Кіріспе

Буддизмде рухани оянудың жағдайы Буддизмнің тарихи негізін қалаушы Будда (будда, пали, санскрит: बुद्ध), «оянған», рухани оянуға немесе ағартуға жеткендерге берілетін лақап, осылайша буддизмнің жоғарғы діни мақсатына қол жеткізеді, ол нирвана, ояну (бодхи) және азаттық (вимутти) деп әртүрлі сипатталады. Будда – бұл Дхарманы (санскрит: дхарма; пали: дхамма), нәрселердің нағыз табиғатын немесе әмбебап заңды толық түсінген адам. Буддалық (буддхатва; немесе буддхабхава;) – будданың жағдайы мен мәні. Бұл ең жоғары рухани күйді самма самбодхи (санскрит: самяксамбодхи – толық ояну) деп те атайды. Бұл күй буддизмнің әртүрлі мектептерінде әртүрлі түсіндіріледі. «Будда» атағы көбінесе буддизмнің тарихи негізін қалаушы Гаутама Буддаға қолданылады, ол көбінесе жай ғана «Будда» деп аталады. Бұл атау сондай-ақ оянуға және вимокшаға (азаттыққа) жеткен басқа да жандарға қолданылады, мысалы, Гаутамадан бұрын ағартуға жеткен басқа да адам Буддалары, Махаянада құрметтелген бес аспан Буддасы (мысалы, Амитабха) және Бодхисаттва Майтрея (болашақтың Буддасы), ол болашақта оянуға жетеді және Гаутама Будданың орнын басып, әлемнің ең жоғарғы Буддасы болады. Махаянаның бодхисаттва жолының мақсаты – толық Будда болу, осылайша барлық сезімтал тіршілік иелеріне дуккханы тоқтату жолын үйрету арқылы оларға пайда келтіруге болады. Махаяна теориясы мұны Тхеравада жолының мақсатымен салыстырады, онда ең көп таралған мақсат – жеке архаттық («тілектерге байланысты және бұрмаланған қабылдау мен ойлау арқылы туындаған азап»), «оқуды тоқтату» күйі. Будда болудың табиғаты, оның жалпыға ортақтығы және Будда болудың жолы туралы буддизмнің әртүрлі мектептері арасында кең пікірлер бар. Бұл жағдайға жету үшін аскетикалық тәжірибелердің қажеттілігі доктринаға байланысты, мүлдем қажет емес немесе толық қажетті болуы мүмкін. Көптеген мектептер будда болу үшін ғасырлар қажет деген бодхисаттва идеалын қабылдаса да, барлығы бірдей будда бола алады немесе оған ғасырлар қажет деп келіспейді. Тхеравада буддизмінде Будда – дхарманы көрсету үшін ұстазға мұқтаж болмай, өз күш-жігерімен және көрегендігімен оянған адамға (бодхи) қатысты. Самяксамбудда шындықты және ояну жолын өздігінен табады, содан кейін оянып, басқаларға үйретеді. Пратиекабудда да өзінің күш-жігерімен нирванаға жетеді, бірақ басқаларға дхарманы үйретуге қабілетсіз немесе дайын емес. Архат Нирванаға жету үшін Будданың ілімін ұстануға тиіс, сондай-ақ нирванаға жеткеннен кейін дхарманы уағыздауы мүмкін. Бір жағдайда Будда термині Тхеравадада Нирванаға жеткендердің барлығына қолданылады, ал архатты белгілеу үшін савакабудда термині қолданылады, ол Нирванаға жету үшін Будданың ілімдеріне тәуелді. Бұл кең мағынада ол архатқа тең. Махаяна буддизмінде Будда – шексіз билікке ие, бар білгіш, бар күшті және оянушы даналығы (буддха джана) баршаға кеңінен таралған трансценденттік жаратылыс. Бұл көзқарас Аватамасака сутрасы сияқты көптеген Махаяна көздерінде кездеседі. Бұл контексте тарихи Будда немесе адам түрінде көрінетін басқа Буддалар доцетикалық түрде сиқырлы «өзгерту денелері» (нирманакая) ретінде түсіндіріледі. Ал нағыз немесе түпкі Будда – Дхармакая, соңғы шындықтың денесі. Осылайша, Ратнаготравибхага (Жеміс-тас сызығының талдауы), Махаянаның маңызды трактаты Будданы «құрастырылмаған (асамскрта) және өздігінен (анабхога) Дхармакая» және «өзін-өзі ағартып, өздігінен пайда болған даналық (джанна), мейірімділік және басқалардың игілігі үшін күш» деп анықтайды. Бұл соңғы оянған шындық Махаянаның әртүрлі мектептерінде әртүрлі жолдармен түсіндіріледі және интерпретацияланады. Махаяна буддизмінің Будда табиғаты туралы ілімдері де Будда болуды барлық тіршілік иелеріне тән жалпыға ортақ және туа біткен қасиет деп санайды. Көптеген буддистер Гаутама Будданы жалғыз Будда деп санамайды. Пали каноны көптеген бұрынғы Буддаларды еске алады (аталған Буддалардың тізімін қараңыз), ал Махаяна дәстүрінде аспаннан келген көптеген Буддалар бар (мысалы, Амитабха немесе Вайрокананы қараңыз). Будда есімдерінің мыңдаған тізімдері үшін Тайшо Трипитаканың 439–448 нөмірлерін қараңыз.

Будданың табиғаты

Будданың мәнісі туралы түрлі буддалық мектептерде әртүрлі түсініктер кездеседі. Барлық буддалық дәстүрлерде Будда толыққанды оянған және санасын құмарлық, жек көру және надандық – үш зиянды нәрседен толығымен тазарған деп есептеледі. Будда енді самсарамен байланысты емес, оянбаған адамдардың өмірде басынан кешіретін азабын тоқтатқан. Буддизмнің көптеген мектептері Будданың барлық нәрсені білетінін де айтады. Дегенмен, ерте мәтіндерде Буддаға қатысты осы мәлімдемені жоққа шығару туралы нақты айтылған. Махаяна буддологиясы Будданың күшін едәуір арттырады, оларды шексіз өмір сүруге және барлық жерге тараған, толық білімді даналыққа ие, шексіз күшті деп қарастырады, сондай-ақ олардың шексіз түрде сиқырлы көріністерді (нирманакаялар) жасауға және бодхисаттвалар үшін жұмақ сияқты таза елдерді (жерлерді) құруға қабілетті екенін көрсетеді.

Кереметтер

Буддистік мәтіндерде Будданың кереметтері туралы көптеген әңгімелер кездеседі, оларға абхиньняларды көрсету, емдеу, элементтік сиқыр (мысалы, от пен суды басқару), сондай-ақ түрлі табиғаттан тыс құбылыстар, буддалық космологияның жоғары деңгейлеріне саяхаттау сияқтылар кіреді. Осы кереметтердің ең әйгілісі – Саваттиде болған Егіздер кереметі. Онда Будда денесінің жоғарғы жағынан отты, ал төменгі жағынан суды бірден шығарды, кейін оларды алмастырып, сосын кеңейтіп, барлық ғаламды жарықпен толтырды. Махаяна сутраларында одан да көп кереметтер сипатталған. Вималакирти сутрасында Будда өзінің «буддалық алаңының» нағыз таза табиғатын жер бетіндегі баршаға көрсетеді, олар сол сәтте әлемді құнды тастар мен басқа да сұлу нәрселерге толы, мінсіз әлем ретінде көреді. Сол сияқты, Лотос сутрасында Будда жерді дірілдетіп, мыңдаған «буддалық аландарды» жарықтандыратын сәуле шашады.

Будда ең жоғарғы тұлға ретінде

Тхеравада буддистік дәстүрі Будданы, әдетте, теистік Құдай емес, сонымен қатар қалыпты адам емес, ең жоғары тұлға ретінде қарастырады. Осылайша, Будда "үлкен тұлға" (махапуриса) деп аталатын ерекше және бірегей адамдар класы ретінде есептеледі. Эндрю Скилтон Будданың буддалық дәстүрлерде ешқашан тек қана адам ретінде қарастырылмағанын жазады. Керісінше, оның көптеген табиғаттан тыс күштері (сиддхи) бар, мысалы, жоғары білім (абхиджна), өте ұзақ ғұмыр және ұлы адамның отыз екі белгісі. Пали канонында Будда адам мен құдай арасындағы тұлға ретінде бейнеленеді. Оның денесі адам сияқты тозады және өледі, және ол адам ата-анасынан дүниеге келген (бірақ кейбір дереккөздер оның керемет туылғанын көрсетеді). Будданың ең маңызды қасиеті – оның жоғарғы рухани мақсатқа, нирванаға қол жеткізгені. Пали канонында Гаутама Будда "құдайлар мен адамдардың ұстазы" екені де айтылады, ол құдайлардан да, адамдардан да жоғары, себебі ол ең жоғары азаттыққа қол жеткізген, ал құдайлар әлі де ашу, қорқыныш және қайғыға ұшырайды. Мадхупиндка суттасында (МН 18) Будда Дхарманың Иесі және өлместік сыйлаушы ретінде сипатталған. Сол сияқты, Анурадха суттасында (СН 44.2) Гаутама Будда "ең жоғары адам" және "ең жоғары жетістікке жеткен" деп сипатталады. Ол ең жоғары рухани білімге қол жеткізгендіктен, Будда Дхармамен (ең негізгі шындықпен) теңестіріледі. Ваккали суттасында (СН 22.87) осы туралы айтылған.

Махасагхика мектебі

Алғашқы буддалық мектептерде Махасангхика тармағы буддаларды негізінен олардың әлемнен жоғары (локоттара) табиғатымен сипатталатынын қарастырды. Махасангхикалар буддалар мен бодхисаттвалардың трансценденттік және дүниенің үстіне табиғатын, сондай-ақ архаттардың жаңылысқанына бейім екенін жақтады. Самаябхедпопараканачакраның Махасангхика Экавявахарика, Локоттаравада және Кукутикаға жатқызған 48 арнайы тезисінің 20-сы буддалар мен бодхисаттвалардың дүниенің үстіне табиғатына қатысты. Самаябхедпопараканачакраға сәйкес, бұл төрт топ Будданың барлық дхармаларды бір ой сәтінде білуге қабілетті екенін айтты. Яо Жихуа былай деп жазады: Гуан Синнің айтуынша, Махасангхика ілімдерінде Будданың екі негізгі жағын көруге болады: бәрін білетін және бәрін жасай алатын нағыз Будда, және ол сезімтал тіршілік иелерін шеберлікпен азат ететін көрініс тапқан нысандар. Махасангхикалар үшін тарихи Гаутама Будда осы түрлену денелерінің (санскрит. нирманакая) бірі болды, ал нағыз Будда Дхармакаямен теңестіріледі. Махаяна дәстүріндегідей, Махасангхикалар он бағытта көптеген қазіргі заманғы буддалардың бар екендігі туралы ілімді ұстанып келді. Махасангхика Локанувартана Сутрасында «Будда он бағыттың сансыз буддаларының барлық дхармаларын біледі» делінген. Гуан Син жазғандай, Маджхиманикаяның Ачхариабхутасуттасы және оның қытайша Мадхьямагама параллелі Махасангхика көзқарасының ең көне көзі болып табылады. Бұл сутрада Будданың туылмай тұрып және кейін жасаған түрлі кереметтері айтылған. Қытай нұсқасы оны Бхагаван деп атайды, бұл Будданың жер бетіне түсуге дейін оянғанын көрсетеді. Сол сияқты, Будданың өмір сүру ұзақтығы шексіз деген идея да ежелгі идеяларға негізделген, мысалы, Махапаринирванасутраның Будданың өмір сүру ұзақтығы калпа сияқты ұзақ, бірақ ол өз еркімен өмірін аяқтауға рұқсат берді деген мәлімдемесі. Махаяна космологиясына сансыз буддалар кіреді, олар сансыз будда өрістерінде (будда кшетрасы) тұрады. Мысалы, Махаяна Лотос Сутрасында Будданың өмір сүру ұзақтығы өлшеусіз делінген. Сондай-ақ, Будда сансыз калпалар бұрын Буддалыққа жеткенін және көптеген калпалар бойы өзінің көптеген көріністері (нирмана) арқылы Дхарманы үйретіп келгенін айтады. Алайда, бұл трансценденттік табиғатына қарамастан, Махаяна барлық тіршілік иелеріндегі Будда болудың имманенттік табиғатын растайды (Будда табиғаты туралы ілім арқылы, ол барлық тіршілік иелеріне тән нәрсе ретінде қарастырылады). Бұл көзқарас барлық қалыпты адамдардағы имманенттік Будда мәні Шығыс Азия буддизмінде кең таралған. Сансыз буддалар да әлемде белсенді болып, барлық тіршілік иелерін Будда болуға бағыттайды. Пол Уильямс Махаянадағы Будданың «дүниеге қатысты және оған қамқорлық жасайтын рухани патша» екенін жазады. Бұл көзқарас «тарихи» Будда – Шакьямуниге қатысты доцетизмнің бір түрін қамтиды. Оның өмірі мен өлімі сиқырлы шоу сияқты «сала көрініс» болды; шын мәнінде Будда әлі де бар және тірі жаратылыстарға үнемі көмектесіп келеді. Буддалар қолжетімді болғандықтан, махаяншы оларға дұғалар айта алады, сондай-ақ олардан көріністер мен аяндарды көре алады. Бұл Махаяна буддизмінің тарихында үлкен ықпал етті. Бұдан басқа, Махаянаның адал жақтасы Будданың таза жерінде немесе Будда өрісінде (буддакшетра) қайта туылуға ұмтылуы мүмкін, онда олар Будда болу үшін ең жақсы жағдайда ұмтылуы мүмкін. Бұл практика Шығыс Азияның таза жер буддизміне тән негізгі элемент болып табылады.

Қол қимылдары

Бұл мүсіндердің асаналары мен мудралары деп аталатын позалары мен қол қимылдары олардың жалпы мағынасы үшін маңызды. Кез келген мудраның немесе асананың танымалдылығы аймақтық ерекшелікке ие, мысалы, Ваджра (немесе Чи Кен) мудрасы Жапония мен Кореяда кең таралған, бірақ Үндістанда сирек кездеседі. Ал кейбіреулері көбірек таралған; мысалы, Варда (Тілек орындау) мудрасы Будданың тұрған мүсіндерінде, әсіресе Абхая (Қорқынышсыздық және қорғау) мудрасымен бірге қолданылғанда, жиі кездеседі.