Кіріспе

Жоғары сот юрисдикциядағы жоғары соттар жалпы Көптеген заңды юрисдикцияларда жоғарғы сот, сондай-ақ соңғы сот, жоғарғы сот және жоғары (немесе соңғы) апелляциялық сот деп аталады, бұл соттардың иерархиясындағы ең жоғары сот. Жалпы алғанда, жоғарғы соттың шешімдері елдің барлық басқа соттарына міндетті болып табылады және басқа соттың қарауына жатпайды. Жоғарғы соттар әдетте апелляциялық соттар ретінде жұмыс істейді, төменгі сатыдағы соттардың шешімдерінен немесе орта деңгейдегі апелляциялық соттардан шағымдарды тыңдайды. Жоғары Сот белгілі бір жағдайларда бастапқы юрисдикция соты ретінде де әрекет ете алады, бірақ бұл әдетте конституциялық құқықпен шектеледі. Алайда, барлық жоғары соттар осындай атаумен аталмайды. Азаматтық құқық мемлекеттерінде бірде-бір жоғары сот болмайды. Кейбір федерациялар, мысалы, АҚШ-та, бірде-бір жоғарғы сот жоқ. Сонымен қатар, кейбір юрисдикцияларда ең жоғарғы сот "Жоғарғы Сот" деп аталмайды, мысалы, Австралияның Жоғарғы Соты. Екінші жағынан, кейбір жерлерде "Жоғарғы Сот" деп аталатын сот шын мәнінде ең жоғары сот емес; мысалдарға Нью-Йорк Жоғарғы Соты, бірнеше Канада провинцияларының / аумақтарының жоғарғы соттары, Англия мен Уэльстің бұрынғы Жоғарғы Сот және Солтүстік Ирландияның Жоғарғы Соттары кіреді, олардың барлығы жоғары апелляциялық соттарға бағынады. Жоғарғы сот идеясы АҚШ Конституциясының авторларына көп нәрсемен байланысты. 1787 жылғы Конституциялық Конвенция делегаттары ұлттық сот жүйесіне арналған параметрлерді заң шығарушы және атқарушы ведомстволар арасындағы өкілеттіктерді бөлуді талқылаған кезде белгіледі. Жеке "үшінші тармақ" құру жаңа идея болды; ағылшын дәстүрінде сот билігі - бұл Тақтың егемен билігінің бір аспектісі ғана. Конституциялық Конвенцияда сондай-ақ сот билігінің вето қолдану немесе заңдарды қайта қарау үшін атқарушы билікті бақылауға қатысуы ұсынылды. Ақырында, Конституцияны жасаушылар сот жүйесінің жалпы сызбасын ғана сызу арқылы келісімге келді, федералды сот билігін "бір жоғарғы сотқа және Конгресс кез-келген уақытта тағайындаған және орнатқан төменгі соттарға" берді. Олар Жоғарғы соттың нақты өкілеттігі мен артықшылықтарын, сондай-ақ Сот тармағының тұтастай ұйымдастырылуын да анықтаған жоқ. Кейбір елдерде әртүрлі географиялық аумақтарда немесе белгілі бір құқық салаларында ғана қолданылатын бірнеше "жоғарғы соттар" бар. Кейбір елдерде федералды үкімет жүйесі бар, оларда федералды Жоғарғы Сот (мысалы, АҚШ Жоғарғы Соты) және әр мүше мемлекеттің Жоғарғы Соты (мысалы, Невада Жоғарғы Соты) болуы мүмкін, ал біріншісі соңғысына тек федералды конституция федералды заңды мемлекеттік заңға дейін кеңейтетін шамада ғана билік етеді. Алайда, Канада сияқты басқа федерациялар кез келген заң мәселесін шеше алатын жалпы юрисдикциялы жоғарғы сотына ие болуы мүмкін. Азаматтық құқық жүйесі бар юрисдикцияларда әдетте әкімшілік соттардың қатарлы соттардан бөлек иерархиясы болады, оның басында жоғарғы әкімшілік сот (мысалы, Финляндияның Жоғарғы әкімшілік соты) болады. Бірқатар юрисдикциялар сондай-ақ жеке конституциялық сотты немесе басқа сот немесе квази-сот органын (алғаш рет 1920 жылғы Чехословакия Конституциясында әзірленді) сақтайды, мысалы Австрия, Франция, Германия, Италия, Люксембург, Португалия, Ресей, Испания және Оңтүстік Африка. Бұрынғы Британ империясының шегінде колониядағы ең жоғарғы сот "Жоғарғы Сот" деп аталатын, тіпті осы соттан Ұлыбританияның құпия кеңесіне (оның штаб-пәтері Лондонда) шағымдануға болады. Бірқатар одақтас юрисдикциялар осы жүйені сақтайды, бірақ басқалары өздерінің ең жоғарғы сотын соңғы шара ретінде қайта құрды, ал Таза кеңеске шағымдану құқығы жойылды. Жалпы құқық жүйесін қолданатын юрисдикцияларда stare decisis доктринасы қолданылады, оның негізінде Жоғарғы сот шешімдерінде қолданатын қағидалар барлық төменгі сатыдағы соттар үшін міндетті; бұл заңды бірыңғай түсіндіру мен іске асыруды қолдануды көздейді. Азаматтық құқық юрисдикцияларында stare decisis доктринасы әдетте қолданылмайды, сондықтан Жоғарғы соттың шешімдері оның алдындағы тікелей істен тыс міндетті түрде міндетті емес; алайда іс жүзінде Жоғарғы соттың шешімдері әдетте өзі үшін де, барлық төменгі соттар үшін де өте күшті прецедент немесе тұрақты заңдылық жасайды.

Австралия

Австралияның Жоғарғы соты - Австралияның сот иерархиясындағы ең жоғарғы соты және Австралиядағы соңғы апелляциялық соты. Оның бастапқы және апелляциялық құзыреті, Австралия Парламенті мен штаттардың парламенттері қабылдаған заңдарды сот арқылы қарау құқығы және Австралия Конституциясын түсіндіру мүмкіндігі бар, осылайша Австралиядағы федерализмнің дамуын қалыптастырады. Жоғары Сотқа Конституцияның 71-бабында Австралия Одақтастығының сот билігі берілген. Сот 1903 жылғы Сот жүйесі туралы заңмен құрылды және оның алғашқы мүшелері тағайындалды. Ол қазір Конституцияның 71 - 75-баптары, Сот жүйесі туралы заң және 1979 жылғы Австралияның Жоғарғы соты туралы заң бойынша жұмыс істейді. Ол жеті судьядан тұрады: Австралияның Бас судьясы, қазіргі уақытта Стивен Гагелер және тағы алты судья. Оларды федералды үкіметтің кеңесі бойынша Австралияның генерал-губернаторы тағайындайды, ал конституция бойынша олар 70 жасқа толғанда зейнеткерлікке шығуы керек.

Бангладеш

Бангладеш Жоғарғы Соты Бангладеш Конституциясының 1972 жылғы ережелерімен құрылған. Жоғарғы соттың екі бөлімшесі бар, яғни (а) аппеляциялық бөлімшесі және (б) жоғары соттың бөлімшесі. Апелляциялық бөлім - ең жоғары апелляциялық сот және әдетте бірінші сатыдағы соттың өкілеттіктерін жүзеге асырмайды. Жоғары Сот бөлімшесі - бұл сотқа дейінгі, соттық және адмиралтействолық істер бойынша бірінші сатыдағы сот.

Гонконг

Гонконгта Гонконгтың Жоғарғы соты (қазір Гонконгтың Жоғарғы соты деп аталады) 1997 жылы егемендікті берумен аяқталған отаршылдық кезеңінде соңғы апелляциялық сот болды. Соңғы шешімді шығару билігі, басқа британдық колониялардағыдай, Ұлыбританияның Лондон қаласында орналасқан Құпия кеңесінің сот комитеті (JCPC) иелігінде болды. Енді соңғы шешімді шығару құқығы 1997 жылы құрылған Апелляциялық соттың қолында. Негізгі заңға сәйкес, оның конституциясы бойынша, аумақ жалпы құқық юрисдикциясы болып қала береді. Осыған байланысты, басқа жалпы құқық юрисдикциясынан (оның ішінде Англия мен Уэльс) келген судьялар негізгі заңның 92 бабына сәйкес сот органдарында қызмет етуді жалғастыра алады. Екінші жағынан, негізгі заңның түсіндіру өкілеттігі Ұлттық халық конгресінің Пекиндегі тұрақты комитетіне (ретроактивті әсері жоқ) берілген, ал соттар негізгі заңның 158-бабына сәйкес істерді қараған кезде негізгі заңды түсіндіруге құқылы. Бұл келісім 1999 жылы сот төрелігінің тәуелсіздігіне қатысты мәселелерді көтере отырып, тұрғылықты жер мәселесі бойынша даулы болып қалды.

Үндістан

1950 жылы 28 қаңтарда Конституция қабылданғаннан кейін Үндістанның Жоғарғы соты құрылды. Конституцияның 141-бабында Жоғарғы Сот жариялаған заңның барлық соттарға қатысты міндетті екендігі айтылған, ал 142-бабында сотқа "толық әділдікті" қамтамасыз ету үшін кез келген жарлық немесе бұйрық шығаруға құқық берілген. Бұл Үндістанның ең жоғарғы соты болып табылады және Конституцияны түсіндіру және ұлттық заңның мәселелерін (оның ішінде жергілікті заңдарды) шешу үшін соңғы сот өкілеттігіне ие. Жоғарғы Сотқа заңның үстемдігін қамтамасыз ету үшін сот арқылы тексеруге құқық берілген.

Ирландия

Жоғарғы сот - Ирландия Республикасындағы ең жоғары сот. Конституцияны түсіндіруге және конституцияға қайшы деп тапқан заңдар мен мемлекеттік іс-әрекеттерді жоюға билігі бар. Сонымен қатар ол заңның жорамалдық тұрғыда ең жоғары өкілетті орган болып табылады. Конституциялық тұрғыдан ол конституцияны түсіндіруге құқылы, бірақ төменгі соттардан ары қарай апелляциялық төрелік ету құқығы заңмен айқындалады. Ирландияның Жоғарғы соты оның төрағалық етуші мүшесі, Бас судья және тағы жеті судьядан тұрады. Жоғарғы Сот судьяларын Үкіметке міндетті түрде кеңес бергеннен кейін Президент тағайындайды. Жоғарғы Сот Дублиндегі Төрт Сотта орналасқан.

Науру

Науруда барлық істерді қарайтын бір жоғары сот жоқ. Жоғарғы Сот конституциялық мәселелер бойынша соңғы төрелік етеді, бірақ кез келген басқа да істер апелляциялық сотқа шағымдалуы мүмкін. Сонымен қатар, Науру мен Австралия арасындағы 1976 жылғы келісімде конституциялық істерді қоспағанда, қылмыстық және азаматтық істер бойынша Наурудың Жоғарғы сотынан Австралияның Жоғарғы сотына шағымдану көзделген.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландияда Жоғарғы Сот туралы заң (2003) қабылданғаннан кейін, Таза кеңеске шағымдану құқығы жойылды. Жоғарғы Сот құрылғанға дейін шешілген қылмыстық істерде Тайлық кеңеске шағымдану құқығы сақталады, бірақ 2013 жылы Марк Ландидің Тайлық кеңеске табысты шағымдануы Жаңа Зеландиядан Басқармаға соңғы шағым болуы мүмкін. Жаңа Зеландияның жаңа Жоғарғы соты ресми түрде 2004 жылдың басында құрылды, бірақ ол шілдеде ғана іске қосылды. Жаңа Зеландияның Жоғарғы соты 1980 жылға дейін Жоғарғы Сот деп аталды. Жоғарғы Сот тек апелляциялық сотқа қарайды және Жаңа Зеландияның апелляциялық сотынан шағымдарды қабылдайды. Кейбір жағдайларда, жоғары соттың апелляциялық шағымды тікелей Жоғарғы Сотқа жіберуі мүмкін. Кейбір істер бойынша, әсіресе аудандық соттарда басталған істер бойынша төменгі сатыдағы сот (әдетте, жоғары сот немесе апелляциялық сот) соңғы сот болып табылады.

Нигерия

Жоғарғы Сот - Нигериядағы ең жоғарғы сот. Жоғарғы Сот негізінен штаттар мен/немесе федералды үкімет арасындағы дауларды реттейді. Жоғарғы соттың тағы бір өкілеттігі - президент сайлауы мен президент өкілеттігінің ұзақтығына қатысты шешімдерді қадағалау.

Пәкістан

Жоғарғы Сот 1956 жылы республика жарияланғанынан бері Пәкістанның жоғарғы соты болып табылады (бұған дейін бұл функция Төрелік кеңесіне тиесілі болған). Жоғарғы Сот конституциялық құқық, федералды заң немесе федералды және провинциялық құзыреттілік араласқан мәселелер бойынша соңғы шешім қабылдайды. Ол тек конституциялық сипаттағы мәселе қозғалған жағдайда ғана провинциялық құзыреттілік мәселелеріне қатысты шағымдарды қарай алады. Пәкістанның автономиялы аумақтарына қатысты (яғни Азад-Кашмир мен Гилгит-Балтистан) Жоғарғы соттың юрисдикциясы шектеулі және аумақтан аумаққа өзгереді; ол Азад-Кашмир мен Гилгит-Балтистаннан тек конституциялық сипаттағы шағымдарды ғана тыңдай алады. Азад-Касмирдiң өз соттар жүйесi бар және оған Пәкістан конституциясы қолданылмайды; Азад-Касмирдiң шағымдары Пәкістанмен қарым-қатынасына қатысты. Провинциялардың өз соттар жүйесі бар, жоғарыда айтылғандай, апелляция жоғары сотқа жіберілуі мүмкін болған жағдайда ғана, жоғары сот - жоғарғы сот.

Ұлыбритания

Ұлыбританияның Жоғарғы соты Англия, Уэльс және Солтүстік Ирландияда қылмыстық және азаматтық істер бойынша, ал Шотландияда азаматтық істер бойынша ең жоғары сот болып табылады. (Шотландиядағы қылмыстық істер бойынша жоғары сот - High Court of Justiciary). Жоғарғы Сот 2005 жылғы Конституциялық реформа туралы заңмен 2009 жылдың 1 қазанынан бастап құрылды, ол Лордтар палатасының сот функцияларын алмастырды және өз міндетін атқарды. Шотландия туралы 1998 жылғы Заңға, Уэльс үкіметі туралы Заңға және Солтүстік Ирландия туралы Заңға сәйкес девелопация мәселелері Конституциялық реформа туралы заңға сәйкес жаңа Жоғарғы Сотқа берілді. Жоғарғы Сот Лондонның Мидлсекс гильдиясында мүшелері мен жатақханасын кейбір кішігірім одақтастық елдерінің соңғы шағымдарын, адмиралтействолық істерді және кейбір шіркеулік соттар мен кәсіби және академиялық органдар сияқты заңды жеке юрисдикциялардың кейбір шағымдарын тыңдайтын Тайлық Кеңесінің Сот комитетімен бөліседі. (Конституциялық реформа туралы заң сонымен қатар Солтүстік Ирландияның Жоғарғы сотын Сот соты деп атады, ал Англия мен Уэльс үшін Жоғарғы Сот соты Англия мен Уэльстің жоғары соттары деп аталады). Жоғарғы Сот 2009 жылы құрылды; сол кезге дейін Лордтар палатасы заң шығарушы орган болумен қатар, ең жоғары сот болды, ал Лорд-канцлер заң шығарушы және атқарушы функциялары бар, сонымен қатар Лордтар палатасының аға судьясы болды.

Америка Құрама Штаттары

1789 жылы құрылған АҚШ Жоғарғы Соты - АҚШ-тың ең жоғары федералды соты. Ол федералды сот жүйесіне қатысты соңғы апелляциялық өкілеттіктерге ие және АҚШ-тың федералды заңына қатысты мәселелерде сот сараптамасын жүргізе алады (бұл барлық штаттарға қатысты). Қазіргі уақытта АҚШ Жоғарғы Сотының тоғыз мүшесі бар, алайда Конституцияда нақтыланған саны жоқ. Жаңа мүшелерді өмір бойына АҚШ президенті тағайындайды және Сенат бекітеді. Конституцияда Жоғарғы Сотқа тағайындалғандарға қойылатын нақты талаптар жоқ. АҚШ-тың әр штатының өз жоғары соты бар, ол сол штаттың заңын түсіндіруде және сол штаттың сот жүйесін басқаруда ең жоғары билік. Оклахома мен Техас соттарының жеке қылмыстық және азаматтық соттары бар, ал Делавэрде апелляциялық және теңдік функциялары үшін жеке соттар бар. Мемлекеттік жоғарғы соттардың ресми атаулары, сондай-ақ оның мүшелерінің атаулары әр түрлі, бұл юрисдикциялар арасында шатастыруға әкелуі мүмкін. Жоғарғы соттардың басқа атаулары: Апелляциялық сот, Жоғарғы апелляциялық сот және Жоғарғы сот соты. Алайда Нью-Йорк Жоғарғы соты, Апелляциялық бөлім - төменгі соттың, Жоғарғы соттың емес. Сот лауазымдарының атаулары тіпті бір юрисдикция ішінде де шатастыруға әкелуі мүмкін. Техаста әділет, судья және бейбітшілік судьялары лауазымдары бірінен соң бірі төменгі деңгейдегі соттардың мүшелері болып табылады.

Азаматтық құқық юрисдикциялары

Рим заңы мен Corpus Juris Civilis әдетте азаматтық құқықтың тарихи үлгісі болып саналады. XVIII ғасырдың аяғынан бастап азаматтық құқық юрисдикциялары өз заңдарын, ең алдымен азаматтық кодекстерде, заңдастыруды бастады.

Аргентина

Жоғарғы Сот соңғы шешім ретінде жұмыс істейді. Оның шешімдеріне шағымдануға болмайды. Сонымен қатар, ол конституцияны түсіндіруге қатысты істерді шешеді (мысалы, егер ол конституцияға қайшы деп санаса, Конгресс қабылдаған заңды бұзуы мүмкін).

Австрия

Австрияда 1920 жылғы Австрия Конституциясы (Ханс Келсеннің жобасы бойынша) заң актілерін олардың конституциялық сәйкестігін сот арқылы тексеруді енгізді. Бұл функцияны Конституциялық сот (Verfassungsgerichtshof) атқарады, оған сондай-ақ әкімшілік актілерді олардың конституциялық кепілдендірілген құқықтарды бұзатынына қатысты тексеру жүктеледі. Әкімшілік актілерді әкімшілік сот (Verwaltungsgerichtshof) қарайды. Жоғары сот (Oberste Gerichtshof (OGH)) - Австрияның "әдеттегі соттар" жүйесінің (ordentliche Gerichte) ең жоғарғы сатысында жеке құқық пен қылмыстық құқық мәселелерін шешуші инстанция ретінде тұр.

Бразилия

Бразилияда Жоғарғы Федералды Сот (Supremo Tribunal Federal) - ең жоғарғы сот. Ол Бразилия заңдарында конституциялық сот және соңғы сатыдағы сот болып табылады. Ол тек конституциялық емес немесе қылмыстық істер бойынша habeas corpus туралы соңғы өтінішті қарайды. Сондай-ақ, ол бастапқы юрисдикция бойынша конгресс мүшелері, сенаторлар, мемлекеттік министрлер, жоғары соттардың мүшелері және Республика Президенті мен вице-президенті қатысатын істерді қарайды. Жоғары сот (Superior Tribunal de Justiça) федералды заңмен немесе қарама-қайшылықты шешімдермен айналысқан кезде азаматтық құқық және қылмыстық құқық істерінде мемлекеттік және федералды округтік соттардың шешімдерін қарайды. Жоғары еңбек соты (Tribunal Superior do Trabalho) еңбек құқығымен байланысты істерді қарайды. Жоғары сайлау соты (Tribunal Superior Eleitoral) сайлау құқығы бойынша соңғы сатыдағы сот болып табылады, сонымен қатар жалпы сайлауды бақылайды. Жоғарғы әскери сот (Tribunal Superior Militar) - федералды әскери құқық мәселесі бойынша ең жоғарғы сот.

Қазақстан

Хорватияда заңдарды біркелкі қолдануды қамтамасыз ететін Жоғарғы сот билік етеді. Конституциялық сот заңдар мен ережелердің конституциялықлығын тексеру үшін, сондай-ақ мемлекеттік органдарға қатысты шешімдерге қатысты жеке шағымдарды шешу үшін жұмыс істейді. Сонымен қатар, ол заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарының арасындағы төрелік дауларын шешеді.

Дания

Данияда барлық жалпы соттар барлық түрдегі істерді, оның ішінде конституциялық немесе әкімшілік сипаттағы істерді қарауға бастапқы құзыреттілік алады. Нәтижесінде арнайы конституциялық сот жоқ, сондықтан соңғы юрисдикция Данияның Жоғарғы сотына (Højesteret) тиесілі, ол 1661 жылы 14 ақпанда король Фредерик III құрды.

Германия

Германияда заң жүзінде бір ғана жоғарғы сот жоқ. Оның орнына, істерді олардың сипатына байланысты бес федералды жоғары соттардың бірі (төменде қараңыз) шешеді. Неміс Конституциясының түпкілікті түсіндіруі, Grundgesetz, бұл Bundesverfassungsgericht (Федералды Конституциялық Сот) міндеті, ол Германияның ең жоғары соты болып табылады, өйткені ол федералды және мемлекеттік заңнаманы жарамсыз деп жариялай алады. Сонымен қатар ол Германияның сот жүйесінде апелляциялық сот болмағанына қарамастан, басқа барлық соттардың шешімдерін жоққа шығаруға құқылы. Сонымен қатар, саяси партиялардың манифестері немесе белсенділігі конституцияға қайшы болса, оларды заңсыз деп жариялауға билік пен өкілеттікке ие жалғыз сот. Азаматтық және қылмыстық істер бойынша сот ілімінің ең жоғары сатысында Бундес-гирихтсхоф (Федералды сот) тұр. Германияның сот жүйесінің басқа салалары әрқайсысының өзінің апелляциялық жүйелері бар, олардың әрқайсысының үстінде жоғары сот бар; бұл Bundessozialgericht (Федералды әлеуметтік сот) әлеуметтік қамсыздандыру мәселелері бойынша, Bundesarbeitsgericht (Федералды еңбек соты) жұмыспен қамту және еңбек мәселелері бойынша, Bundesfinanzhof (Федералды салық соты) салық және қаржылық мәселелер бойынша және Bundesverwaltungsgericht (Федералды әкімшілік сот) әкімшілік құқық бойынша. Бірлескен Жоғарғы Сот Сенаты (Gemeinsamer Senat der Obersten Gerichtshöfe) - бұл жоғары сот емес, ол бір жоғары сот екінші жоғары соттың заңдық пікірімен келіспеушілікті шешкен кезде ғана шақырылатын арнайы орган. Соттардың жауапкершілік салалары нақты анықталғандықтан, мұндай жағдайлар сирек кездеседі және бірлескен сенаттың отырыстары өте сирек өтеді.

Исландия

Исландияның Жоғарғы соты (с. Highest Court of Iceland) No 22/1919 ж. және 1920 ж. 16 ақпанда алғашқы сессиясын өткізді. Сот Исландиядағы ең жоғары сот билігін иеленеді. Сот жүйесі екі деңгейлі жүйеден 2018 жылы Landsréttur құрылуымен үш деңгейлі жүйеге ауыстырылды.

Израиль

Израильдің Жоғарғы Соты Израиль мемлекетіндегі сот жүйесінің басында. Бұл - сот төрелігінің ең жоғарғы органы. Жоғарғы Сот Иерусалимде орналасқан. Оның юрисдикциясы бүкіл мемлекетке қатысты. Жоғарғы соттың шешімі Жоғарғы соттың өзінен басқа барлық соттар үшін міндетті болып табылады. Израильдің жоғарғы соты апелляциялық сот және жоғары сот болып табылады. Апелляциялық сот ретінде Жоғарғы Сот аудандық соттардың үкімдері мен басқа да шешімдеріне қатысты шағымдарды (қылмыстық және азаматтық) қарайды. Сонымен қатар, ол әртүрлі сот және сотқа ұқсас шешімдерге, мысалы Кнессет сайлауының заңдылығына және адвокаттар алқасының тәртіптік шешімдеріне қатысты шағымдарды қарайды. Жоғары Сот (Ивритше: Beit Mishpat Gavoha Le'Zedek בית משפט גבוה לצדק; Bagatz בג"ץ деп те аталады) ретінде Жоғарғы Сот бірінші инстанция соты ретінде, негізінен мемлекеттік органдардың шешімдерінің заңдылығына қатысты мәселелер бойынша шешімдер шығарады: Үкіметтік шешімдер, жергілікті билік органдары мен заң бойынша мемлекеттік функцияларды орындайтын басқа органдар мен адамдар, және Кнессет қабылдаған заңдардың конституциялықлығына тікелей қарсылықтар. Соттың кең ауқымды пікірталастық өкілеттігі бар, ол әділет мүддесінде қажетті деп санайтын және басқа сот немесе трибуналдың құзыретіне кірмейтін мәселелерде шешім шығарады. Жоғары сот сотпен, бұрыштама, мандамус және Хабеас корпус сияқты бұйрықтар арқылы, сондай-ақ декларативтік шешімдер арқылы көмек береді. Жоғарғы Сот өз үкімі бойынша да тыңдауларға қатыса алады. Жоғарғы Сот апелляциялық сот ретінде немесе Жоғары Сот ретінде үш немесе одан да көп судьядан тұратын алқамен шешкен мәселеге қатысты ол көп судьядан тұратын алқамен келесі отырыста шешім шығара алады. Егер Жоғарғы Сот бұрын шығарылған шешіммен сәйкес келмейтін шешім шығарса немесе егер Сот шешімінің маңыздылығы, қиындығы немесе жаңалығы мұндай тыңдауды негіздейтінін ұғынса, жаңа сот отырысы өткізілуі мүмкін. Жоғарғы Соттың "trial de novo" (қайта қарау) туралы бұйрық шығаруға мүмкіндігі бар.

Италия

Италия әртүрлі жоғарғы соттардың француз жүйесін ұстанады. Италиядағы көпшілік даулар бойынша соңғы шешімді беретін сот - Жоғарғы кассациялық сот. Сонымен қатар, Конституциялық сот деп аталатын жеке конституциялық сот бар, ол сот арқылы қарауды жүзеге асырады және заңдарды Конституцияға қайшы деп жоя алады. Франциядағыдай, әкімшілік істерді Мемлекеттік кеңес шешеді.

Жапония

Жапонияда Жоғарғы Сот (最高裁判所) Токиодағы Чиода қаласында орналасқан және Жапонияның ең жоғарғы соты болып табылады. Ол Жапониядағы Конституцияны түсіндіру және ұлттық құқық мәселелерін (оның ішінде жергілікті заңдарды) шешу үшін соңғы сот өкілеттігіне ие. Оның сот арқылы қарау құқығы бар (яғни ол Сенат және жергілікті жиналыстар актілерін және әкімшілік іс-әрекеттерді конституцияға қайшы деп жариялай алады).

Люксембург

Люксембургте заңның Конституцияға сәйкестігін даулау Cour constitutionnelle (Конституциялық сот) алдында қаралады. Бұл шағымдарды ұсынудың ең көп қолданылатын және кең таралған әдісі "question préjudicielle" (сұрақ-жауапты қарау) болып табылады. Азаматтық және қылмыстық істер бойынша соңғы шешімді соттың "Cour de cassation" деп аталады. Әкімшілік іс жүргізуде жоғары сот "Әкімшілік сот" (Әкімшілік сот) болып табылады.

Макао

Макаоның жоғарғы соты - Апелляциялық соты (Tribunal de Última Instância;), бірақ Гонконг сияқты, Негізгі заңды түсіндіру өкілеттігі Бейжіңдегі Ұлттық халық конгресінің тұрақты комитетіне (NPCSC) берілген, кері әсері жоқ.

Мексика

Ұлттық Жоғарғы Сот (lang es) - Мексикадағы ең жоғарғы сот.

Нидерланды

Нидерландыда Нидерландының Жоғарғы соты ең жоғары сот болып табылады. "Аррестен" деп аталатын оның шешімдері мүлдем түпкілікті болып табылады. Сотқа штаттар генералдарының егемендігі қағидасына сәйкес заңдарды конституцияға қарсы сынауға тыйым салынады; соттың заңдарды адам құқықтары туралы Еуропалық конвенция сияқты шарттарға қарсы сынауы мүмкін. Әкімшілік құқық саласында Hoge Raad-тен басқа да жоғары апелляциялық соттар бар. Бұл салада қандай жоғары сот құзыретті екені істің тақырыбына байланысты. Бұл соттардың ең маңыздысы - Мемлекеттік кеңестің Әділет департаменті (Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State).

Шотландия

1532 жылы папалық бұрыштамамен құрылған Сессион соты Шотландияның жоғарғы азаматтық соты, ал Жоғары сот - жоғарғы қылмыстық сот. Алайда, ең жоғары сот (қылмыстық істерді қоспағанда) - Ұлыбританияның Жоғарғы соты.

Швеция

Швецияда 1789 жылы құрылған Жоғарғы сот және 1909 жылы құрылған Жоғарғы әкімшілік сот елдегі ең жоғары сот ретінде жұмыс істейді. Жоғарғы әкімшілік сот жеке тұлғалар мен әкімшілік органдар арасындағы дауларды, сондай-ақ әкімшілік органдар арасындағы дауларды қарайды, ал Жоғарғы сот барлық басқа да істерді қарайды. Судьяларды Үкімет тағайындайды. Көп жағдайда Жоғарғы Соттар сотқа шағымдануға рұқсат береді (prövningstillstånd), егер ол заңның түсіндіруінде прецедент орнатуды қажет етсе. Бұл ретте бірінші сатыдағы сот ретінде Жоғарғы Сот қаралатын мәселелер ерекшеленеді. Мұндай істерге қылмыстық істі жаңа дәлелдемелер негізінде қайта қарау туралы өтініш және Үкіметтің қолданыстағы министріне қарсы ауыр міндеттерін елемегені үшін жасалған айыптаулар жатады. Егер төменгі сатыдағы сот заңның нақты түсіндірілмеген мәселесі бойынша іс қарауға тиіс болса, ол мәселені тиісті Жоғарғы Сотқа жауап алу үшін жібере алады.

Швейцария

Швейцарияда Швейцарияның Федералды Жоғарғы Соты соңғы апелляциялық сот болып табылады. Швейцарияның тікелей демократия жүйесіне байланысты оның федералды жарғылардың конституциялықлығын тексеруге өкілеттігі жоқ, бірақ халық референдум арқылы ұсынылған заңды қабылдамайды. Алайда, сот үнемі қалыптасқан сот практикасына сәйкес, Сот Швейцарияның барлық заңдарының халықаралық құқықтардың кейбір санаттарына, әсіресе Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияға сәйкестігін тексеруге құқылы.

Шри-Ланка

Шри-Ланкада 1972 жылы жаңа Конституция қабылданғаннан кейін Шри-Ланканың Жоғарғы соты құрылды. Жоғарғы Сот - ең жоғары және соңғы жоғары сот және Конституцияның ережелеріне сәйкес өз өкілеттіктерін жүзеге асыруға құқылы. Сот шешімдері төменгі сатыдағы барлық соттардан жоғары болады. Шри-Ланканың сот жүйесі - бұл жалпы құқық пен азаматтық құқықтың күрделі қоспасы. Кейбір жағдайларда, мысалы, өлім жазасы, шешімді Республика Президентіне кешірім өтініштерін беруге беруге болады. Алайда, парламентте президент жағында 2/3 көпшілік болған кезде (қазіргідей), Жоғарғы сот пен оның судьяларының өкілеттігі жойылды, өйткені олар Конституцияға сәйкес, егер президент қаласа, лауазымдарынан босатылуы мүмкін. Сондықтан, мұндай жағдайларда азаматтық құқықпен қамтамасыз ету жойылады.

Тайланд

Тарихи тұрғыдан алғанда, азаматтар сарайдан тыс жерлерге баратын жолда патшаға тікелей жүгінген. Таиланд королі барлық дауларды шешеді. Патша Чулалонгкорнның тұсында апелляциялық істер жөніндегі ресми департамент құрылды, ал Таиланд батыс стилідегі үкіметті қабылдағаннан кейін 1891 жылы Таиландтың Жоғарғы соты құрылды. Қазіргі уақытта Таиландтың Жоғарғы соты елдің ең жоғары соты ретінде маңызды мәртебені сақтап отыр. Әкімшілік соттың және Конституциялық соттың шешімдері бөлек, Жоғарғы соттың шешімі түпкілікті болып саналады.

Түркия

Жоғарғы Сот Түркияның төрт жоғары сот органының бірі болып табылады. Сот төрелігі бірінші сатыдағы соттар шығарған шешімдер мен үкімдерді соңғы тексеруші орган болып табылады және заң басқа сот органына бермейді. Апелляциялық соттың жалпы жиналысының шешімдері судьялар үшін міндетті болып табылады. Бұл жеке апелляциялық орган емес, Апелляциялық соттың жиналысы, ол әртүрлі палаталар келіспейтін заңдық мәселелерге қатысты шешімдер қабылдайды.

Біріккен Араб Әмірліктері

Біріккен Араб Әмірліктерінде 1973 жылы Конституция қабылданғаннан кейін Біріккен Араб Әмірліктерінің Федералды Жоғарғы Соты құрылды. Жоғарғы Сот - ең жоғары және соңғы жоғары сот және Конституцияның ережелеріне сәйкес өз өкілеттіктерін жүзеге асыруға құқылы. Сот шешімдері төменгі сатыдағы барлық соттардан жоғары болады. Әмірліктердің сот жүйесі - ислам заңы мен азаматтық құқықтың күрделі қоспасы. Кейбір жағдайларда, мысалы, өлім жазасы туралы шешімді елдің президенті (қазіргі уақытта Мохамед бин Заид Аль Нахайян) қабылдауы мүмкін.

Канада

Канада - біюритарлық ел. Провинциялардың тоғызында жалпы құқық қолданылады, ал Квебек провинциясы азаматтық заңды қолданады. Федералды мемлекеттік құқық жалпы құқыққа негізделген, бірақ федералды заң заңдары екі құқықтық жүйені де ескеруі керек. Канаданың Жоғарғы соты 1875 жылы құрылды. Ол Конституция туралы заңмен, 1867 және Жоғарғы Сот туралы заңмен "Жалпы апелляциялық сот" деп анықталады. Нәтижесінде, ол төменгі соттар қараған кез келген құқықтық мәселелер бойынша, конституциялық құқық, федералды заң және провинциялық заң мәселелері бойынша шағымдарды тыңдай алады. Ол жалпы құқық пен азаматтық құқыққа қатысты шағымдарды қарайды және осы мәселелер бойынша шешім қабылдауға толық құқылы. Сот провинциялық және аумақтық апелляциялық соттардың апелляциялық шағымдарын, сондай-ақ Федералды апелляциялық соттың апелляциялық шағымдарын қарауы мүмкін. Сот шешімдері федералды соттар мен барлық провинциялар мен аумақтардағы соттар үшін түпкілікті және міндетті болып табылады. Сот сонымен қатар анықтамалық сұрақтарды да тыңдай алады; сот алдында сот алдында талқылау алдында заң мәселесі туралы, әдетте, маңызды мәселенің конституциялық тұрғыда болуы туралы сұраған федералды кабинеттен тікелей сұраулар. Провинциялық кабинет провинцияның жоғарғы сотына берген анықтамалық сұрақтар Жоғарғы Сотқа шағымдануға құқылы. Жоғарғы соттың берген шешімі заңды түрде міндетті емес, бірақ бірде-бір үкімет бұл шешімді елемеген. Сот Канаданың Бас судьясынан және сегіз puisne судьядан тұрады. Тоғыз судьяның үшеуі Квебектің адвокатурасынан немесе жоғары соттарынан болуы керек, бұл Соттың Квебектің азаматтық құқығына берік мүшелігін қамтамасыз етеді. Қалған алты судья Канаданың қалған бөлігінен, дәстүрлі түрде Онтариодан үш, батыс провинциялардан екі және Атлантика провинцияларынан бір. Сот институционалдық жағынан екі тілді. Тараптар өз істерін ағылшын немесе француз тілдерінде талқылай алады және жазбаша материалдарды осы тілдердің бірінде де тапсыра алады. Сот адвокаттар мен қоғам мүшелеріне бір мезгілде аударма қызметін ұсынады. Ол шешімдерін екі тілде де бір мезгілде шығарады. 1875 жылы құрылған, бірақ жоғары сот бастапқыда соңғы апелляциялық сот болған жоқ. Канада Британ империясының бір бөлігі болды, ал апелляциялар бастапқыда Жоғарғы Соттан, сондай-ақ провинциялық апелляциялық соттардан Жоғарғы Соттан өтіп, Таза кеңестің Сот комитетінің алдында тұрды. 1933 жылы федералды парламент қылмыстық істерде мұндай шағымдарды жойды. Тек 1949 жылы Сот комитетінің барлық шағымдары жойылған, бірақ сот комитеті әлі қарастырылмаған шағымдарды шешуге мүмкіндік берді.

Индонезия

Индонезияның ұлттық заңдары Рим Голландиясы дәстүріндегі азаматтық құқық пен Адаттың дәстүріндегі әдет-ғұрыптық құқықтардың бірігуіне негізделген. Аймақтық юрисдикциядағы заң провинциядан провинцияға, тіпті шариғат заңына, мысалы Ачехтегі ислам қылмыстық заңына байланысты өзгеше болуы мүмкін, бірақ тіпті ұлттық деңгейде жеке судьялар өздерінің заңдық пікірлерінде шариғат немесе Голландия заңына жатпайтын басқа да заңдарды келтіре алады. Индонезияның Жоғарғы соты - мемлекеттің негізгі сот органы, ол апелляциялық соттың соңғы органы және бұрын жабылған істерді қайта ашудың құралы болып табылады. 51 судьядан тұратын Жоғарғы Сот облыстық жоғары соттарды да бақылайды. Ол 1945 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін құрылған. Индонезияның Конституциялық соты заң жобаларын және үкіметтік іс-әрекеттерді конституциялық тұрғыдан тексеруді, сондай-ақ мемлекеттің әртүрлі салалары арасындағы өзара әрекеттестікті реттеуді міндет ететін сот тармағының бөлігі болып табылады. 2001 жылы сот құру туралы конституциялық түзету қабылданды, ал соттың өзі 2003 жылы құрылды. Конституциялық сот тоғыз судьядан тұрады, олар тоғыз жылдық мерзімге қызмет етеді, оларды Жоғарғы Сот, Индонезия Президенті және Халық өкілді кеңес бірге тағайындайды.

Филиппин

Филиппиндер жалпы алғанда гибридтік азаматтық құқық жүйесі бар ең ірі мемлекет болып саналады, ал Жоғарғы Сот Америка Жоғарғы Сотының үлгісіне қатты ұқсас. Бұл Филиппиннің Испания мен АҚШ-тың қоныстануына байланысты және екі елдің заңдары Филиппин заңдары мен заң ғылымының дамуына қатты әсер етті. Филиппин заңдарының көпшілігі әлі де кодификацияланған болса да, Филиппиннің азаматтық кодексі Жоғарғы соттың шешімдері "жердің заңдарының бір бөлігін құрайды" деп анық мойындайды. 1987 жылғы Филиппин Конституциясы Жоғарғы Сотқа заңдар мен атқарушы әрекеттерді сот арқылы қарау құқығын береді. Жоғарғы Сот 1 Бас судьядан және 14 Қатысушы судьялардан тұрады. Сот отырысы қаралатын істің сипатына байланысты жеке немесе бөлімдер бойынша өтеді.

Оңтүстік Африка

Оңтүстік Африкада 1994 жылдан 2013 жылға дейін "екі вершиналы" жүйе болды. Жоғарғы апелляциялық сот 1994 жылы құрылды және Конституциялық емес істер бойынша апелляциялық соттың ең жоғарғы соты ретінде Оңтүстік Африканың Жоғарғы сотының апелляциялық бөлімін алмастырды. Конституциялық сот Конституцияны түсіндіру мен қолдану мәселесі бойынша ең жоғары сот болып табылатын Конституциялық сотқа бағынады. Бірақ 2013 жылдың тамызында Конституцияға түзетулер енгізіліп, Конституциялық сот конституциялық және конституциялық емес барлық мәселелер бойынша ҚР Конституциялық сотынан жоғары тұрған елдің жалғыз жоғарғы соты болды.

Кеңес үлгісіндегі юрисдикциялар

Конституциясы Кеңес Одағынан үлгі алған көптеген елдерде заң шығарушы органға соңғы шешімді қабылдау құқығы берілді.

Қытай Халық Республикасы

Қытайдың сот жүйесінде ең жоғары апелляциялық сот - Жоғарғы Халық Соты. Бұл "жергілікті" және "арнайы" халық соттарының барлық бағыныстыларының сот төрелігін бақылайды және Макао мен Гонконгтан басқа бүкіл Қытай Халық Республикасы үшін соңғы сот болып табылады. Заңның түпкілікті түсіндіру өкілеттігі Ұлттық халықтық конгресс тұрақты комитетіне (ҰКПКК) тиесілі. Бұл өкілеттік Гонконг пен Макаоның негізгі заңдарын, екі арнайы әкімшілік аймақтың конституциялық құжаттарын түсіндіру өкілеттігін қамтиды, олар ағылшындық жалпы құқық және португалдық азаматтық құқық юрисдикциялары. Бұл құқық заң шығарушы емес, сот өкілеттігі болып табылады, өйткені ҰҚКК-нің түсіндіруі шешім қабылданған істерге әсер етпейді.

Вьетнам Социалистік Республикасы

Вьетнам үшін Вьетнамның Жоғарғы Халық Соты және Вьетнамның Ұлттық Ассамблеясының Тұрақты Комитеті деген беттерді қараңыз.