Кіріспе
Мопан тілі (немесе Мопан майя) - майя тілдерінің Юкатека тармағына жататын тіл. Гватемаланың Петен департаментіне және Белиздегі Майя таулары аймағына жататын мопан халқының тілі. Гватемалада мопан тілінде сөйлейтіндер үш-төрт мыңға, Белизде алты-сегіз мыңға жетеді. Басқа юкатек тілдері - юкатек, лакандон және ица. Мопан тілі кем дегенде мың жыл бұрын басқа юкатек тілдерінен бөлініп шыға бастады.
Mopan (or Mopan Maya) is a language that belongs to the Yucatecan branch of the Mayan languages. It is spoken by the Mopan people who live in the Petén Department of Guatemala and in the Maya Mountains region of Belize. There are between three and four thousand Mopan speakers in Guatemala and six to eight thousand in Belize. The other Yucatecan languages are Yucatec, Lacandon, and Itzaʼ. Mopan began to diverge from the other Yucatecan languages at least one thousand years ago.
Тарату
Мопан тілінде сөйлейтін қалалар Гватемаладағы Сан-Луис, Поптун, Мелхор-де-Менкос және Долорес, сондай-ақ Белиздегі Толедо округінің Сан-Антонио.
Сөз тәртібі
Мопан тіліндегі сөз реті етістік объектісі субъектісі (VOS), бірақ етістік объектісі субъектісі (SVO) де кең таралған.
Есімдіктер жіктеуіштері
Мопанның жынысын көрсету үшін қолданылатын екі есімдік жіктеуіші бар. Алайда, бұл жіктеуіштерді қолдану грамматикалық жынысқа тән емес. Екі жіктеуіш - ix (әйел) және aj (еркек), мысалы, aj much, яғни "құмырсқа (еркек) " деген мағынаны білдіреді. Бұл жыныстық белгілерді қолдану бірнеше жағынан ерекше: олар көбінесе есімдер үшін қолданылмайды. Жынысы тек есімде ғана белгіленеді және сөйлемнің басқа жерінде келісімді қажет етпейді. Кейде жынысты белгілеуді алып тастауға болады. Тіпті гендерлік белгілер адамдарды білдіргенде, әдетте, референттің табиғи жынысына сәйкес келсе де, адам емес референттерде әрқашан солай болмайды. Мысалы, "папуга" (ix tʼutʼ) жануардың жынысына қарамастан, әдетте әйел жынысына жатады.
They are not used for most nouns. Gender is marked only in the noun and does not require agreement elsewhere in the sentence. Gender marking can sometimes be omitted. Although the gender markers normally match the natural gender of the referent when denoting people, this is not always the case for non human referents. For example, "parrot" (ix tʼutʼ) is typically feminine regardless of the sex of the animal.
Сандар мен сандық жіктеуіштер
Мопандағы сандар әрқашанда сандық жіктеуішке жатады, ол жұрнақ ретінде қосылады. Бұл жіктеуіштер референттің қасиеттерін көрсетеді. Мысалы, дөңгелек заттардың түрін kuul жұрнағымен, ал ұзын, жұқа заттардың түрін tzʼiit жұрнағымен көрсетеді. Ең көп қолданылатын сандық жіктеуіштер - бұл тірі емес заттар үшін pʼeel және адамдар мен жануарлар үшін tuul. Мопан майя тілінде барлығы 70-тен астам сандық жіктеуіш қолданылады.