Кіріспе

Паллий (Римдік паллий немесе палладан туындаған, жүн плащ; : паллия) – католик шіркеуіндегі діни киім, бастапқыда тек Папаға ғана тән болған, бірақ көп ғасырлар бойы Қасиетті Тақ митрополиттер мен приматтарға олардың юрисдикциялық өкілеттіктерін бекітетін белгі ретінде табыс етілді және қазірге дейін Папаның символы болып табылады. Қазіргі (батыс) үлгісінде паллий – траппист монахтары өсірген қошқарлардың жүнінен тоқылған, ұзын және "үш саусақтың енімен" (тар) ақ жолақты әшекей. Оны мойынға орап, алдыңғы бөлігін шашубльге тіреп, иықтарына екі еркін ұшы (қос) сол жаққа қаратып, алдыңғы ұшы артқы жағынан кесіп киеді. Алдыңғы немесе артқы жағынан қарағанда паллий стильдік "y" әрпін көрсетеді (үлгісіз шашубльге қарсы). Ол алты қара крестпен безендірілген, олардың әрқайсысы екі шетіне жақын, ал төртеуі мойынға оралған. Кейде паллий алдыңғы, артқы және сол иығында алтыннан жасалған үш бағалы тастармен әшекейленеді. Сол иықтағы екіге бөліну және тігілу римдік паллийден сақталған. Паллий мен омофор бір түбірден шыққан, соңғысы – Шығыс православие және Шығыс католик епископтары киетін Византиялық обрядтың әлдеқайда үлкен және кең нұсқасы. Бір теория бойынша, оның пайда болуы жақсы бағушының иығында қошқар көтеріп жүрген бейнесімен байланысты, бұл ерте христиан өнерінде жиі кездесетін сурет (егер икона болмаса); паллийдің дайындалу рәсімі және Папаның тәж кию кезінде оны табыс ету бағушылық символиканы көрсетеді. Дегенмен, бұл кейіннен жасалған түсіндірме болуы мүмкін. Паллияға арналған қошқарлардың жүні қабырға сыртындағы Сент-Агнес монастырының монахтары тарапынан құрбандық тақтасына салтанатты түрде ұсынылады, ал соңында Трастевередегі Санта-Чечилияның бенедиктин монахтары осы жүнді паллияға тоқиды.

Қолданылуы

Қазіргі уақытта палионды тек папа, өз архиепархиялары шегіндегі митрополит архиепископтар және Латын обряды бойынша Иерусалим патриархы ғана киеді. 1917 жылғы Канондық құқық кодексіне сәйкес, митрополит өзінің шіркеулік провинциясындағы қызметін бастамас бұрын палионды алуға міндетті болған, тіпті ол бұрын басқа жерде митрополит болса да, бірақ 1983 жылғы жаңартылған Канондық құқық кодексінде бұл шектеулер алынып тасталды. Басқа ешқандай епископтарға, тіпті митрополит емес архиепископтарға, зейнеткерлікке шыққан митрополиттерге немесе қазіргі митрополит архиепископтарға өздерінің құзыретінен тыс жерде қандай да бір әдеттегі немесе діни рәсімге қатысуға рұқсат етілмейді, егер оларға арнайы рұқсат берілмесе. Папа болып сайлануы мүмкін емес адамды папа етіп сайлау сияқты өте сирек кездесетін жағдайға ерекше назар аударылады, онда жаңа папаны қадағалаушы епископ рәсім кезінде палион киеді.

Шығу тегі

Палиумның пайда болуына қатысты түрлі пікірлер бар. Бір топ адам оның Константин І (немесе оның ізбасарларының бірі) арқылы берілгендігін айтады, ал енді бірі – жоғарғы рухани қызметкердің иыққа жабылатын киімі – еврейлердің ефодының үлгісімен жасалғанын санайды. Тағы бір топтың пікірінше, оның бастауы Киелі Петірдің мантиясына дейін жетеді, ол оның жоғарғы пастор ретіндегі лауазымын көрсетеді. Төртінші гипотеза бойынша, палиумның тамыры ертедегі папалар қолданған литургиялық мантияда, ол уақыт өте келе лента тәрізді бүктелген; бесіншісі оның шығу тегін императорлық дәуірде қолданылған сыртқы киім – паллиумды бүктеу салтымен байланыстырады; алтыншысы оның папалық литургиялық киім ретінде енгізілгенін мәлімдейді (бірақ ол бастапқыда тар жолақ мата емес, аты айтқандай, кең, тіктөртбұрышты және бүктелген мата болған). Палиумды императордың тағайындауымен, яһуди бас діни қызметкерінің ефодымен немесе Киелі Петірдің мантиясымен байланыстыратын нақты дәлел жоқ. Ол Рим папасының литургиялық белгісі ретінде енгізілген немесе Шығыс шіркеуінде кең таралған понтификалды омофордың үлгісі ретінде қабылданған болуы мүмкін. Бұл құрмет папаның викарийлеріне (Галлия аймақтарында папаның өкілі болған Арль епискобы сияқты) және Апостолдық орынмен тікелей байланысы бар басқа епископтарға берілді. Сондай-ақ, бұл дәрежеде папаның келісімімен жаңа мүмін болған халықтар арасында шіркеуді ұйымдастыру үшін жіберілген миссионерлер де болды. VII ғасырдағы Англиядағы Кентерберийлік Августин және VIII ғасырдағы Германиядағы Бонифаций осы санатқа жатады.

Ерте кездегі қолданысы

Палиумның алғаш рет қашан пайда болғаны белгісіз. Тертуллиан 220 жылға дейін «Палий туралы» (De Pallio) атты эссе жазғанмен, Liber Pontificalis бойынша, ол алғаш рет Рим папасы Маркус (336 жылы қайтыс болды) Остия епискобына палиум кию құқығын берген кезде қолданылған, себебі папаның қадірлеуі оған тиесілі болды; Рим папасы Симмах 513 жылы Арль қаласының әулие Цезариі үшін де солай істеді, ал VI ғасырдың көптеген басқа да сілтемелерінде палиум ұзақ дәстүрлі киім ретінде еске алынады. Алдыңғы кезде палиумды кию құқығы тек папаға ғана тиесілі болған сияқты; басқалардың оны киюіне тек папаның рұқсатымен ғана мүмкіндік берілді. Палиумды басқаларға құрмет белгісі ретінде беру туралы мәліметтер VI ғасырға дейін жетеді. Бұл құрмет әдетте митрополиттерге, әсіресе папа тағайындаған викарийлерге берілді, бірақ кейде қарапайым епископтарға да (мысалы, Папа Григорий I-нің Аутондық Сиагрийге, Мессиналық Донусқа және Сиракузалық Иоаннға) берілді. Митрополиттер арасында палиумды пайдалану VIII ғасырға дейін кеңінен таралмады, сол кезде әулие Бонифаций шақырған синод батыс митрополиттеріне палиумды тек Рим папасынан алу міндетін жүктеді. Бұл үшін олар Римге сапарлап немесе палиумды алу туралы өтінішпен бірге, сонымен қатар, сенім білдіру мәлімдемесін жіберді, ал палиумды алғанша барлық тағайындауларға тыйым салынды. Палиумды алған адам бүгін беретін адалдық сертінің түбі XI ғасырда, Паскаль II (1099–1118) билік еткен кезеңде пайда болды және сенімді мойындауды алмастырды. Орта ғасырларда палиумды беру мәселесі даулы болды, себебі папалар оны алғандардан ақы алатын, осы арқылы папалыққа жүздеген миллион алтын флорин түсіріп, палиумды беру беделін түсірді. Палиумды алу үшін VI ғасырдың басында-ақ ақы төленгені белгілі. Бұл ережені Рим папасы Григорий I 595 жылы Рим синодында жойды, бірақ кейіннен Киелі Тақтың ішінара қамтамасыз етілуі ретінде қайта енгізілді. Бұл әрекет 1432 жылы Базель кеңесінде айыпталды, олар оны «папалық ойлап тапқан ең пайдасыз схема» деп атады. Кейіннен, симония айыптарына байланысты бұл ақы алыну тоқтатылды.

Қазіргі заманғы қолданысы

Палиумды пайдалану папа мен митрополит архиепископтарға арналған, бірақ соңғылары оны папа оларға бергенге дейін, әдетте маусым айында Пётр және Павел мерекесін тойлау кезінде пайдалана алмайды. Папа Франциск 2015 жылдың қаңтарында полиумды беру рәсімін өзгертті: Полиум Пётр және Павел мерекесінде Пётр базиликасында бата алады; алайда, митрополит архиепископтар сол полиумды өздерінің епархияларында жеке рәсімде Апостольдық нунцийдің (өз елдерінде папаның жеке өкілі) қолынан алады. Полиум латын діні бойынша Иерусалим патриархына да беріледі. Папа Павел VI 1978 жылы motu proprio арқылы кейбір басқа епископтарға полиумды пайдалануға рұқсат беретін бұрынғы дәстүрлерді тоқтатты. Дереккөздің сенімділігі расталмады: күні=2017 жылғы наурыз. Папа Франциск 2020 жылдың 29 маусымында кардинал Джованни Баттиста Ре үшін де осылай істеді, себебі кардинал Ре 2020 жылдың қаңтарында декан болған еді. Папа киетін полиум pontificalis officii-дің толықтығын (яғни «папалық кеңсе толықтығын») бейнелейді; архиепископтар киетін полиум олардың папаның жоғары пастырлық билігіне қатысуын көрсетеді, ол оларды олардың шіркеулік провинциялары үшін оған береді. Сол сияқты, ол отставкаға шыққаннан кейін полиумды пайдалануға болмайды; егер ол басқа архиепархияға ауыстырылса, ол жаңа полиумды қайтадан сұрауы керек. Жаңа полиумдар Пётр және Павел мерекесіндегі бірінші кешкі құлшыннан кейін салтанатты түрде баталанады және қажет болғанша Петрдің қабірінің (Confessio Petri) жанындағы арнайы күміс алтын жәшікте сақталады. Бұрын полиумды Римде кардинал-диакон, ал Римнен тыс жерде епископ тапсырған; екі жағдайда да рәсім әдеттегі құрбандықтан және ант беруден кейін өткен. Папа Бенедикт XVI өзінің ресми инаугурациясында полиумның бұрынғы түрін қабылдады, ол омоформен бірге дерлік бірдей болған кезден. Ол қазіргі полиумнан кеңірек, бірақ қазіргі омофордай кең емес, қара жібек ұштары бар жүннен жасалған және бес қызыл айқышпен безендірілген, олардың үшеуі Мәсіхтің бес жарасы мен үш шеге символы болып табылады және ол сол иықтың үстінен киілген. Осы ерекше пішін тек Папалық полиумға тән болды. 2008 жылдың 29 маусымындағы Пётр және Павел мерекесінен бастап Бенедикт XVI өзінің алдыңғылары кигенге ұқсас пішінге оралды, бірақ үлкен және ұзын кесіммен және қызыл айқыштармен, сондықтан митрополиттер киетін полиумнан ерекшеленді. Паптық литургиялық салтанаттар шебері Гвидо Марини түсіндіргендей, бұл өзгеріс полиум тарихы бойынша жүргізілген соңғы зерттеулер Сакро Спеко монастырындағы Папа Иннокентий III-нің бейнесі папа полиумды кигенінің ең көне суреті екенін көрсеткеннен кейін болды, бұл сурет қасақана архаизм болып көрінеді. Марини сонымен қатар Папа Бенедикт литургиялық мерекелер кезінде оны орнында ұстау кезінде бірқатар қиындықтарға тап болғанын айтты. Бұл полиумды кейін басқа папа киді, ол 2009 жылғы Л'Аквила жер сілкінісінің салдарынан келген зиянды тексерген кезде Папа Бенедикт Санта-Мария-ди-Коллемадьоның қираған шіркеуіне барды. Бұл жерде папа Селестин V-нің сүйегі жер сілкінісінен аман қалды және оның қабірінде бірнеше минут дұға еткеннен кейін Бенедикт Селестиннің шыны сандығына полиумды қалдырды. Бенедикт XVI-дан бұрын өз еркімен отставкаға кеткен соңғы папа - 1294 жылы Селестин V болды. Рим папасы Бенедикт XVI-ның екінші полиумы 2008 жылға дейін жасалмаса да, оның үлгісі оның елтаңбасында бұрыннан бар еді. Папа Иоанн Павел II 1999 жылы Пасха және Рождество мерекелерінде қызыл кресттері бар Y пішіндес полиумды киген кезде Папа Бенедикт XVI полиумның нұсқаларын үлгі етті. Ол тек сол жағдайларда ғана қолданылды және оны Пьеро Марини, сол кездегі Паптық литургиялық салтанаттар шебері, сондай-ақ Папа Бенедикттің алғашқы полиумын жасаған адам жасады. 2014 жылдың 29 маусымында, Бенедикт XVI-ның екінші полиумын бір жылдан астам уақыт пайдаланғаннан кейін Папа Франциск Бенедиктке дейінгі папалар киген дәстүрлі полиумды қалпына келтірді. 2015 жылдың қаңтарында Папа Франциск осы жылғы тағайындамадан бастап полиумды Римдегі Папа жеке өзі бермейтінін, оның орнына тиісті архиепископтар оны жергілікті шіркеулерде тағайындайтынын жариялады. Алайда, Папа оны бұрынғыдай баталауын жалғастырады.

Стиль

Қазіргі паллиумның формасы Равенна мозаикаларында бейнеленген ерте христиан дәуірінде қолданылған паллиумнан айқын ерекшеленеді. VI ғасырдағы паллий – ұзын, орташа ені бар, ақ жүнді жолақ, ұштары қара немесе қызыл крестпен әшекейленген және мақпалдағышпен аяқталған; ол мойын, иық және кеудеге V пішінін жасап оралған, ал ұштары сол иықтан – біреуі алдынан, біреуі артынан төмен ілінген. VIII ғасырда ұштарын кеуде және арқаның ортасына түсіріп, оларды қыстырғыштармен бекіту қалыптасқан, осылайша паллий Y пішінге ие болған. IX ғасырда (Римнен тыс аймақтарда, ежелгі дәстүрлер тым қатаң сақталмаған жерлерде) одан әрі даму болды: бұрын қыстырғыштармен ұсталып тұрған жолақ Y пішінде тігілді, бірақ кесілмеді. Қазіргі дөңгелек пішін X немесе XI ғасырда пайда болды. Бұл пішіннің екі керемет ерте мысалы – архиепископ Санкт-Герибертке (1021) және архиепископ Санкт-Анноға (1075 ж. қайтыс болған) тиесілі, олар Кёльн архиепископиясының Зигбург қаласында сақтаулы. Бастапқыда паллиумда ұштарында екі кресттен басқа әшекей болған жоқ. Мұны Равенна және Римдегі мозаикалар дәлелдейді. Паллиумды көптеген кресттермен әшекейлеу IX ғасырға дейін қалыптаспаған, осы кезде, әсіресе иықтардың үстіне кішкентай кресттер тігілген. Алайда, орта ғасырларда кресттердің санына қатысты нақты ереже болған жоқ, сондай-ақ олардың түсін анықтайтын талап та болмады. Олар көбінесе қараңғы болған, бірақ кейде қызыл да болды. Бастапқыда паллиумды бекітуге қолданылған қыстырғыштар, паллиум дұрыс пішінде тігілгеннен кейін де әшекей ретінде сақталды, бірақ олардың ешқандай қолданыс шамасы болмады. Паллиумның тік ұштарына кішкентай қорғасын салмақтарды қою XIII ғасырда кең таралғанын 1605 жылы Бонифаций VIII денесіне оралған паллиумның табылуы және Климент IV қабірінен табылған паллиум фрагменттері дәлелдейді.

Маңыздылығы

VI ғасырдың басында паллий тек шіркеуде және, егер ерекше рұқсат болмаса, тек қана месса кезінде қолданылатын діни киім саналды. Бұл туралы папа Григорий I мен Равенналық Иоанн арасындағы хат алмасу палиумның бастапқы қолданылуын реттеген ережелерді нақты анықтау мүмкін емес екенін, бірақ оның қолданылуы тіпті VI ғасырға дейін де белгілі бір діни сипатқа ие болғанын көрсетеді. Ерте заманнан бастап паллийді қолдануды белгілі бір күндермен шектеуші шаралар қабылданды. Лео IV (851) Реймстің Гинкмарына және Агапет II (954) Кёльннің Бруносына оны шектеусіз қолдануға рұқсат беруі, жалпы қабылданған әдет-ғұрыпқа қайшы келді. X-XI ғасырларда, қазіргідей, паллийді қолдануды бірнеше мерекелермен және басқа да ерекше жағдайлармен шектеу – жалпы ереже болды. Палиумға қазіргі таңда берілген символдық мағынасы VIII ғасырға дейін жетеді, сол кезде барлық митрополиттер оны қолдануға рұқсат алу үшін Киелі Таққа үміткер болуға міндетті болды. Осы эволюция XI ғасырдың соңында аяқталды; содан бері папалық бұйрықтарда паллий әрқашан «plenitudo pontificalis officii» («паптық қызметтің толықтығы») символы ретінде көрсетілді. VI ғасырда паллий – папалық лауазым мен биліктің символы болды, сондықтан папа Феликс оның архидиаконына паллийін тапсырды, оны әдетке қайшы, өзінің ізбасары етіп тағайындады. Ал митрополиттер қолданғанда, паллий бастапқыда тек Апостолдық Тақпен біртұтастықты білдіріп, оны киген адамның қадір-қасиеті мен дәрежесін көрсететін әшекей болды.