Кіріспе
Солтүстік Италиядағы археологиялық мәдениет Голасекка мәдениеті (б.з.д. 9-IV ғасыр) - Солтүстік Италиядағы соңғы қола дәуірі / ерте темір дәуірі мәдениеті. Оның типтік орны Ломбардияның Варезе провинциясындағы Голасеккада қазылған. Мәдениеттің материалдық дәлелдемелері Альп тауларының оңтүстігінде, По, Серио және Сезия өзендерінің арасында, ал солтүстігінде Альпілік асулармен шектелген 20 000 км2 кең аумақта шашырап жатыр.
The Golasecca culture (9th 4th century BC) was a Late Bronze Age/Early Iron Age culture in northern Italy, whose type site was excavated at Golasecca in the province of Varese, Lombardy, where, in the area of Monsorino at the beginning of the 19th century, Abbot Giovanni Battista Giani made the first findings of about fifty graves with pottery and metal objects. The culture's material evidence is scattered over a wide area of 20,000 km² south of the Alps, between the rivers Po, Serio and Sesia, and bordered on the north by the Alpine passes.
Археологиялық көздер
Голасекка мәдениетінің атауы 1822 жылдан бастап Голасекка коммунасының бірнеше жерлерінде жүргізілген қазбалардан табылған алғашқы табылғандарға байланысты, антиквариум абысы Джованни Баттиста Джанни (17881857) анық емес римдік жерлеулерді Ханибал мен Сципион африкандықтар арасындағы 218 жылы Тицинус шайқасының қалдықтары деп қате анықтаған. Инвентаризацияланған заттардың көпшілігі Сесто Календе, Голасекка және Кастеллетто-сопра Тичино аудандарында орналасқан түрлі қабірлерден алынған. 1865 жылы Еуропа археологиясының негізін қалаушы Луи Лоран Габриэль де Мортиль дәл сол қабірлерді ерте темір дәуірінің Римге дейінгі мәдениетіне тағайындады, ол Холштатт мәдениетімен ұқсастығын ескере отырып, кельт субстратты болуы мүмкін. Ол бірнеше рет сапарға шығып, Францияға абат Джаннидің коллекциясының бір бөлігін алып келді. Қазба жұмыстары 19 ғасырдың аяғында әр түрлі жерлерде жүргізілді. 1873 жылы Ұлттық көнеліктер мұражайының кураторы Александр Бертран өз кезегінде сол жерге барып, өзі бірнеше қазба жұмыстарын жүргізді. Француз, итальян және неміс археологтарының 1874 жылы Стокгольмдегі археологиялық конгрессте кездесуімен Голасекка мәдениетінің уақыты айқын болды, ол б.з.б. 900 жылдан 380 жылға дейінгі үш кезеңге бөлінді. Бұл б.з.б. 388 жылы По аңғарына Галлияның басып кіруімен аяқталды. Голасекка мәдениетінің қазіргі бағасы 1965-69 жылдары Монсоринодағы А. Мира Бономидің басшылығымен жүргізілген науқандардан алынған. Рафаэле Де Маринистің хронологиялық зерттеулері. Кастеллетто-сверх-Тичино ауданында 2001 және 2003 жылдар аралығында Филиппо Мария Гамбаридің басшылығымен жүргізілген қазба жұмыстары Кастеллетто-сверх-Тичино ауданында (Виа-дель-Менеджио, Виа-Аронко, Виа-Республика) Пьемонттың ең көне аристократиялық некрополын ашып көрсетті, ол біздің заманымызға дейінгі тоғызыншы мен жетінші ғасырдың соңында дамыған. Бұл шамамен б.з.д. 670 жылы Пьемонттың алғашқы протоқалалық орталығы династиялық культ аймағында болды. Қазба барысында анықталған 44 қабірдің 33-і әлі де толықтай сақталған. Ұзақ уақыт каталогтастыру мен қалпына келтіруден кейін артефакттар (урналар мен қабір заттары) 2009 және 2010 жылдар аралығында Кастеллетто-спра-Тичиноның Альбино Каллетти көп мақсатты залында Lalba della città Le prime necropoli del centro protourbano di Castelletto Ticino атты ірі көрмеде көрсетілді.
Тарих
Голасекка мәдениетіне тән жерлер Ломбардияның батысында, Пьемонттың шығысында, Тичино кантонында және Валь Месолчинада, По өзенінің солтүстігіне қарай субалпілік аймақтарға дейін, шығыста Серрио мен батыста Сезия ағысының арасында орналасқан аумақта анықталды. Голасекканың орны, Тичино Маджоре көлінен шығады, ерекше қолайлы географиялық жағдайлардан гүлденді, өйткені ол алыс қашықтыққа алмасуға өте қолайлы болды, онда Голасеккалар этрусктер мен Австрияның Холштат мәдениеті арасындағы маңызды тұз саудасында делдал ретінде әрекет етті. Сосын сауда-саттық Грекияға да тарады, ол мұнда мұнай мен шарап, қола бұйымдар, аттик керамикасы, хош иісті заттар мен маржандарды әкелді, ал солтүстікке қарай алшақ трансалпілік әлем, Балтық теңізінен қола мен қарағайға арналған қалайы көздері. Кең мағынада, субальпий Голасекка мәдениеті Еуропаның қола дәуіріндегі Орта Еуропалық Urnfield мәдениетінің соңғы көрінісі болып табылады. Мәдениеттің ең бай гүлденуі - біздің заманымыздан бұрынғы 6 - 5 ғасырдың бірінші жартысында II Голасекка. Ол біздің заманымызға дейінгі 4 ғасырда галл кельттері басып алғанға дейін созылып, ақырында Рим Республикасының гегемониясына қосылды. Голасекка мәдениеті қолайлы анықтама үшін үш бөлікке бөлінеді: бірінші екеуі б.з.д. 9-шы ғасырдан б.з.д. 5-ші ғасырдың бірінші жартысына дейінгі кезеңді қамтиды; үшінші, осы аймақтағы кейінгі темір дәуірінің Ла Тене А Б-мен сәйкес келеді және б.з.д. Ең ерте кездескендер ерте қола дәуірінен (б.з.д. Голасекка мәдениетінде тарихи қоғамның алғашқы дамыған кейбір сипаттамаларын материалдарды арнайы пайдалану мен жергілікті жерді бейімдеуде көруге болады. Ерте кезеңдегі тұрғын үйлер өзеннің су тасқыны алабының шетінде орналасқан дөңгелек ағаштан жасалған құрылыстар болды; әрқайсысы орталық от айналасында тастан жасалған төменгі жертөледе салынған және топыраққа салынған өзен қиыршықтарымен еденге салынған. Күлшегердің дөңгелегісіз жасалған қолмен жасалған керамика бұйымдары гиссомен безендірілді. Дөңгелектің қолданылуы Сесто Календедегі Жауынгер қабіріндегі арбалардан белгілі. Балтық теңізінен алынған қара түсті мәрмәр, күмәнсіз, қара түсті жолмен әкелінген, ал обсидиан алыс аралықтағы сауда желілерін ашады. 7 ғасырдан бастап кейбір қабірлерде этрус аймақтарынан әкелінген жерлеу бұйымдары мен грек заттары бар. Елді мекендер үй жануарларына тәуелді болды: қалдықтар ешкі, қой, шошқа, ірі қара мал мен жылқының бар екенін көрсетеді. Кейбір бақшалар мен дәнді дақылдар өсірілді; жаңғақтар мен жемістер жиналды. Кастеллетто Тичино мен Порто Толледегі катерлер Изола Белла мұражайында сақталған. Металл өте сирек кездесетін болса да, оны көбірек қолданды. Ежелгі сайттар - Голасекка, Сесто Календе, Кастеллетто Тицино - 6 ғасырдың басында сыртқы әсерлер байқалған кезде дәстүрлі автохтондық сипатын сақтады. Б.з.д. V ғасырдың басында мал шаруашылығының үрдісі жазық жерлерде жаңа елді мекендердің пайда болуына әкелді. "Лепонт алфавиті" деп аталатын жазу таңбаларының шифрланған жазуы керамикаға немесе тасқа кельттік "Лепонт тілінде" ойылып жазылған.
Жерлеу
Голасекка мәдениеті жерлеу салттарымен танымал, онда ата-бабалар культы некрополды құрметтеуге мәжбүр етті, бұл жерді аграрлық пайдалану немесе орманды жою тимеген қасиетті аймақ. Ертедегі кезеңдегі жерлеулер таңдалған, күнге қарай бағытталған жоғары тұрған орындарда жүргізілді. Жерлеу әдістері тікелей көму немесе қақпақты цисталарда болды. Тас шеңберлері мен тізбелері табылды. Жерлеу орнында сурет салуға арналған ыдыстар, сондай-ақ, биік негіздердегі тостаған сияқты керамикалық бұйымдар орнатылған. Қоладан жасалған бұйымдар әдетте киім киюге арналған: шыналар мен фибулалар, қолғаптар, сақиналар, құлақ аспақтар, салғалар және алқалар. Қоладан жасалған ыдыстар өте сирек кездеседі. Кремация практикасы екінші кезеңнен (алтыншы ғасырдың басында - төртінші ғасырдың ортасына дейін) жалғасады. Жерлеу орнының жанында кремация, содан кейін терракота құмыраларында күл мен сүйектерді жерлеу, шашыраңқы некрополистерде бір-бірінен белгілі бір қашықтықта орналасқан қазбаларда, көптеген шағын ауыл қоныстарының мәдениетін сипаттайды. Маджоре көлінің оңтүстігіндегі Сесто Календеде б.з.б. 7 және 6 ғасырларға жататын екі арба көмілген, олар қару-жарақ, әшекейлер мен үлкен ситуламен бірге, ал Ca' Morta Como-дағы (б.з.б. Помбиядағы Голасекка мәдениетінің қабірінен әлемдегі ең көне белгілі құмыра сырасының қалдықтары табылды.
Этнографиялық мәселе
Біздің заманымызға дейінгі VI-V ғасырлардағы голасеккалықтар қолданған Лугано әліпбиінде жазылған Лепонт жазуларын зерттеу Мишель Лежунге (1971) бұл жазу арқылы жеткізілген тілдің келт тілдері отбасына мүшелігін нақты анықтауға мүмкіндік берді. Содан кейін Солтүстік Батыс Италияда 4 ғасырдың алдындағы галликалық кельттіктің бар екендігі дәлелденді. Оның шығу тегі 600-жылдардан бұрын, Bellovesus шабуылынан бұрын, яғни кем дегенде, Canegrate мәдениетінің кезінде (б.з.д.