Кіріспе

Мексиканың саяси жүйесі федералды президенттік өкілді демократиялық республика аясында қызмет етеді, оның үкіметі көп партиялық конгресс жүйесіне негізделген, мұнда Мексика Президенті мемлекет басшысы және үкімет басшысы болып табылады. Федералды үкімет Мексика Біріккен Штаттарын көрсетеді және 1917 жылы жарияланған Мексика Біріккен Штаттарының Саяси Конституциясында белгіленгендей, үш тармаққа бөлінеді: атқарушы, заңнамалық және сот. Федерация құрамына кіретін штаттардың үкіметтері де өздерінің конституцияларында белгіленгендей, конгресс жүйесіне негізделген республикалық формада болуы керек. Атқарушы билікті атқарушы тармақ жүзеге асырады, оны Президент басқарады және заң шығарушы органдан тәуелсіз хатшылар кеңесінің кеңесімен басшылыққа алады. Заң шығарушы билік Республика Сенаты мен Депутаттар Палатасынан тұратын екі палаталы заң шығарушы орган – Одақ Конгресіне жүктелген. Сот билігін Жоғарғы Сот, Федералды Сот Кеңесі, коллегиялық, жеке және аудандық соттардан тұратын сот жүйесі жүзеге асырады.

Негізгі саяси партиялар

Жақында Мексика саясатында төрт саяси партия басымдыққа ие: Институционалдық-революциялық партия (ПРИ), Ұлттық іс-қимыл партиясы (ПАН), Демократиялық революция партиясы (ПРД) және Ұлттық жаңғыру қозғалысы (МОРЕНА). 1929 жылы «Partido Nacional Revolucionario» («Ұлттық революциялық партия») ретінде құрылған PRI Мексика саясатында 70 жылдан астам уақыт бойы үстемдік құрып, 11 түрлі үкіметті билікке жеткізді. ПАН 1939 жылы құрылған, бірақ 1989 жылға дейін алғашқы губернаторлық лауазымын жеңіп алған жоқ; оның кандидаттары 2000 және 2006 жылдары президенттікке сайланды. ПРД-нің бастауы 1988 жылға дейін барып жетеді, ол кезде PRI-дің наразы мүшелері басшылыққа қарсы шығып, Куаутемок Карденасты Мексика президентіне ұсынды. Карденас өте қатысты сайлауда жеңіліске ұшырады, бірақ жаңа саяси партия құрылды және ол Мексика саясатында үшінші күш ретінде пайда болды, тіпті олар ешқашан президенттікке қол жеткізбегенімен. МОРЕНА 2012 жылғы президент сайлауында жеңілгеннен кейін Андрес Мануэль Лопес Обрадор мен ПРД-нің басқа да көшбасшылары арасындағы даудың нәтижесінде пайда болды. МОРЕНА 2014 жылы ресми мойындалды және 2018 жылғы сайлауда жеңіске жетті. Мексиканың Ұлттық автономды университетінің 2017 жылғы сауалнамасы бойынша, мексикалықтардың 74 пайызы Мексиканың сайлау жүйесінің ашық емес екеніне және ресми нәтижелерге сенбейтініне сенімді. Алайда, Freedom House еркін және әділ сайлауға сенімнің артқанын көрсетеді.

Институттардың сайлауы мен саяси құрамы

Сайлау құқығы 18 және одан үлкен барлық мексикалық азаматтар үшін жалпыға бірдей, тегін, құпия және тікелей болып табылады және міндетті (бірақ күштеп орындалмайды). Мексикадағы жеке куәлік сайлау картасы ретінде де қолданылады, сондықтан барлық азаматтар барлық сайлауларда автоматты түрде тіркеледі; яғни, әр сайлауда алдын ала тіркеу қажет емес. Барлық сайлаулар тікелей болып өтеді, яғни федералдық, штаттық немесе муниципалдық деңгейде сайлаушылар алқасы құрылмайды. Тек қана биліктегі президент толыққанды түрде болмаған жағдайда (отставкаға кету, импичмент немесе қайтыс болу арқылы), Одақ Конгресі сайлаушылар алқасы ретінде жиналады және абсолютті көпшілік дауыспен уақытша президентті сайлайды. Президенттік сайлаулар әдетте алты жылда бір рет өткізіледі, президенттің толыққанды түрде болмауының ерекше жағдайларын қоспағанда. Дегенмен, қазіргі президент Андрес Мануэль Лопес Обрадордың өкілеттік мерзімі Конституциялық өзгеріске байланысты 5 жыл 10 айды (2018 жылдың 1 желтоқсаны — 2024 жылдың 30 қыркүйегі) құрайды. Сенатқа депутаттар сайлауы алты жылда бір рет өткізіледі, толық жаңару президенттік сайлаумен бірге өткізілетін сайлауларда жүзеге асырылады; ал Депутаттар палатасына сайлау әр үш жылда бір рет өтеді. Сайлаулар дәстүрлі түрде шілде айының бірінші жексенбісінде өткізіліп келген, бірақ жаңа заңға сәйкес енді маусым айының бірінші жексенбісінде өтеді. Штат заң шығарушы органдары үш жылда бір рет жаңарып отырады. Штаттық сайлаулар федералдық сайлаулармен бір уақытта өткізілуі міндетті емес. Федералдық сайлауларды тәуелсіз мемлекеттік Федералдық сайлау институты ұйымдастырады және бақылайды, ал штаттық және муниципалдық сайлауларды федерацияның әр штаты құратын сайлау институттары ұйымдастырады және бақылайды. Мексика қаласындағы сайлауды жергілікті сайлау институты ұйымдастырады. Мексиканың саяси өмірінде «қайта сайлануға болмайды» деген қағида берік орныққан. Бұл теория Порфирио Диас 25 жылдан астам президенттік билікті монополиялағаннан кейін енгізілді. Қазіргі уақытта мексикалық президенттердің өкілеттік мерзімі бір рет алты жылмен шектеледі, тіпті уақытша қызмет атқарған адам да бұл лауазымға қайтадан сайлануға құқығы жоқ. 2018 жылға дейін депутаттар мен сенаторлар бірден қайта сайлануға құқығы болмаған; енді екеуі де қатарынан 12 жылға дейін қызмет ете алады.

2006 жыл

Федералды президенттік сайлау 2006 жылдың 2 шілдесінде Одақтың Конгресінің екі палатасы толыққанды жаңарумен бірге өтті. Бұл сайлауда Демократиялық революция партиясы (PRD), Еңбек партиясы (PT) және Convergence (CV) "Баршаның игілігі үшін коалициясы" деп аталған коалиция құрды. Институционалдық-революциялық партия (PRI) және Экологтардың жасыл партиясы (PVEM) "Мексика үшін одақ" деп аталған коалиция құрды. Федералды сайлау трибуналы 5 қыркүйекте Фелипе Кальдеронды сайлаудың жеңімпазы деп жариялады және ол президенттікке сайланды. Ол 2006 жылдың 1 желтоқсанында қызметке кірісті, ал оның өкілеттігі 2012 жылдың 30 қарашасында аяқталды. Конгресс сайлауы бір мезгілде өтті, бірақ ешбір партия оған қатыспады. Екі палата да толығымен жаңартылды және ешбір партия абсолютті көпшілік алған жоқ. Бұл сайлауды мексикалық социолог Жаклин Пешардты қоса алған ғалымдар, одан кейін туған белгісіздік пен мексика демократиясы үшін тудырған мәселелердің нәтижесінде "іс жүзінде нәтижесіз болған консенсус бұзылуы" үшін атап өтті.

2012 жыл

2012 жылы Мексика президенті болып Энрике Пенья Ньето сайланды.

2018 жыл

2018 жылы Мексика Андрес Мануэль Лопес Обрадорды президенттікке сайлады. Ол 2014 жылы өзі құрған солшыл Ұлттық жаңғыру қозғалысы (Морена) партиясы жетекшілігіндегі үш партиядан құралған коалициядан түсті.

Саяси тарихи дамуы

Мексика революциясына (1910–1920) кейін Ұлы депрессия келді, ол қоғамды күрт жіктеуге және өте әлсіз институттарға әкеп соқты. 1929 жылы Мексика революциясының барлық топтары мен генералдары бірігіп, Ұлттық революциялық партияны (ҰРП) құрды, мақсаты – елді тұрақтандыру және ішкі қақтығыстарды тоқтату еді. 1928 жылдан бергі әкімшіліктер кезеңінде революциялық идеялардың көптегені іске асырылды, оның ішінде шаруалар мен фермерлерге жерді тегін бөлу, мұнай компанияларын мемлекеттендіру, Әлеуметтік қамсыздандыру институтының және Еңбек одақтарының құрылуы мен қарқынды өсуі, сондай-ақ ұлттық өнеркәсіптерді қорғау. Президент Лазаро Карденас Революция кезінде және АҚШ-тағы экономикалық дағдарыс кезінде жоғалған әлеуметтік бақылаудың бір бөлігін қайтаруға үлкен үлес қосты. Алайда, Карденастан кейін Мексика қоғамында тиімді заң үстемдігін орнатуға қабілетсіз болған, таланттары жеткіліксіз басшылар келе бастады. Сонымен қатар, Карденас президенттік лауазымға келген кезде БҰҰ мемлекеттерге 1940-1950 жылдары назар аудара бастады. Партия билікте қалу үшін конституциялық және сайлау жүйесін таратудан басқа, барлық қажетті шараларды қолданды. Шын мәнінде, Мексика Латын Америкасында төңкерістер мен әскери диктатуралардың үстемдік құрған кезінде конституциялық үкіметтің сақталуының бекінісі саналды, себебі институттар сайлау арқылы жаңартылды, тіпті сырттай болса да, жергілікті деңгейдегі оппозициялық партиялардың қатысуы шектеулі болды. Мексикада демократияның қалыптаспауының себептерін жоғарыда айтылған факторлармен түсіндіруге болады. Алайда, олардың бірі – елдегі мұнай қоры болуы мүмкін, ол Карденас үкіметімен мемлекеттендірілді. Бірнеше эмпирикалық зерттеулер табиғи ресурстардың болуы мен демократияға айналудың қиындықтары арасындағы байланысты көрсетеді. Жүйенің алғашқы жарықтары, тіпті олар тек символдық болса да, 1970 жылдардағы сайлау жүйесіне және Одақ Конгресінің құрамына енгізілген реформалар болды, ол алғаш рет пропорционалды өкілдікке ие болды, бұл оппозициялық партияларға Депутаттар палатасында орын алуға мүмкіндік берді, бірақ саны шектеулі болды. Азшылық партиялар жүйеге қатыса бастаған сайын, олар біртіндеп өзгерістерді және толық демократиялық өкілдікті талап етті. 1960 жылдары бірнеше (екі мыңнан астам) муниципалитетке оппозициялық партиялар басшылық еткенімен, 1989 жылы оппозициялық партия жеңген алғашқы штаттық үкімет Баха Калифорния болды. Тарихи тұрғыдан алғанда, Институционалдық революциялық партиядан маңызды тұлғалар кетіп қалды, мысалы Хуан Андреу Алмазан (1940), Езекиль Падилья (1946), Мигель Энрикес Гусман (1952) және президент Лазаро Карденастың ұлы Куаутемок Карденас (1988). Бұл кетулер негізінен президенттікке кандидаттарды таңдауға қарсы болғандықтан болды; алайда, 1988 жылы Карденастың кетуі басқа саяси партияның (Демократиялық революция партиясы) құрылуына ғана әкелді. 1988 жылы өткен президенттік сайлау Мексика саясатындағы маңызды оқиға болды, өйткені ол биліктегі партияға оппозициялық кандидаттан – солшыл партиялардың кең коалициясы ұсынған Куаутемок Карденастан алғашқы нақты қауіпті білдірді. Ол ресми түрде 31,1 пайыз дауыс жинады, Карлос Салинас де Гортари 50,4 пайыз (ҰРП кандидаты), ал Мануэль Клутье 17 пайыз дауыс жинады (Ұлттық әрекет партиясы). Кейбіреулер Карденас сайлауда жеңіске жеткеніне сенді, бірақ сол кездегі үкімет бақылауындағы сайлау комиссиясы «жүйе құлады» (se cayó el sistema) деп хабарланғаннан кейін нәтижелерді өзгертті. Бір мезгілде өткен сайлауда ҰРП депутаттар палатасының көпшілігін жоғалтудан 11 орынға жетті, ал оппозициялық партиялар 64 сенаттық орынның 4-ін иеленді – бұл ҰРП Сенаттағы барлық орынды сақтап қалуға үлгермеген алғашқы рет. Президент Салинастың танымалдығын пайдаланып, 1991 жылғы Конгресс сайлауында ҰРП 320 орынға ие болды. Кейінгі өзгерістерге 1990 жылдары Федералды сайлау институтының құрылуы және пропорционалды өкілдік пен Сенаттағы алғашқы азшылық орындықтардың енгізілуі кірді. 1994 жылғы президенттік сайлау Мексиканың қазіргі тарихындағы алғашқы салыстырмалы түрде еркін сайлау деп танылды. ҰРП партиясының Ernesto Zedillo 50,2 пайыз дауыспен жеңіп алды, Ұлттық әрекет партиясының Диего Фернандес де Севаллос 26,7 пайыз, ал бұл жолы Демократиялық революция партиясын (ДРП) білдірген Карденас 17,1 пайыз дауыс жинады. Мексикалық сайлаушылардың тұрақтылыққа деген ұмтылысы оппозициялық кампанияға зиян тигізгенімен, Луис Дональдо Колосионың (көздеген ҰРП кандидаты) қазасы және Чиапас штатындағы соңғы қақтығыстар Зедлилоның дауыс үлесін осы уақытқа дейін ҰРП президенттік кандидаттарының ең төмен ресми көрсеткішіне дейін төмендетті. 1997 жылғы аралық сайлауда ешбір партия депутаттар палатасында көпшілікке ие болмады, ал 2000 жылы 1929 жылдан бері алғаш рет оппозициялық партия өкілі президенттік лауазымға сайланды. Висенте Фокс сайлауда 43% дауыспен жеңіске жетті, ҰРП кандидаты Франсиско Лабастида 36%, ал Демократиялық революция партиясының (ДРП) Куаутемок Карденас 17% дауыс жинады. 1989 жылдан кейін жүзеге асырылған көптеген сайлау реформалары Мексиканың саяси жүйесін ашуға көмектесті, ал оппозициялық партиялар барлық деңгейдегі сайлауларда тарихи табыстарға жетті. Көптеген қазіргі сайлау мәселелері тікелей әлдеқайдалықтан кампанияның әділдігіне ауысты. 1995–96 жылдары саяси партиялар осы мәселелерді шешу үшін конституциялық түзетулер туралы келісімдер жасады. Осы заңдардың негізгі тұсы – саяси партияларға жеке қаражаттан гөрі мемлекеттік қаржыландыруды басым ету, партияларды аудиттеу тәртібін күшейту және сайлау институттарының құзыреті мен тәуелсіздігін арттыру. Сот жүйесіне де сайлау мәселелері бойынша жеке тұлғалар немесе топтар ұсынған азаматтық құқықтар істерін қарау құқығы кеңейтілді. Қысқасы, кең ауқымды реформалар партиялар үшін «тең мүмкіндіктерді» қамтамасыз етті. 2006 жылғы сайлауда ҰРП үшінші орынға түсіп, Ұлттық әрекет партиясы мен Демократиялық революция партиясынан кейін қалды. Президенттікке кандидат Роберто Мадразо тек 22,3 пайыз дауыс жинады, ал партия депутаттар палатасында 2003 жылы алған орындардың жартысынан астамын жоғалтып, 121 орынға ие болды, ал Сенатта 38 орынға ие болды, бұл 22 орынның жоғалуы. Консервативті бұрынғы энергетика министрі Фелипе Кальдерон шағын жеңіске жетті және жаңа президент болып сайланды. Өте тартысты жарысқа ұтылған Андрес Мануэль Лопес Обрадор нәтижеге келіспеді. 2012 жылғы сайлауда Энрике Пенья Ньето Мексика президенті болып сайланды, бұл 12 жылдық үзілістен кейін ҰРП-ның қайта оралуын білдірді. 2021 жылғы маусымда өткен аралық сайлауда Лопес Обрадордың солшыл бағытталған Morena коалициясы Конгрестің төменгі палатасындағы орындарын жоғалтты. Алайда, оның үкіметтік коалициясы қарапайым көпшілікті сақтап қалды, бірақ Лопес Обрадор Конгрестегі екі үшін бір бөлікті құрайтын көпшілікті қамтамасыз ете алмады. Басты оппозиция Мексиканың үш дәстүрлі партиясының коалициясы болды: орталық-оңдық Институционалдық революциялық партия, оңдық Ұлттық әрекет партиясы және солшыл Демократиялық революция партиясы.