Кіріспе

Ұлы Кирдің ұлы (б.з.д. 522 ж. шамамен қайтыс болған)

Бардия немесе Смердис ( ; б.з.д. 522 ж. шамамен қайтыс болған), Ктезиас оны Танооксаркс ( ; Τανυοξάρκης ) деп атаған, Ұлы Кирдің ұлы және Камбиз II-нің кіші інісі, екеуі де парсы патшалары болған. Оның өмірі туралы пікірлер қарама-қайшы. Бардия б.з.д. 522 жылы Ахеменид империясын бірнеше ай билеген, немесе Дарий Ұлы оны құлатқанға дейін Гаумата ( ), Ктезиас Сфендадат ( ; [[wiktionary:Σφενδαδάτης ) деп атаған сиқыршының рөлін сомдаған. Ксенофонт оны Танооксарес деп атайды, бұл атау Ктезиасқа қатысты, ал Юстин Мергис және Мердис деп, ал Эсхил Мердис деп атайды. Ағылшыл тіліндегі тарихтарда ол дәстүрлі түрде Геродоттың үлгісімен Смердис деп аталады, бірақ соңғы тарихтарда оны Бардия деп атауға бейім.

Дәстүрлі көзқарас

Дәстүрлі көзқарас бірнеше ежелгі дереккөздерге негізделген, соның ішінде Бехистун жазуы, Геродот, Ктезиас және Юстин еңбектері, олардың арасында шағын айырмашылықтар бар. Ең көне үш дереккөз келіседі: Дарий мен басқалары Гауматаны/Псевдо Смердисті/Сфендадатты төңкеріс жасап құлатқан, содан кейін Дарий таққа отырған. Көптеген дереккөздерде (Дарийдің өзі, Геродот және Ктезиас сияқты) Дарий жеті заговоршының бірі ретінде көрсетілген. Грек және латын деректерінде Дарий кейіннен бәйгеде алдап патшалыққа ие болған. Бардия – Ұлы Кирдің кіші ұлы, Камбис II-нің толық не жартылай бауыры. Ктезийдің сөзіне сенсек, Кир өлім төсегінде Бардияны алыстағы шығыс провинцияларының сатрапы (әкімі) етіп тағайындаған. Дарийдің айтуынша, Камбис II Персия патшасы болғаннан кейін, бірақ Мысырға аттанмас бұрын Бардияны өлтіріп, құпия сақтаған. Алайда Геродот (екі мәліметті егжей-тегжейлі баяндайды) Бардияның Камбиспен бірге Мысырға барғанын, біраз уақыт болғанын, бірақ кейін Камбис оны қызғаныштан Сузаға қайтарғанын айтады, себебі «Бардия ғана эфиопиялық патшадан әкелінген садақты тарта алатын». Геродот содан кейін «Камбис түсінде бауырының патшалық тақта отырғанын көрді. Осы түстің әсерімен Камбис сенімді кеңесшісі Прексаспенді Мысырдан Сузаға Смердисті (яғни Бардияны) өлтіруге бұйрық беріп жіберді». Бардияның өлімі халыққа белгісіз болғандықтан, б.з.д. 522 жылы көктемде бір узурпатор өзін оның орнына қойып, парсы қаласы Пайшияувадағы тау басында патша деп жариялады. Дарий узурпатордың нағыз аты Гаумата, Мидиядан келген Магия дінінің жөнікері екенін мәлімдеді; бұл есімді Юстин сақтаған, бірақ оның бауырына (Геродот Патизейт деп атаған) берген, ол интриганың нақты ұйымдастырушысы болған. Геродоттың айтуынша, Магия узурпаторының аты Оропаст, ал Ктезийдің сөзінше – Сфендадат. Камбиздің зорлықпен билеуі және Мысырда ұзақ болмауы «парсылар, мидиялықтар және басқа да халықтардың» узурпаторды мойындауына себеп болды, әсіресе ол үш жылға салық жеңілдігін бергендіктен. Камбис оған қарсы жорыққа шығуға тырысты, бірақ б.з.д. 522 жылы көктемде даулы жағдайда қайтыс болды. Өлер алдында ол бауырын өлтіргенін мойындады және бүкіл алаяқтықты ашып айтты, бірақ оған көптеуі сенбеді. Жаңа патшаға қарсы шығуға ешкімнің батылы жетпеді, ол жеті ай бойы бүкіл империяны биледі. Жаңа патша үкімет орталығын Мидияға көшірді. Бірқатар парсылық әмірлер жаңа билеушінің жалған екенін біліп, оны өлтіруге қастандық жасады. Олар оны Нисадағы қамалға, Ниса жылқыларының мекеніне шақырып, қыркүйек айында 522 ж. пышақтап өлтірді. Сол жеті адамның бірі Дарий көп ұзамай билеуші болып жарияланды. Басты дереккөздер есімдер мен көптеген мәліметтер бойынша келіспесе де, ең көне үш дереккөз (Дарийдің өзі, Геродот және Ктезий) Гауматаны/Псевдо Смердисті/Сфендадатты Ұлы Кирдің ұлдарының бірі болып, Камбис II-нің бауыры ретінде таққа таласқан алдамшы ретінде көрсетеді. Дарийдің үш тілді Бехистун жазуында ханзаданың орнына келген адам элам тілінде «Пиртия», көне парсы тілінде «Бардия», аккад тілінде «Барзия» деп аталады. Геродоттың «Тарихтарында» ханзада мен оның алдамшысы бірдей есімді (Смердис) иеленеді. Ктезий үшін Сфендадат «Таниохаркс» рөлін сомдайды. Басқа грек деректерінде кейіпкердің орнындағы тұлғаның «Таноксарес», «Мергис» және «Мардос» сияқты басқа да есімдері кездеседі.

Геродоттың "Тарих" кітабында

Бұл оқиғаның толық нұсқасы Геродоттың "Тарихының" 3-кітабында, шамамен б.з.д. 450 жылы жазылған. Сол оқиға (3.1–38, 3.61–88) шамамен былай қорытындыланады:

Бұл өрнекке қарсы басты аргумент – оны растайтын ешқандай дәлелдің болмауы, және жаңа жаңалықтар табылмаса, бұл көзқарас "гипотетикалық болып қалуы керек". Дегенмен, Гауматаның ойдан шығарылған тұлға екені туралы идея әлі де тартымды, себебі "таққа ешқандай құқығы болмаған Дарий сияқты адам үшін, құдайлар мен адамдарға қарсы істер жасады деп айыпталған кейіпкерді (Гауматаны) құрастыру өте маңызды болды". Ресми айтылымда бірнеше күмәнді жайттар бар, мысалы, жалғаншы Бардияға тым ұқсас болғандықтан, көптеген әйелдері арасындағы айырмашылықты байқамаған, тек патшайым Фейдиме ғана аңғарған. Дарий көтерілісшілер мен қарсыластарын (мысалы, Набуходоносор III) жалғаншы деп айыптаған, сондықтан олардың бәрі сондай болды деуге сену қиын.

Салдары

Келесі жылы Бардия есімін алған Вахьяздата шығыс Парсыда Дарийге қарсы көтеріліп, үлкен жетістіктерге қол жеткізді, бірақ соңында жеңіліп, тұтқынға алынып, өлім жазасына кесілді. Ол, мүмкін, Аэскхилдің персия патшалары тізімінде мұрагер ретінде айтылған, парсы тайпасының аты "марап" ("мараптық") болған Марафис патшасымен бір адам болуы мүмкін. Нағыз Бардияның тек бір қызы болған, оның аты Пармис еді, ол кейін Дарий Ұлыға үйленді. Оның билік құрған кезіне қатысты келісімшарттардың бір бөлігі Вавилонда табылды, онда оның есімі Барзия немесе Бардия деп жазылған. Дарий Бардия кейбір храмдарды қиратқанын, ал ол кейін оларды қалпына келтіргенін айтады. Бардия сондай-ақ халықтан мал мен үйлерді алып қойды, Дарий таққа отырғаннан кейін бұл мәселені шешті. Жалған Бардияның өлімі Парсыда жыл сайын "магтардың өлтірілуі" (Магиофани) деп аталатын мерекемен тойланды, онда ешбір маг өзін көрсетуге рұқсат етілмеді.

Бардия көркем әдебиетте

Бұл оқиғаны Гор Видал өзінің "Жаратылыс" романында қарастырады. Оның пікірінше, бірнеше ай патшалық құрған адам – нағыз Бардия болған. Хорхе Луис Борхестің "Тлон, Укбар, Орбис Тертиус" әңгімесінде "алдаушы парсы Смердис" есімді тұлға кездеседі. Ол – басты кейіпкердің ойдан шығарылған Укбар мемлекеті туралы мақаланы танығанда танитын жалғыз тарихи тұлға, және оның аты көбінесе метафора ретінде қолданылғандығы айтылады.