Кіріспе

Аустриядағы нацистік эвтаназия орталығы Am Spiegelgrund - Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Венадағы балалар клиникасы. 1940-1945 жылдар аралығында клиника Пенцингте орналасқан Баумгартнер медициналық орталығының құрамында Ам-Штейнхоф психиатриялық ауруханасының бөлігі ретінде жұмыс істеді. Am Spiegelgrund түзеу мектебі мен балалар палатасына бөлінді, онда ауру және мүгедек жасөспірімдер медициналық эксперименттердің бейхабар субъектілері және тамақтану мен психологиялық қорлық құрбандары болды. Кейбіреулері өлімге әкелетін уытпен немесе газбен уланудан, ал басқалары аурудан, аштықтан, ауа райының әсерінен және олардың жағдайына байланысты "апаттан" көз жұмды. 800-ге жуық адамның миы банкаларда сақталып, ондаған жылдар бойы ауруханада сақталған. Клиника қазіргі уақытта Ханс Аспергерге қатысты басылымдар мен оның Балалар палатасындағы науқастарды таңдау процесімен байланысы арқасында танымал болды.

Өмірбаян

1938 жылдың көктемінен бастап, әлеуметтік мінез-құлқы, мүгедектігі және / немесе ата-анасы нацистік идеологияға сәйкес келмейтін балалар мен жасөспірімдерді құжаттау, байқау, бағалау және іріктеу үшін кең ауқымды нысандар желісі құрылды. Бұл адамдардың есімі бала кезінен жазыла бастаған. Рейхтегі дәрігерлер мен акушерлер денсаулық сақтау органдарына жаңа туған нәрестелер мен балалардың психикалық және физикалық ауытқулары туралы хабарлаған. 1941 жылы Венада жаңа туған нәрестелердің 72 пайызы өмірінің бірінші жылында қаланың 100-ден астам перзентханасында тіркелді. Денсаулық сақтау мекемелерімен байланысқа түскен әрбір адам жүйелі түрде "жетімгерлік деректер базасына" енгізіліп, оның ішінде науқастың генетикалық ақпараты сақталған. Бұл деректер базасына 700 000-нан астам Вена азаматтары енгізілген. Генетикалық ақпарат мектептің бағалауымен және жұмыс беруші туралы ақпаратпен және қылмыстық деректемелермен, қажет болған жағдайда, толықтырылды. Венаның денсаулық сақтау жүйесіндегі көптеген адамдар нацистік евгеникаға берілді, әртүрлі жастағы науқастар арнайы мекемелерге жіберілді, онда көптеген науқастар қасіретке ұшырап, өлтірілді. Шпигельгрунд клиникасында 789 бала қайтыс болды, ал Штайнхоф кешені Екінші дүниежүзілік соғыс соңында 7500 науқастың өліміне себепші болды. Клиника Фюрердің Канцеляриясы мен Ішкі істер министрлігінің басшылығымен жұмыс істеді, онда дәрігерлер осал және мүгедек балаларға "барлық процедураларды" жүргізді, олар жиі өліммен аяқталды. Бір айлық ұрыстан кейін Қызыл Армия Венаны басып алды. 1945 жылдың көктемінде Венаны Кеңес әскері азат еткеннен кейін Шпигельгрунд клиникасы тоқтады.

T4 іс-шарасы мен балалар бөлімі

Ам-Штейнхофта балалар палатасын құру Адольф Гитлер қол қойған Эвтаназия хаттың нәтижесі болған T4 акциясын іске асырудан кейін ғана мүмкін болды. Бұл 1940 жылдың шілдесінде шамамен 3200 науқасты немесе сол кездегі науқастардың үштен екісін көшіруді талап етті. Кейіннен бұйрық бойынша, көптеген "павильондар" немесе ғимараттар бос қалды. Кейде пациенттерді Neuromed Campus немесе Ybbs an der Donau мекемелеріне қысқа уақытқа ауыстырғаннан кейін, Линцке жақын Хартхайм эвтаназия орталығына алып кетеді. Am Steinhof басқа мекемелердің пациенттерін ауыстыру нүктесі ретінде қызмет еткен болуы мүмкін. Хартхаймдағы науқастарды газбен өлтіру 1940 жылдың мамыр айында басталды; 1940 жылдың жазының соңында Ам-Штейнхофтан келген 3200 науқас жүйелі түрде орталыққа жеткізілді. Пациенттерді іріктеу мен іс-шараны іске асыруды Берлиндегі комиссия жүргізді, оны Вернер Хейде құрды. Институттардың өздеріне тек "Райхты қорғау үшін" ауқымды трансферттер қажет екені туралы хабарланды. 24 шілдеде, көшіру басталғаннан кейін бірнеше апта өткен соң, балалар клиникасы Am Spiegelgrund, есік ашылды. Орталық балалар үйінің емдеу-тәрбие немесе арнайы қажеттіліктер бөлімі, бөлімнің "Мектептегі балаларды бақылау орталығы" деп аталатын орталығымен бірге Шпигельгрундке көшірілді. Бұл жерде балалардың білім алу қабілеті тексерілетін. Білім алу науқастарды іріктеу процесінің бір бөлігіне айналды. Кейбір балалар дені мен санасы сау, бірақ қылмыскер мінез-құлқы, тәрбиесі нашар немесе ата-анасы дұрыс болмағандықтан орталыққа әкелінді. Егер олар үйден қашып кеткен болса немесе кішігірім қылмыстарға түсіп кетсе, олар қылмыскерлер деп саналды; егер олар некеден тыс туылса немесе кедей үйлерден келсе, олар төмен деп саналды; егер олардың ата-аналары алкогольді немесе қылмыскер болса, олар "қате" деп саналды. Бұл тәрбиеге қабілетті балалар өздерінің қамқоршыларының қолынан тәжірибеден және жазадан босатылмаған, өйткені олар қоғамға жүк ретінде қарастырылды. Осылайша "балаларды евтаназиялау бағдарламасы әлеуметтік қатынасты медициналық тұрғыда қарастырып, евгенистік критерий ретінде әлеуметтік мәселелерді енгізді". Ресми түрде "Балалар орталығы" деп аталатын 15-құрылыс балалар палатасы ретінде тағайындалды, бұл Бранденбург ан-дер-Хавельден кейін Рейхтегі екіншісі болды. Ол кез келген генетикалық немесе жұқпалы аурулар туралы Венадағы орталық денсаулық сақтау басқармасына хабарлайтын, ал олар "емдеу" қажет пе, жоқ па, соны анықтайтын. Пациенттің деректерін сараптаушылар пациенттің евтаназияға ұшырау керектігін, өмір сүруге рұқсат беру керектігін немесе соңғы шешімді күтіп тұрып бақылауға алу керектігін анықтады. Бағалау жазбаларының сақталған бір мысалы ересек науқасқа тиесілі, "Клара Б. 1940 жылы жазда үйінен шығарылған 3200 науқастың бірі болған. Қызыл қаламмен еврей (немісше: Jüdin) және шизофрения диагнозы көрсетілген. Оның формасының төменгі сол жағындағы қызыл "+" белгісі оны евтаназияға жатқызып тұр. Ол Венадан Хартхаймға ауыстырылды, онда ол 1940 жылы 8 тамызда 31 жасында газбен өлтірілді. Ол басқа да институционалды яһудилермен бірге қолайсыз жағдайға тап болды. Шамамен 3200 науқастың шамамен 400-і немесе 12,5% -ы еврейлер болды, ал 1933 жылы еврей қауымы Австрия халқының 2,8% -ын ғана құрады. Кейіннен Ам-Штейнхофқа әкелінгендер де, сол жерде қалғандар да, басқаларға қарағанда, қауіпке көп ұшыраған. Ам-Штейнхоф ауруханасындағы науқастардың өлім-жітімі 1936-1945 жылдар аралығында жыл сайын 6,54%-дан 42,76%-ға дейін өсті. Өлім-жітім деңгейі өскен сайын науқастар саны да азайды. 1936 жылы 516 адам қайтыс болды, ал 1945 жылы шамамен 2300 адам қайтыс болды. Режимнің "Акция Т4" ісін құпия ұстауға тырысқанына қарамастан, халық ауруханадағы науқастар арасында өлім-жітімнің артуы туралы біраз білген. 1940 жылдың шілдесінде мүгедек баланың анасы және медбике Анна Вёдль балаларды ауруханалардан шығару мен өлтіруге қарсы наразылық қозғалысын басқарды. Отбасы мүшелері мен қолдаушылар Берлиннің жоғары лауазымды адамдарына көптеген хаттар жіберді. Олар мекемелер алдында да наразылық білдірді, бірақ полиция мен СС көп ұзамай демонстрацияларды тоқтатты.

Эксперименттер мен балаларды евтаназиялау

Үшінші рейх фюрері Рудольф Гесс бірде "Национал-социализм - қолданбалы биологиядан басқа ештеңе емес" деген болатын. Бұл идея Гитлердің Дарвиндік идеяларына оның жоғарғы нәсіл деп санайтын нәсілдің таралуын қалай ынталандыру керектігін түсіндіреді. Дарвиннің табиғи іріктеу арқылы эволюцияны ашқанына сүйеніп, нацистер жарамсыз деп санаған адамдар үшін бірнеше терминдер шығарды; мысалы, Lebensunwertes Leben, аударғанда; unnütze Esser, мағынасы; және Ballastexistenzen, мағынасы нацистік режимді және Германияны тұтастай күшейту үшін, евтаназияны күшті және өнімді ұрпақ әкелмейтін адамдарға қарсы таңдау қайырымдылық белгісі ретінде қарастырылды. Am Spiegelgrund сияқты евтаназия орталықтарына жіберілген балалар медициналық сауалнамалар негізінде таңдалды. Дәрігерлерге ақыл-ой қабілеттері нашар, ми параличы, Даун синдромы, кез келген кемшіліктері, төсекке секіруі, оқу қабілеттері нашар, және басқа да көптеген нәрселер туралы хабарлауға пара берілді, олар Гитлердің жоғары расасын нығайту қабілетін төмендетеді. Егер балада қандай да бір психикалық немесе физикалық жағдай болса, олардың сауалнамалары Гитлердің Канцеляриясына жіберілетін, ол балаларды ешқашан көрмегеніне қарамастан "арнайы емдеуді" ұсынған. Am Spiegelgrund құрбандары тәжірибелік емдеу сияқты азаптарға ұшырады, сондай-ақ әртүрлі қылмыстар үшін жазаланды. Тірі қалған Йоханн Гросс, Алоис Кауфман және Фридрих Заурел "емдеудің" бірнеше түрін сипаттады және растады, оның ішінде электрошок терапиясы, "салқын сумен емдеу" деп аталатын, Заурел мен Кауфман олар көк түске дейін және есінен танып, ішін бақылаудан айырылғанша, мұздаған ванна суына қайта-қайта батуды еске алады; " күкіртпен емдеу", бұл аяқтарды қатты ауыртатын, қозғалыс қабілетін шектейтін және құтылу мүмкін еместігін қамтамасыз ететін укол; және туберкулезге қарсы вакциналардың тиімділігін сынау, онда балалар туберкулездің патогендерімен жұқтырылды. Көптеген ауыр мүгедек деп саналған науқастар құпия жағдайда қайтыс болды. Сұрақтан кейін аурухана қызметкерлері пневмонияны немесе науқастың психикалық жағдайынан болатын өлімге әкелетін бұлшықет коннипциясын кінәлайды. Шын мәнінде, балалар өлімге ұшыраған дәрімен, бейқамдықпен және аурулармен өлтірілді. Алоис Кауфманн, "Ам Шпигельгрунд" құрбаны, нацистердің балаларды евтаназияға қатысты тәсілдерін жыртқышпен олжаның қарым-қатынасына теңеді. Кауфманның айтуынша, әр екі-үш апта сайын ең әлсіз балалар топтан алынып, қайтадан көрінбейді. Алғашқы болып таңдалған балалар "орын-орынға шөлдегендер, шала-шала еткендер, ақыл-ойы нашарлар" болды. Таннер мен Зетнер нацистердің "қажетсіз" деп санағандықтан өлтірілді. Генрих Гросс соғыс кезінде психиатриялық клиниканың басшысы болған және ол Таннер мен Зетнердің өліміне қатысы бар деп саналған. Ол, мәйітте, саңылаулы, кекекшіл, оқу қабілеті нашар балаларға өкпе инфекциясын тудыратын дәрілерді салған. Содан кейін ол осы "қадірсіз" балаларды өлімге қалдырды. Ол кісі өлтіру туралы білетінін мойындаса да, оған қатысы жоқ екенін айтты. Дәрігер Вернер Вогт д. 1979 жылы "Ам Шпигельгрунд" клиникасында ауыр медициналық ақаулар.

Белгілі құрбандар

Герхард Зеетнер: 1942 жылы 10 қазанда Am Spiegelgrund ауруханасына жатқызылған ер пациент, ол 1943 жылы 12 желтоқсанда қайтыс болды. Оның миы клиниканың жертөлесінен шыны көрнекілікте табылды; көрнекілік "ақылсыздық" деп белгіленді. 1943 жылы сифилиспен Шпигельгрундқа жатқызылды және 22 ай бойы Гросспен емделді. Рудольф Каргер: 1941 жылдың 1 қыркүйегінде Am Spiegelgrund-ға түскен ер пациент, ол сол жерде болғаннан кейін аман қалады. Каргер қашуға тырысқаннан кейін қатты қорлық көрді, кейін ол жазаланбай өткен бірде-бір күн болмайтынын еске алды. Фридрих Заурел: 11 жасында Ам Шпигельгрундке жіберілген ер пациент, Заурел Гростың пациенті және әр түрлі медициналық эксперименттер мен ұзақ уақыт жалғыздықтың құрбаны болды. Заврэл емханада аман қалды, кейіннен ол Гростың азаптаулары мен қорлауларын сипаттады. Заврэлге ісік жұқтырып, батыруға тырысқан, тамақ пен сусыз бірнеше күн бойы өмір сүрген. Ол әкесі арақшы болғандықтан, "жеңіспен ауыратын" деп аталды. 1940 жылдың 24 шілдесінен 1942 жылдың қаңтарына дейін мекеменің басшысы Эрвин Джекелиус болды, ол 1940 жылдың қазан айында "Эвтаназия" заңдары туралы конференцияға қатысқан 30 адамның бірі болды, олар ешқашан күшіне енген жоқ. Т4 бағдарламасы оны емханалық емделушілердің тағдырын шешуге сарапшы ретінде қолданды. Екелиус балаларды өлімге кесудегі қатыгездігімен және қамқорлығындағы балаларды дене жазаларымен қатыгездікпен жазалауымен танымал болды. 1941 жылдың қыркүйегінде Корольдік әуе күштері Шпигельгрундтағы бірнеше кісі өлтіруге қатысы бар екенін көрсететін буклеттерді тастады, бұл ақырында оны клиника директорынан алып тастады. 1945 жылы оны Кеңес әскері тұтқындап, 1948 жылы Мәскеуде 25 жылға ауыр еңбекпен соттады. Ол 1952 жылдың мамыр айында совет лагерінде қантамыр қатерінен қайтыс болды. Кейіннен Джекелиуске алмасып, келесі алты ай бойы институтты басқаратын Ханс Берта болды, ол 1940 жылы Т4 кампаниясына қатысқан. Бертаның қылмыстары үшін сотталған жоқ, бірақ оның Шпигельгрундтағы науқастарды өлтіруге қатысы бар екендігі және Джекелиус пен басқа да соғыс қылмыскерлерімен тығыз байланыста екендігі туралы дәлелдер бар. Берта науқастарды өлтіруді өзінің "ғылыми" жетістіктері үшін де пайдаланды. Хартхаймдық кісі өлтіруші дәрігер Георг Ренноның айтуынша, Берта эпилепсия жағдайларына ерекше қызығушылық танытты. Мысалы, Хартхаймда эпилепсиямен ауыратын науқастар өлтірілгенде, олардың миын алып тастап, Бертаға зерттеу үшін берген. Соғыстан кейін ол Грацта әйгілі академиялық мансапқа ие болды. Ханс Хайнцеден білім алған психолог және невролог Генрих Гросс 1940 жылы 15-павильондағы балалар палатасының аға дәрігері болды. Шпигельгрунд құрбандарының жартысы Гросстың қарауында қайтыс болды. 1942 жылдың шілдесінен 1943 жылдың наурыз айының соңына дейін ол Маргарет Хюбш пен Марианна Тюркпен бірге балалар палатасының жауапкершілігін бөлісті. Ол сол кезде әскери қызметке қабылданды, бірақ жазбалар оның 1944 жылдың жазында клиникаға оралғандығын көрсетеді. Гросс тірілер мен өлілер арасында тәжірибе жүргізді. Ол "емдеу" шараларын қолданғаннан кейін адамның мінез-құлқын бақылап, құрбандарының миы мен омыртқа тінін зерттеді. 1950 жылы Гросты Австрияда сотқа алып келіп, адам өлтіргені үшін айыпты деп таныды, бірақ ол екі жылдық жазасын ешқашан өткермеді. Грос өте табысты баяндамашы, сарапшы куәгер және зерттеуші болды, 1954 және 1978 жылдар аралығында эксперименттерге негізделген 34 еңбек жариялады. 1975 жылы ғылым мен өнер үшін Құрмет белгісін алды, ол 2003 жылы алынып тасталды. 1990 жылдардың ортасында ашылған нацистік дәуірдегі файлдар Гросқа қарсы істі қайта ашады. Тергеу барысында оның тоғыз баланың өліміне қатысы бар екендігіне дәлел келтірілді, олардың сақталған сүйектерінде удың іздері болды; алайда ол кезде ол сотқа түсуге жарамсыз деп танылды. Маргарет Хюбш Генрих Гросқа 15-павильондағы балалар палатасының аға дәрігері болған кезде көмек көрсетті. Ол 1946 жылдың 15-18 шілдесінде Эрнст Ильинг пен Марианна Тюркпен бірге кісі өлтіргені үшін сотталды. Иллинг пен Тюрктен айырмашылығы, Хюбш дәлелдердің жоқтығынан ақталып, босатылды. Сот процесін егжей-тегжейлі баяндаған ұлттық газет мақаласында тағы да куәліктердің дәлелдері оның өзі қылмыс жасамаса да, кем дегенде, кісі өлтіру туралы білгенін айқын көрсетті. Ол он жылға сотталды, бірақ бастапқыда тек екі жыл ғана түрмеде отырды. 1948 жылы денсаулығы нашар болғандықтан, шартты түрде босатылды, бірақ 1952 жылы жазасын қайтадан өтеп шықты. Бостандық�...

Ханс Аспергердің қатысы

Ханс Аспергердің нацистік евгеника бағдарламасына қатысы бар ма, әлде ол Am Spiegelgrund-те жүргізілген эвтаназия бағдарламасын білген бе деген сұраққа қатысты пікірлер бар. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Аспергер Ам Шпигельгрундқа жақын орналасқан Вена университетінің педиатриялық клиникасында дәрігер болып жұмыс істеді. Гервиг Чех Аспергердің клиникаға қатысы бар екенін анықтауға тырысты. Әр түрлі пікірлер білдіретін авторлар Аспергердің католиктік дініне берілуі мен нацистік партияға мүше еместігін сол кездегі медициналық және нәсілдік евгеникамен байланысты емес екендігіне себеп ретінде келтіреді. Оның орнына, ол мүгедек пациенттердің диагнозына көбірек араласқаны және балаларды нацистік евгеникалық саясаттан "қорғанғаны" айтылды; оның диагнозы "жеңіл зерттеулерге" қарағанда "көрнекті" деп сипатталды. Аспергер евтаназияға қатыспаған және "соғыс аяқталғаннан кейін кінәсінен ақталған".

Жерлеу орны және ескерткіш

2002 жылдың сәуір айында Шпигельгрундте қаза тапқан балалардың сүйектері салынған алты жүз ыдыс Венаның орталық зиратында нацистік режим құрбандарына арналған бөлімге жерленді. Жерлеу рәсіміне үш жүзге жуық аза тұтқандар келді. Барлық балалардың есімдері сегіз тас тақташаға жазылып, тас орындық пен гүлдер салатын ыдыс-аяқпен бірге. Мұнда жатқандардың арасында: 18 айлық Герхард Зеетнер; Гамбургтен келген 3 жасар Ирма Сперлинг; 16 жасар Феликс Янаушек церебральды шалдыққан. 1943 жылдың наурыз айында тұмаумен ауырып, жағдайы нашарлағанша палатаның балконында қалды. Оның өлімінің ресми себебі - пневмония. Қазіргі уақытта бұл жерде евтаназия бағдарламасы туралы көптеген көрмелер және құрбандарға арналған ескерткіштер бар. 2002 жылы бұл жерде тұрақты ескерткіш орнатылды, ал 2003 жылдың қарашасынан бастап Таня Уолтер жасаған 772 жарық бағанасы бар. Жақын жердегі жазуда жарықпен жарықтайтын стелалардың қатаң орналасуы "балалардың тұтқынға алынып, бостандығынан айырылған жағдайын" көрсетеді.