Кіріспе

Ассирияның аңыздық патшайымы Семирамида (/s//ə/'/m//ɪr//ə//m//ɪ//s//, //s//ɪ// //, //s//ɛ// /; Šammīrām, Σεμίραμις, سميراميس Samīrāmīs, Šamiram) – Мовсес Хоренацидің айтуынша, Ассирия тағында Нинус патшадан кейін билікке келген, Оннес пен Нинустың аңыздық Лидиялық Вавилондық әйелі. Диодор Сицилийский Книдтік Ктесийдің еңбектеріне сүйене отырып, оның Онес пен Нинус патшамен қарым-қатынасын баяндайды. Армениялықтар мен Ирактың ассириялықтары, Солтүстік-Шығыс Сириясы, Оңтүстік-Шығыс Түркиясы және Солтүстік-Батыс Ираны әлі де Шамирамды қыздарға қоятын есім ретінде қолданады. Шаммурамат – есімнің түпнұсқа аккад түрі, Шамши Адад V-нің (б.з.д. 824–811 жылдары билеген) әйелі болған. Ол ұлы Адад нирари III ересек болып, билікті өз қолына алғанға дейін бес жыл бойы Жаңа Ассирия империясын регент ретінде басқарды. Оның билігі саяси тұрақсыздық кезеңімен сәйкес келді, бұл ассириялықтардың мәдени дәстүріне қайшы болса да, әйел билеушіні қабылдауына себеп болуы мүмкін. Ол Таяу Шығыстың және Леванттың көп бөлігін жаулап алып, жойқын азаматтық соғыстан кейін империяны тұрақтандырып, нығайтты. Сәтті билік еткен әйел болғандықтан ассириялықтар оған ерекше құрметпен қараған және оның жетістіктері ұрпақтан-ұрпаққа ауысып, бірте-бірте аңызға айналғаны болжамдалады. Мұны Дарийдің Бехистун жазуынан да көруге болады, ол оның есімін білген, себебі ол Бабыл қақпаларының біріне жазылған. Месопотамия, Мидия, Парсы, Левант, Анатолия, Арабия түбегі және Кавказдағы түрлі аймақтар Семирамида есімін еске түсіретін атаулар алды.

Тарихи тұлға

Семирамиданың жетістіктері мифтік парсы, армян және грек тарихнамасының саласында болғаны анық, бірақ тарихи Шаммурамат әрине болған. Оның күйеуі қайтыс болғаннан кейін, ол ұлы Адад Нирари III үшін регенттік қызметін атқарған болуы мүмкін.

Диодор Сицилийдің аңызы бойынша

Б.з.б. бірінші ғасырдағы грек тарихшысы Диодордың айтуынша, Семирамиданың ата-анасы жоғары текті болған, ол Аскалон қаласының балық құдайы Деркето мен өлімдік адамның қызы еді. Ол Деркетоның туғаннан кейін оны тастап, өзі суға батып кеткенін айтады. Патшаның малшысы Симас оны таба алғанша, көгершіндер оны бағып-қағуда болды. Семирамида король Ниностың қол астындағы генерал Онес немесе Менонға үйленді және корольдің кеңесшісі атанды. Оның кеңестері корольге зор табыстарға жеткізді. Бактра қамалында ол жеке басымен сарбаздар тобын басқарып, маңызды қорғаныс нүктесін басып алып, қаланың түсуіне себеп болды. Нинус оның батылдығына таңсық қалды және оған ғашық болды. Ол Онесті оны әйел ретінде беруге мәжбүрлеуге тырысты, алдымен өзінің қызы Сонанені ұсынды, ал соңында жаза ретінде оның көзін жоюмен қорқытты. Корольден қорқып, әйеліне деген құмарлығынан, Онес "есінен шығып, ашуға берілді" және өз-өзіне қол жұмсады. Содан кейін Нинус Семирамидаға үйленді. Диодор Семирамида мен Нинустың некелескеннен кейін Ниньяс есімді ұлы болғанын хабарлайды. Нинус патша Азияны, соның ішінде Бактрияны жаулап алғаннан кейін, жебеден жарақаттанып қайтыс болды. Семирамида өзін ұлы ретінде көрсетіп, әскердің оның бұйрықтарын жаңа билеушінің нұсқауы деп ойлап орындауын қамтамасыз етті. Ол оның 42 жыл патшалық құрғандығын, Азияның көп бөлігін бағындырғандығын және көптеген ерліктер жасағандығын жазды. Ол ежелгі Вавилонды қайта жаңғыртып, қаланы толығымен қоршаған биік кірпіш қабырғамен қорғады. Ол Персияда, соның ішінде Эктабанада бірнеше сарайлар салдырды. Ол Азияны тиімді басқарды және Ливия мен Эфиопияны империя құрамына қосты. Ол Үндістанның патшасы Стабробатеспен (патша Супратика) соғысқа шықты, өзінің шеберлеріне қара түсті бизон терілерін түйелеріне жауып, жалған пілдер жасауды тапсырды, осылайша үнділіктерді оның нағыз пілдерге ие болғанына сендіруге тырысты. Бұл әрекет бастапқыда сәтті болды, бірақ кейін ол қарсы шабуылда жараланды және оның әскері көбінесе жойылды, аман қалғандары Индус өзенін қайтадан кешіп, батысқа шегінуге мәжбүр болды. Диодор Бехистун жазуын оған дұрыс емес жатқызды, бірақ қазір оны Ұлы Дарий жасағаны белгілі. Диодордың Семирамида туралы жазбалары Книдтік Ктесийдің жазбаларымен күшті байланысты, бірақ соңғы зерттеулер оның Семирамида туралы жазбалары Ктесийдің жазбаларымен әрқашан сәйкес келе бермейтінін көрсетеді.

Басқа да ежелгі дәстүрлер

Семирамисті сипаттайтын аңыздарды шамамен 80 көне автор жазған, олардың ішінде Плутарх, Евсевий, Полиэн, Валериус Максимус, Орозий және Юстин бар. Ол Диодордан бұрын-ақ Иштар мен Астартамен байланысты болған, онда оның мүсіні басында алтын көгершінмен бейнеленген. Семирамида есімі Батыс Азия мен Анатолиядағы түрлі ескерткіштерге қолданыла бастады, ал олардың шығу тегі туралы ежелгі авторлар кейде ұмытылған немесе белгісіз деп айтқан. Евфрат жағасындағы немесе Ирандағы ежелгі заманның барлық ұлы туындылары, тіпті Дарийдің Бехистун жазуы да Семирамидаға еске түсірілген. Рим тарихшысы Аммиан Марцеллин (шамамен 330 жылы туған, 391-400 жылдары қайтыс болған), ежелгі дәуірден жеткен соңғы маңызды тарихи еңбектердің авторы, оны ер балаларды эвнухқа айналдырған алғашқы адам деп санайды: "Семирамис, ер жастағы жігіттерді эвнухқа айналдырған ежелгі патшайым". Армян дәстүрінде Семирамида теріс бейнеленген, бұл оларға қарсы жеңіске жеткен әскери жорықтарының салдары болуы мүмкін. Осы бағыттағы бір тұрақты дәстүр бойынша Семирамиданың дұғасы қабыл болып, Ара тірілген. XIX ғасырда Түркиядағы Ван қаласының жанындағы Лезк ауылында Араның қайта тірілген жері орналасқан деген хабар тараған.

Кейінгі дәстүрлерде

Теріс бейнелер болғанымен, христиан дінінің пайда болуына дейін Семирамис көбінесе оң пікірмен қарастырылды. Орта ғасырларда ол шешінеушілік пен құштарлықпен байланысты болды. Бір әңгімеде ол ұлымен инцест қарым-қатынаста болғаны, содан кейін ата-ана мен баланың некесін заңдастыру үшін заң шығарғаны және романтикалық бәсекелестерді болдырмау үшін пәк белбеу ойлап тапқаны айтылады, ал соңында ұлы оны өлтірді. Бұл ойды бесінші ғасырда Орозий өзінің "Бұтпарастарға қарсы жеті кітап" атты тарихында кеңінен таратты, ол "бұтпарастарға қарсы polemic" деп сипатталды. "Құдайлық комедияда" Данте Семирамисті тозақтың екінші шеңберіндегі құштар жандардың қатарына қосты. Ол Петрарканың "Махаббаттың жеңісі" шығармасында, III канто, 76-шы тармақта кездеседі. Ол "жаман махаббатты" бейнелейтін үш әйелдің бірі, ал қалған екеуі – Библис және Мирра. Ол Флоренциялық автор Джованни Боккаччоның 1361-1362 жылдары жазған тарихи және мифологиялық әйелдердің өмірбаяндары жинағына енген. Бұл Батыс әдебиетінде әйелдердің өмірбаянына арналған алғашқы жинақ. Семирамис әрқашан өзінің әскери және саяси жетістіктері үшін құрметке ие болды. Оның беделі орта ғасырдың соңы мен Ренессанс дәуірінде ішінара қалпына келді. Ол Кристин де Пизанның 1405 жылы аяқталған "Ханымдар қаласының кітабына" енгізілді және он төртінші ғасырдан бастап әйелдердің Тоғыз батыры тізімінде жиі кездеседі. Антонио Вивальди, Кристоф Виллибальд Глюк, Доменико Симароза, Йозеф Мысливечек, Джакомо Мейербер және Джоахино Россини сияқты композиторлар оның туындыларын жазды. Артур Хонеггер 1934 жылы Пауль Валеридің аттас "балет пантомимасына" музыка жазды, ол көп жылдық ұмытылыстан кейін 1992 жылы қайта жаңғыртылды. Евгений Ионесконың "Орындықтар" пьесасындағы Қартайған әйел кейіпкері Семирамис деп аталады. 1017 жылы Руандық Уорнер Нормандияның Эмманың ағасы, Нормандия герцогы Ричардтың сарайында жазған және оның ағасы, архиепископ Робертке арналған "Семирамис" поэмасы Эмманың күйеуі король Кнутпен қарым-қатынасын паш етіп көрсету мақсатындағы сатиралық туынды деп саналады. Уильям Шекспир оны "Тит Андроник" пьесасының 2-ші актісінің 1-ші көрінісінде және "Қызба жұлдызды бағындыру" пьесасының Индукциясының 2-ші көрінісінде еске алды. Семирамис бейнесі әйел билігінің метафорасы ретінде қолданылды. Кейде ол әйелдердің билігіне қатысты саяси пікірталас кезінде, мысалы, Англияның Елизавета I-іне қарсы жағымсыз салыстыру ретінде де, жақсы билік жүргізген әйелдің үлгісі ретінде де айтылады. Джеффри Чосердің "Кентербериялық ертегілер" кітабындағы "Заңгердің ертегісінде" сұлтанның анасы Семирамисқа теңестіріледі, бұл сұлтанның анасының Семирамис сияқты зұлым әйел екенін көрсетеді. ХХ ғасырда Семирамис бірнеше "қылыш пен сандал" фильмдерінде пайда болды, соның ішінде 1954 жылғы "Вавилон патшайымы" фильмінде оны Ронда Флеминг ойнады. 1963 жылғы "Мен Семирамиспін" фильмінде оны Ивон Фурно сомдады. Джон Майерстің "Күміс құлып" романында Семирамис құштар, билеуші патшайым ретінде бейнеленеді, ол жас Луциусты азғыру үшін процессиясын тоқтатады, ол есекке айналған болатын.

Екі Бабыл

Киелі кітапта нақты дәлелдер болмаса да, христиан дін қызметкері Александр Хислоптың 1853 жылғы «Екі Вавилон» кітабы оны Бабылдың бұзық әйелі ретінде бейнелеуде ерекше ықпалды болды. Ол, католик шіркеуінің басшысы Семирамида мен Киелі кітаптағы Нимрод патшаның ежелгі Вавилонның құмарлық дінін тарату мақсатымен мың жылдар бұрын құрған құпия қастандығын мұра етіп, оны одан әрі жалғастырғанын айтты. Бірақ, осы идеяның түрлі нұсқалары кейбір евангелистік протестанттардың арасында, сондай-ақ комикстер мен олармен байланысты медиада қолдау тапқан. Саясаттанушылар Хислоптың болжамдарын түсініксіздіктерге негізделген деп сынады. Лестер Л. Грэббе Хислоптың аргументі, әсіресе Нинус пен Нимродты байланыстыруы, тарихи Вавилон мен оның дінін дұрыс түсінбеуге байланысты екенін мәлімдеді.

Қазіргі мәдениетте

Каирдегі Семирамис Интерконтиненталь қонақ үйі оның құрметіне аталған. 1921 жылғы Каир конференциясы осы жерде өтті, оны Уинстон Черчилль басқарды. Семирамида Жапонның Fate/Apocrypha жеңіл романы мен анимациялық сериалында Fate франшизасының Қызыл Қаскөрі ретінде бейнеленеді. Ол сондай-ақ осы франшизаның Fate/Grand Order мобильдік ойынында да кездеседі. Semiramis – 1973 жылы Dedicato a Frazz альбомын шығарған итальяндық прогрессивті рок тобы. Семирамида Malice Mizer тобының "Illuminati" әнінде есімдерін табады. Кристофер Дойлдың 2200 жылға жатқан "Друидтердің құпиясы" романында Семирамида күшті үнді патшасы Стабарпатидің жақын туысы ретінде бейнеленеді. Ол әкесінің патшалығына шабуыл жасайды және Ауғанстан мен Тәжікстан шекарасының жанында жасырылған Амританы (нәр) алып кетеді. Ұлының өзіне қарсы қастандық жасағанын білген соң, ол тағынан бас тартады және Ұлыбританияға көшіп, сонда толыққанды демалады, ал ирландтар оны құдайша құрметтейді.

Екіншілік көздер

Берингер, А. 2016 жыл. Семирамистің көрінісі: Вавилон патшайымы туралы орта ғасырлық және жаңа заманғы әңгімелер. Темпе: Аризона мемлекеттік университетінің баспасы. Дрос Крюпе, К. 2020. Семирамида, туралы көптеген әңгімелер айтылады. Вавилон патшайымының қабылдануы және дәлелдеуі, ежелгі заманнан бастап барокко дәуірінің опералық өнеріне дейін. Висбаден: Харрассовиц.