Кіріспе

Ислам теологиясында бүлінбейтін кінәсіздік, күнәдан иммунитет немесе моральдық қатесіздік Исма немесе Исма (ағылшынша: Iṣmah; сөзбе-сөз "қорғану") - бүлінбейтін кінәсіздік, күнәдан иммунитет немесе моральдық қатесіздік түсінігі. Ислам теологиясында, әсіресе шиит исламда кең таралған. Шииттік теологияда исма пайғамбарларға, имамдарға және періштелерге тән. Адамға қатысты айтылғанда, исма "қасиетті бола тұра, мойынсұнбаушылық әрекеттерінен аулақ болу" дегенді білдіреді. Қатесіз адам (معصوم) - адамдарды иманға, құдайлық білімге және практикалық мәселелерге жетелеуде қателіксіз. Пайғамбарлар өздерінің құдайлық дінді қорғау және насихаттау, Құранды түсіндіру және салауатты әлеуметтік жүйе құру жөніндегі тапсырмасын орындау үшін барлық қателіктер мен күнәлардан қорғалуы керек. Он екі шиилердің пікірінше, он төрт адаспаушы (معصومون) "жаратқанның қателік пен күнәдан азат берген" Мұхаммедті, оның қызы Фатиманы және он екі имамды қамтиды. Исмаилилер исмаили имамдарына және Мұхаммедтің қызы Фатимаға да исмаһ деп атайды, ал заидилер заиди имамдарына қасиетті жатқызбайды. Исма туралы ілімді кейбір мұсылмандар, мысалы, Хариджилер, Құран 48:2-ге сілтеме жасап, бұл ілімді қабылдамағанын дәлелдеді. Суннилер исмаһты пайғамбарлар өтірік айтудан (қасақана немесе қасақана емес), өздеріне тапсырма берілгенге дейін немесе кейін kafir (көпшілікке қарсы) болудан және басқа күнәларды қасақана жасай алмаудан қорғалған деп түсіндіреді. Басқа жайттар бойынша пікірлер әртүрлі. Сүннилердің көпшілігі пайғамбарлардың қасақана күнә жасауы мүмкін деп санайды, ал азшылық бұл мүмкін емес деп санайды. Құран Кәрімде тазалық туралы аятта Ахл-Байт, Мұхаммедтің отбасы тазалығы туралы айтылған. Мұхаммедтің өлімі мен он екінші имамның жоғалуы арасындағы шиит теологиясының дамуы осы тазалық түсінігін кеңейтіп, исма деген ұғымды тудырады. Имамдардың күнәдан қорғалуы (ма'сум) туралы түсінік, Имамия, бәлкім, ХІІІ ғасырдың бірінші жартысында басталған. деген өтінішін растау үшін. Әл-Рағбиб әл-Исфахани мен Муртада әл-Забиди үшін Исма ақыл-ойдың кемелділігін және білімнің жетіспеушілігін білдіреді.

Тұжырымдама

Шииттік теологиялық тұрғыдан алғанда, аш Шейх әл Садуқ Исма - бұл тек Он екі имамға тән қасиет; бұл Құдайдың керемет сыйы ретінде қаралатын күнәдан иммунитеттің табиғи жағдайы. Қатесіз адам күнәдан сақталған деп саналады, өйткені оның әділдік, сана, Құдайға деген сүйіспеншілігі және күнәның салдарын терең білу деңгейі жоғары. Адамның қателіксіз болуының себебі - ол іс жүзінде, дінге шақыруда, Құдайдың білімін түсінуде қателік жасамайды. Насыр әл-Дин әл-Түси имамның қатесіздігі күнә жасау қабілетін жоққа шығармайды деген. Табатабейдің айтуынша, адамның өзін күнә мен қателік жасаудан сақтайтын қасиеттері бар. Білімнің өсуі Құдайға мойынсұнудың өсуін білдіреді. Жарамсыз білімді қарапайым адамдарда ізгілік құмарлықтар мен жаман қылықтарға беріліп, ластануы мүмкін. Исма пайғамбарлардың күнә жасауды немесе жасамауды таңдауға деген ерік-жігерін жоққа шығармайды.

Еркін ерік

Шииттер исламды Алланың қатаңдарға берген батасы деп санайды. Бұл батаның ерікті және ерікті емес аспектілері бар. Ерікті аспекті - Алланың бұйрықтарына сәйкес әрекет ету үшін қатаңдардың күш-жігері, ерікті емес аспекті - мұрагерлік және тәрбие, күш-жігер арқылы емес, Құдайдан (Алладан) ерекше игілік ретінде.

Пайғамбарлар

Х.ж. 2-ші ғасырдың ортасынан (б.з. 8-ші ғасырынан) бастап пайда болған ілімдердің бірі - "Исмат әл-анбия" (Пайғамбарларды қорғау) Алланың пайғамбарларды күнә мен қателіктен қорғауын білдіреді. Бұл ілім шииттерден шыққан сияқты, бірақ оны бір немесе басқа жолмен барлық мұсылман секталары мен теологиялық және заң мектептері қабылдайды. Пайғамбарлар өздерінің пайғамбарлық міндетін бастағаннан кейін ғана күнәсіз бола ма, әлде олар бастапқыда күнәсіз болған ба деген мәселе үлкен дау тудырды. Шииттерден басқа, Ашари теологы Фахр ад Дин ар Рази пайғамбарлардың исма идеясын қолдайтындардың бірі. Ол өзінің пікірін былай деп білдірді: "Біздің ойымызша, ең жақсы көзқарас - олардың пайғамбарлық қызметіне байланысты үлкен де, кіші де күнә немесе қателік (дханб) жоқ". Құранның түсіндірмесі деген кітабында осы мәселені зерттегеннен басқа, ол "Исматул анбия" (Пайғамбарлардың күнәсіздігі) атты жеке кітап жазды және осы догманың сүнни теологиясының бір бөлігі болуына себеп болды. Тарих барысында сүнни көзқарастары қорғаныс дәрежесіне байланысты әр түрлі болды, үлкен күнәлар (әл-кабаир), кіші күнәлар (әл-сағаир), байқаусыз қателік (саһу), ұмытушылық (нисан) және қателіктер (саллат) арасын ажыратады. Кейбіреулері адамдардың қалай өкіну керектігін үйрету үшін қателік жасау керек деп айтқан. Пайғамбарлар жалпы алғанда күнәсіз деген түсінікті алғаш рет Ашариттер мен Матуридиттер алға тартты, бірақ Ханбалиттер оны қабылдамады. Анемари Шиммель "Пайғамбарға деген толық мойынсұну тек Мұхаммедтің кез келген кемшіліксіз болғанда ғана мағыналы болады және осылайша өмірдің ең маңызды емес бөлігі үшін де мінсіз үлгі бола алады" деп сенді. Шииттер мен кейбір сунниттер пайғамбарларға пайғамбарлық тапсырмасы берілгенге дейін "исма" берілгеніне және оның өмірінің барлық аспектілерін, оның ішінде эмоциялық, мінез-құлық, жеке, әлеуметтік, қасақана және қасақана емес аспектілерді қамтитынына сенеді. Табатабай сондай-ақ пайғамбарлардың іс-әрекеттері олардың сөздеріне қайшы келсе, олардың іс-әрекеттерімен бір үлгі көрсетіп, бірақ басқа нәрсені уағыздаса, бұл шындықты жасырады, бұл пайғамбарлардың діни миссиясын әлсіретеді, сондықтан пайғамбарлардың Алла хабарын жеткізудегі Ismah олардың Ismah-ға байланысты күнә жасауға қабілетсіздігіне байланысты. Оның тағы бір дәлелі: пайғамбарлардың барлығы да Алладан келген, Алладан келгендер ешқашан күнә жасамайды, сондықтан пайғамбарлар адаспайды.

Құран мен хадистерді қолдану

Шииттердің көзқарасы бойынша Құранның 4: 64 аяты пайғамбарларға (с.ғ.с.) еріп жүруді талап етеді, сондықтан олар қатесіз болуы керек. Сондай-ақ, Алла: "Ей, Мұхаммед, өтірікшілерге мойынсұнба! Және ешбір ант еткен, өтірікшіге мойынсұнба! Пайғамбарларға мойынсұну керек, күнәкарларға мойынсұнбау керек, яғни пайғамбарлар күнә жасамайды. "Тазалық" сүресі Алланың тек әулел-байитті күнә, адасу және арамдықтан тазартуын қалайтынын білдіреді. Шииттер мен сунниттер хадистерінде көп тараған дәстүрлер Ахл аль-Байт терминімен Пайғамбардың әйелдерін қоспағанда, Бес Таза Адамдар немесе Ахл аль-Киса дегенді білдіреді. Шиилердің тазару аятын түсіндіруі Ахл әл-Кисаның хадисіне негізделген, бұл Пайғамбарымыздың төрт отбасы мүшесін шапанының астына жинағаны туралы әңгіме. Бұл Wilferd Madelung, Momen және Kardan сияқты ғалымдардың пікірлеріне сәйкес келеді, олар тазару аяты Ахл аль-Байттың тазаруының дәлелі деп санайды. Имамдардың "Алланың адамзатқа дәлелі" мәртебесі олардың қатесіздігіне дәлел болып табылады, ал Пайғамбардың үй ішіндегі сөздері діни ғылымдарды толықтырады және шииттердің көзқарасы бойынша исламның ілімдерінде беделді және қатесіз. Егер мойынсұну міндетті болса, онда пайғамбарлар мен Ули Амр (أُولي الأَمـر) күнәсіз деп тұжырымдауға болады. Құранда көптеген аяттар бар. Олар: "Зұлымдарға мойынсұнбаңдар!" - деп бұйырады. Оларға Аллаһтың Елшісі (с.а.с.) былай деп бұйырды: "Егер сендер бір нәрседе келіспесеңдер, онда оған мойынсұныңдар. Егер бір нәрседе келіспеушілік болса, онда ол мәселені Құдайға және Оның Елшісіне! Егер сендер Құдайға және ақырет күніне иман келтірген болсаңдар, кайтарыңдар! Бұл - жақсылық және жақсы нәтиже".

Философиялық және теологиялық

Шииттердің айтуынша, адамдар өздерін Алла иелігінде екенін біледі, бірақ Оның рұқсатысыз осы иелікте әрекет ету жаман. Егер олар Құдайдың рақымына ие болғылары келсе, бірақ игі істеріне сенімді бола алмаса, онда оларға рұқсат беретін пайғамбар болуға тиіс. Ол оларға өздері білмейтін нәрселер туралы және мойынсұну мен мойынсұнбаудың салдары туралы хабар беруі керек. Пайғамбарлар (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) әділ өмір сүріп, ізгілікке үйретеді. Сондықтан Алла тек құран мен хадис арқылы ғана емес, имамдар деп аталатын ерекше дарынды адамдар арқылы да басшылық береді. Шииттер имамдарға берілген мәртебе мен билік, егер олар қарапайым адамдарда кездесетін әлсіздіктерге бейім болса, мағынасыз болар еді деп санайды. Күнә жасаған пайғамбарға еру талап етілуі қарама-қайшылық. Әл Хилли адамның табиғи түрде қалалық екенін және қоғамнан тыс қанағаттандыра алмайтынын айтқан. Сондықтан да, адамдар арасында үнемі дау-дамайлар болып тұрады. Әл-Альфайнда ол шариғат ережелерін сақтау, адамдардың бір-біріне қарсы агрессия жасауына жол бермеу, төрешілерді ұстап тұру және қанаушыларға көмектесу үшін билеуші (раис) болу қажеттігін атап өтті. Басшысыз Құран мен Сүннеті сақталмас еді. Шүкір етушілердің арасында Аллаһтың шариғат пен әмірлерін орындауға тағайындалған, күнә мен адасудан таза имам болуы шарт. Ол пайғамбардың өмірінің алғашқы күнінен бастап соңғы күніне дейін күнәдан қорғалғандығын айтты, өйткені адамдар бұрын да адамгершіліксіз іс жасаған адамды ұнатпайды және оған сенбейді; және әркімнің күнәкардан гөрі күнәсізге еруді ұнататыны анық, - деді ол. Әли Табатабайдың айтуынша, адамдар өзінің шынайы міндеттерін анықтау және орындау үшін адам мен әлемнің шынайы табиғатын дұрыс көруі керек, және адамдар тек қана Аллаһқа ғибадат етіп, жеке және әлеуметтік әділдікке ие болғанша, исламдық бұйрықтарды орындау үшін діни үкімет болуы керек және бұл мақсатқа Аллаһтың қателіктерінен қорғалған қатесіз адам ғана қол жеткізеді. Мұтахари ислам дінінің жоғарғы билігі үшін қажет деп санайды. Басқаша айтқанда, оның пікірінше, имамға еліктеу керек, оның сөзі мен ісі басқаларға үлгі және дәлел болады. Басқалары имам болу үшін Пайғамбардан туысқандық жеткіліксіз, бірақ ол үшін маңызды критерий - исма немесе мінсіздік.

Басқа секталардың әртүрлі көзқарастары

Исмаилиттер Исмақты имамдарға және Мұхаммедтің қызы Фатима Захраға да жатқызады. Ол: "Сыбайластық сенім арқылы жүзеге асады. Ал егер біреу Құдайға сеніп, Оны көкірек көзімен күн сияқты көрсе, онда ол күнәға батпайды. Қарулы мырзаның алдында адам қателік жасамайды". Наср Дабаши Хомейнидің иманнан келген Исма теориясы ислам үкіметінің заңгердің қамқорлығы бойынша теориясымен байланысты екенін айтады. Егер шынайы имандылар Исмаға ие болса, ал Хомейни мен ең білімді және діндар ислам заңгерлері шынайы иманды болса, онда бұл шииттерді Хомейни мен оның мұрагерлеріне шииттер дәстүрлі түрде 12-ші имамға (Махди) оның оралуымен берілген билік билігін беру туралы күмәнді шииттерді сендіреді. Дабашидің айтуынша, Хомейнидің теориясы "Аулияның (Алланың достарының) мүшесі ретінде өзіне мінсіздіктің маңызды атрибутын қамтамасыз етуге көмектесті, бұл Махдидің үмітін әлсіретудің теологиялық проблемаларын жою арқылы болды". Мешбах Яздидің айтуынша, егер идеалға жету мүмкін болмаса немесе қиын болса, онда мәселеге қатысты идеалдан төмен нәрсені қанағаттандыру керек деген интеллектуалды дәлел бар. Бұл аргумент "кезең-кезеңмен төмендеу" деп аталады.