Кіріспе

Осман империясының бұрынғы банкі, содан кейін Түркия Осман банкі (Osmanlı Bankası), 1863 жылдан 1925 жылға дейін Императорлық Осман банкі (, ) деп аталатын және сәйкесінше оның французша BIO аббревиатурасымен аталатын, Осман империясының қаржылық тарихында маңызды рөл атқарған банк болды. XX ғасырдың басында Осман империясының басым банкі және әлемдегі ең ірі банктердің бірі болды. Түркияда 1925 жылдан кейін банк өзінің түрік атауы Osmanlı Bankası арқылы жұмыс істеді.

Өмірбаян

Осман империясы дәстүрлі түрде сарраф деп аталатын жеке қаржыгерлердің кредитіне арқа сүйеді, оған мұсылмандар ғана емес, сонымен қатар армяндар, гректер, еврейлер және левантиндар (көбінесе батыс Еуропадан шыққан католик немесе еврей отбасылары) кірді. XIX ғасырдың басында атақты сарфтар отбасылары негізінен Константинопольдің Галата маңындағы қауымдастыққа бірікті. Тұңғыш рет отбасылық бақылауға алынбаған ресми банктік мекеме Осман мемлекеті мен екі танымал Левентин Галата банкирлері Жак Аллеон мен Теодор де арасындағы бірлескен кәсіпорын болды, ол 1847 жылы Банке де Константинополь деген атау алды, бірақ 1852 жылы таратылды. Француз кәсіпкері Аристо Жак Труве Шаувелдің "Түркия Ұлттық Банкі" деп ұсынған тағы бір жобасын Осман үкіметі 1853 жылы қарастырды, бірақ жүзеге асырмады.

Лондондық Осман банкі (18561863)

1856 жылдың басында сұлтан Абдулмеджид I империяның қаржы жүйесін жақсарту және экономикалық дамуды ынталандыру үшін империяда заманауи банктер құруды талап етті. Осыған жауап ретінде Ротшильдтер отбасы (Лондон, Париж және Венада), Перейр ағайындылары (Парижде) және Остин Генри Лейард пен Glyn, Mills & Co жеке банкі айналасындағы британдық қаржыгерлер тобы ұсынған үш негізгі жоба пайда болды. Осман үкіметі соңғысын таңдады, ол Ротшильдтер мен Перейрлердің дербес тәсілдерімен салыстырғанда елдің батыс қаржыгерлерінен тәуелсіздігін жақсы сақтап қалу деп анықтады. Жобаға Джордж Вильерс, 4-ші граф Кларендон және Стратфорд Каннинг, 1-ші виконт Стратфорд де Редклифф сияқты ықпалды дипломаттардың қолдауы тиді, бұл Перейр бастамасынан айырмашылығы, француз елшісі Эдуард Тоувенелдің қолдауы аз болды. Сол кездегі әдеттегідей, шетелдік кәсіпорындар үшін британдық билік Осман үкіметінен рұқсат алды. 1856 жылы сәуірде бұл расталғаннан кейін, банк Лондонның Олд-Брод-стрит көшесі, 26 мекен-жайында орналасқан ағылшын ұйымы ретінде жарғыланды. Оны қолдаған қаржыгерлер тобында Томас Чарльз Брюс, Уильям Ричард Дрейк, Паско Дю Пре Гренфелл, Лаклан Маккинтош Рэйт және Джон Стюарт болды. Эмиссиялық артықшылықсыз Осман банкі Константинополде алты қызметкермен (1858 жылы 12), Смирнада төрт адаммен және Бейрут базарындағы негізгі ғимарат болған Хан Антон Бекте филиалмен кішігірім бастамаларға ие болды. Оның сондай-ақ Молдавиядағы Галац қаласында филиалы болды, оны 1861 жылдан бастап Валахиядағы Бухарест толықтырды. Банк несие бөлуде кейбір нашар шешімдер қабылдады, 1860 жылы Ливан тауындағы азаматтық қақтығыстан және 1861 жылы қаржылық дағдарыстан зардап шекті және Галата банкирлерінің жаушылығына ұшырады. Бұл келісімдер Камил Фуад, сыртқы істер министрі Мехмед Эмин Али Паша, қаржы министрі Мустафа Фазил Паша және бас аудитор Ахмед Вефик Пашамен бірге қол қойған концессиялық келісімде бекітілген. 2009 жылы келісім Сұлтан Абдулазиздің фәрманымен ратификацияланды. 1919 жылы Осман үкіметі жаңа Императорлық Осман банкін тіркеді, ол өз жұмысын бастады. Сол күні Лондонда ағылшындық "Оттомандық банк" акционерлері оны 1862 жылдың қарашасындағы келісімге сәйкес жоюды мақұлдады, бұл процесс 1865 жылдың маусым айында ғана аяқталды. Бұл арада ескі банктің Константинополдегі операцияларын жаңасына ауыстыру аяқталды. Алайда, BIO Осман экономикасының кең ауқымды қаржыландыру қажеттіліктерін мүлдем ұмытқан жоқ. Император үкіметінің және халықаралық қаржы операцияларының несие беру жөніндегі өз қызметін толықтырып, ол 1864 жылы жергілікті кәсіпкерлер мен жергілікті үкіметке несие беруге бағытталған жеке банкті құруды демеушілік етті. Бұл "кіші бауырлас", Société Générale de l'Empire Ottoman (SGEO, "Осман империясының жалпы компаниясы") деп аталатын, бастапқы акционерлері ретінде BIO-ның өзі, сондай-ақ Aristide de, Camondo отбасылық банкі, Boghos Mısırlıoğlu, Zafiropoulo & Zafiri серіктестігі және Christakis Zografos сияқты бірқатар Галата банкирлері, сондай-ақ Bischoffheim & Goldschmidt (Париж және Лондон), Frühling & Göschen (Лондон және Лейпциг), Oppenheim, Alberti et Cie (Париж), Augustus Ralli (Марсель), Stern Brothers (Лондон) және de (Франкфурт) халықаралық серіктестері болды. Алайда, бірнеше жылдан кейін осы топтағы қарым-қатынастар нашарлап, 1870-ші жылдары BIO өзінің SGEO-ға деген әсерін қысқартты, сол кезде BIO бүкіл империяда өз коммерциялық және бөлшек сауда банктік операцияларын дамыта бастады. Османдық Кредит Генерал Осман қазынашылық облигацияларының негізгі андеррайтері болды, бірақ 1899 жылы жұмыс істеуді тоқтатты. және Austro Turkish Bank (кейде Société de crédit austro turque) 1872 жылы. Austro Ottoman Bank 1874 жылы BIO-ға біріктірілді.

1875-1881 жылдардағы дағдарыс

1875 жылдың шілдесінде Герцеговина көтерілісінен бастап Ұлы Шығыс дағдарысы қайтадан қаржылық қысымға әкелді. 1876 жылы Ұлы визирі Махмуд Недим-паша БИО-мен кеңеспей-ақ соңғы қарыздарды өтеу шарттарын біржақты өзгертті және жариялады. 1876 жылы Болгарияда болған сәуір көтерілісі мен 1876 жылы маусымда серб-осман соғысын жариялау, сондай-ақ Сұлтан Абдулазиздің және оның немере інісі және қысқа өмір сүруші мұрагері Мурад V-дің 1876 және 1877 жылдары билік органдары жаңа Осман лираларын қағаз ақша немесе кайме түрінде шығару арқылы инфляцияны күшейтті, олар Қырым соғысы кезінде істегендей, кейін құнсыздалған бағамен сатып алынды. Ал Ресей Осман империясына соғыс жариялады. Лондондағы ұзаққа созылған келіссөздерден кейін, BIO Мысырдың Хадиваттан алынған алым-салықпен қамтамасыз етілген жаңа қарызды жүргізді, ол 1854 және 1871 жылдары бұрынғы Осман қарыз алуының кепілі ретінде кепілдендірілді, бірақ 1877 жылы желтоқсанда Осман әскерінің Карс шайқасы мен Плевнаны қоршаудағы сәтсіздіктерінен кейін оның орналастырылуы сәтсіз аяқталды. Осы қиын кезеңде BIO өз қызметін және шығын базасын қысқартты және дивидендтерді тоқтатты, ал Осман мемлекетіне деген талаптары көбейді. BIO Константинопольдің Азия жағындағы Хайдарпаша темір жол станциясынан Анатолияға және ақыр соңында Бағдадқа дейінгі темір жолдың алғашқы қарастыруларына қатысты, ол кейін Берлин-Бағдад темір жолының бөлігі ретінде белгілі болады. 1888 жылы ол осы мақсатта Блайхрёдер және Берлиндегі Дисконто Гесессельшпен бірге инвесторлар тобын құрды, бірақ Deutsche Bank сол жылдың соңында бәсекелестік концессияны жеңіп алды және BIO өзінің назарын Левант пен Сириядағы темір жол жобаларына аударды. 1906 жылы BIO Бейрут филиалын порттың жағалауындағы жаңа ғимаратқа көшірді. 1899 жылы мамыр айында Берлинде BIO және Deutsche Bank Бағдадқа қарай темір жол жобасына бірлескен тәсіл туралы келісті, ол кейінгі жылдары ашылып, ашылады. Парижде екі мекеме жобаны жүзеге асыру үшін қаржыландыру синдикатын, операциялық компанияны және құрылыс компаниясын құру туралы келісімге келді. 1642 жылы Константинополде соңғы концессия актісіне қол қойылды. Алайда жоба халықаралық инвесторларды тартуға байланысты болды, оның ішінде Ұлыбританиядан бір топ бар, ол 1903 жылдың сәуірінде жүзеге аспады, өйткені британдықтардың Германия бастаған жобаға қатысу туралы жағымсыз пікірі болды. Берлинде маусым айында өткен келіссөздер барысында BIO және Deutsche Bank Франция мен Германия арасындағы теңдікті сақтап қалған қайта қарастырылған тұжырымдама жасады, бірақ екі ел арасындағы шиеленіскен қарым-қатынасты ескере отырып, маусым айының соңында екі үкімет те бас тартты. Бағдадқа темір жолға Германия мен оған байланысты мүдделер басым болды, оған BIO шектеулі түрде ғана қатысты. BIO 1892-1896 жылдары Константинопольден Салоникаға дейінгі темір жолдың құрылысына қатысты (оның көп бөлігі кейін Салоники-Александруполи темір жолы болды), бірақ үлкен қаржылық міндеттемесіз, өйткені ол желі тиімді бола алмайды деп дұрыс болжады. 1894 жылдан 1897 жылға дейін Смирнадан Афионкарахисарға дейінгі темір жолдың дамуына басшылық етті, ол Смирна Кассаба және ұзартулар деп аталды. және 1896 жылы Брюссельде тіркелген Société Financière d'Orient, ол іс жүзінде Парижде басқарылатын.

Коммерциялық және бөлшек сауда банкі қызметі

1890 жылдардың басында Осман үкіметімен қаржылық қарым-қатынасты жүргізген кезде, Эдгар Винсент, әсіресе Анатолияда және одан тыс жерлерде жаңа филиалдар ашу бағдарламасын бастады, бұл бұрын 1865 және 1874 жылдары қарастырылған, бірақ бұрын ешқашан масштабта жүзеге асырылмаған. БИО 1878 жылы ашылған Филиппополидегі филиалдан басқа Болгарияда желісін қайта іске қосты, 1890 жылы Софияда ашылды және (қайта) 1892 жылы Руседе. 1903 жылы БИО Батыс Еуропаның қоғамдық пікірін шоктауға бағытталған іс-қимылдың нысанасы болды, бұл жолы Македония күресіне қатысқан болгар ұлтшылдары. Салониканың қайықшылары, анархистік топ, Салоникадағы банктің филиалын және оған іргелес ғимараттарды бомбалады. 1904 жылдан бастап BIO өзінің филиалдық желісін, соның ішінде Мысырда да кеңейтуге мүмкіндік алды. BIO-ның жаңа филиалдарды ашудағы мақсаттарының бірі Македониядағы Banque de Salonique сияқты жаңа әріптестердің бәсекелесуіне жол бермеу болды. Бұрынғыдан айырмашылығы, жаңа филиалдар тез арада пайда әкелді, ал BIO-ның коммерциялық банктік операциялары оның жалпы қызметінде үнемі басым болды. Кейбір банктің филиалдарында басқа да мемлекеттік қызметтер орналасты. Мысалы, шығыс Анатолиядағы Ван қаласындағы BIO филиалы Осман темекі компаниясының жергілікті кеңсесі, Осман мемлекеттік қарызды басқару және Константинополде BIO үкіметті одан әрі қаржыландырудан бас тартты және біржақты түрде өздерінің артықшылықтарын бас тартты, Осман билігі 1870 жылдардың соңында істегендей қағаз ақшаны шығаруға қалдырды. 2013 жылы, BIO-дан көбірек несие алу үміті жоқ, Талат Бей үш француз басшысын (атап айтқанда, Артур Ниас, Луи Штег және Исидор Дупуи) олардың ең аға әріптестері Осман азаматтары Жорж Картали, Мариус Ханемоглу және Берч Керстеджианмен ауыстыруды өтінді. Ниас соңғысына Дупуи мен Штегпен бірге Францияға қайтудан бұрын коллегиалды басшылық ретінде әрекет етуді тапсырды. BIO-ның басқа британдық, француз, итальяндық және ресейлік қызметкерлеріне жұмыстарын сақтауға рұқсат етілді. Талаат Бейдің 1915 жылдың шілдесінде BIO-ны мемлекет меншігіне алу әрекеті сәтсіз болды, бұл Deutsche Bank-тың қарсылығына байланысты болды, ол BIO-ның ұзақ уақыттан бері серіктестігі болды, және Мехмед Кавидтің BIO-ның сенімді мекеме ретінде өмір сүруі Осман мемлекетінің ұзақ мерзімді мүддесіне сай болды деген пікірін білдірді. Соғыс әр салаға әртүрлі әсер етті. Шығыс Анатолияда және басқа жерлерде Картали бастаған BIO басшылығы көптеген армян қызметкерлерін армян геноцидінен босатуға қол жеткізді. Сирия мен Месопотамиядағы БИО қызметкерлері жаушылық ортаға қарамастан депортацияланған армяндарға кейбір қаржылық қызметтер көрсете алды. Соғыс кезінде BIO өзінің теңдесі жоқ филиалдар желісі арқылы Осман үкіметінің жергілікті қаржылық операцияларын өңдеуді жалғастырды, бұл оның қызметкерлерін қорғауды жеңілдетті. Алайда, ол көбінесе мемлекеттік немесе жеке секторға жаңа несие беруден бас тартты, бұл оның нарықтық үлесін едәуір азайтуға әкелді. Левантта 1916 жылғы құпия Сайкс Пико келісімінен кейін француз билігі BIO-ға француз ықпалындағы аумақтардағы филиалдарын жеке еншілес компанияға айналдыру үшін қысым жасады. 1919 жылы BIO жаңа Banque de Syrie құруға демеушілік етті, оның бастапқыда 94,45 пайыздық меншігі болды және 1919 жылдың сәуірінде Марсель мен Бейрутта операцияларды ашты. Алайда аймақтағы жағдай 1920 жылдың шілдесінде француз билігі әмір Фейсалды Сириядан қуып жібергенге дейін белгісіз болды. Кейін 1921 жылы Banque de Syrie BIO-дан аймақтағы барлық филиалдарын сатып алды, ал BIO өзінің кейбір акцияларын жергілікті бизнес басшыларына сатты. BIO-ның негізгі операциялар саласында Түркияның Тәуелсіздік соғысы оның жұмысын 1923 жылдың шілдесінде Лозанна шартына сәйкес бейбітшілік орнағанға дейін бұзған. Соғыс кезінде БИО бейтарап ұстаным ұстауға тырысты және өзінің филиалдарына аумақты басқаратын кез келген күштермен ынтымақтасуға нұсқау берді, ал жергілікті жағдайлар бизнесті мүлдем мүмкін емес етсе, оларды уақытша жапты. 1933 және 1952 жылдары тағы екі конвенция Осман банкінің коммерциялық банк мәртебесін толық нормаға келтірді. 1947 жылы ол өзінің соңғы айналыстағы банкноттарын (1914 жылға дейін шығарылғандардың барлығы) сатып алды және оларды алтынмен қайтарып берді, бұл Бірінші дүниежүзілік соғыстың басынан бері банкноттарды шығаратын басқа банктермен салыстырылмаған жетістік. Британдық топқа келетін болсақ, банк Мысырда (Синаидағы Эль-Генеифа 1940 жылы, Тевфик порты 1941 жылы, Эль-Махалла Эль-Ку�...

Garanti Bank-пен бірігу

1996 жылы Париба Османдық банкті бақылауын Garanti Bank-қа тапсырды, ол кезде Doğuş тобының толық меншігіндегі еншілес компаниясы болды. 2008 жылы Garanti Османдық банкті Birleşik Türk Körfez Bankasıмен біріктірді және 2008 жылы оны өз операцияларына толықтай біріктірді. Бұл Османдық банктің брендінің барлық қалған филиалдардан жоғалуына әкелді. Одақтасу кезінде Осман банкі 58 филиалдан және 1400 қызметкерден тұратын желіге ие болды. Осы филиалдардың көпшілігі бірігуден кейін Гаранти Банктің филиалдары ретінде сақталды.

Адам ресурстары және басшылық

Осман банкі көптеген жылдар бойы оның ең жоғары басшыларының ұлты көптеген келіссөздерге ұшыраған болса да, онда бірнеше ұлттың адамдары жұмыс істейтін мекеме ретінде құрылды. Константинополдегі бас менеджер және оның орынбасары британдық немесе француз болды, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде BIO-ны әрмен және грек ұлтының османдықтары басқаратын, өйткені британдықтар мен француз азаматтары соғыста елден кетуі керек еді. Жоғары басшылар мен филиал басшыларының көпшілігі еуропалықтар болды. Көптеген орта деңгейдегі офицерлер мен кейбір филиал менеджерлері мұсылман емес Османдықтар грек, армян, еврей және араб христиандарынан шыққан. Иерархияның төменгі бөлігінде көбінесе мұсылман Османдықтар кеңсе қызметкерлері, курьерлер, күзетшілер және қақпашылар қызметтерін атқарды. Империяның басқа халықтарының үлесімен салыстырғанда мұсылман емес қызметкерлердің саны салыстырмалы түрде жоғары болды, бұл ішінара мұсылман еместердің батыс тілдерін меңгеру, бухгалтерлік және банктік білім алу мүмкіндігі мен Түркия Республикасы құрылғанға дейін мәдени батыс бағыты жақсы болғанын көрсетеді.

Галатадағы бас кеңсе

Осман банкі (1856 жылдан бастап), содан кейін BIO (1863 жылдан бастап) бастапқыда Галатадағы Киелі Петр және Пауыл шіркеуінің қарамағындағы коммерциялық нысан Сент-Пьер Ханның жоғарғы қабатында құрылды. 1880-ші жылдардың соңында BIO-ның қаракоядағы қазіргі Банкалар көшесіне қарай төмен түсіп жатқан жаңа бас кеңсесін пайдалануға беру туралы шешім қабылдады. Бұл ғимарат сонымен қатар BIO-ның негізгі инвестор болып табылатын Осман темекі компаниясының бас кеңсесі ретінде қызмет ететін болды. Архитектор Александр Валлари осы мақсатта ғимаратты жобалаған, ол екі құрылым мен жеке көше кіреберістерінің (No11-дегі BIO және No13-дегі темекі Régie) арасындағы шығыс-батыс бөлінісімен; және батыс көрінісіндегі көше маңы мен Алтын мүйізден жоғары көтерілген неоосмандық, асимметриялық артқы қасбеттің арасындағы солтүстік-оңтүстік стильдік бөлінісі. Осылайша, Валлауридің дизайны БИО-ның батыс еуропалық капитализм мен Осман мемлекетінің арасындағы көпір ретінде бірегей болмысын бейнеледі. Ғимарат 1999 жылы ашылып, 1999 жылға дейін Осман банкімен пайдаланылды. 1999 жылдан 2009 жылға дейін онда Гаранти Банктің Каракойдағы филиалы мен оның аймақтық басқармалары, сондай-ақ Османдық банктің мұрағаты мен зерттеу орталығы орналасқан. Содан кейін ол жөндеуге жабылды және 2011 жылдың қарашасында Галатадағы САЛТ сайты ретінде қайта ашылды, бұл Гаранти Банкі қаржыландыратын мәдени мекеме, Гаранти Банкі қаржыландыратын Гаранти Банкі, Гаранти Банкі басқа Стамбулдағы сайтты толықтырады. SALT ғимаратта Осман банкі мұражайын, кафе, кітап дүкені, аудитория, уақытша көрме орындары, қоғамдық кітапхана және жұртшылыққа ашық мұрағат (Açık Arşiv) жұмыс істейді. Банкалар көшесі 13 -тегі қос ғимарат 1925 жылдан 1934 жылға дейін темекі монополиясы әкімшілігін (Региеге алмасты) қамтыды, ал 1934 жылдан бастап Түркия Республикасы Орталық банкінің Стамбул филиалы болды. Осман банкі мұражайы бастапқыда ғимараттың жертөлесінде ашылып, 2017 жылы жоғарғы қабаттарға кеңейтілген. Жертөледе төрт банк трейлері бар, олардың ішіндегі ең үлкені екі қабатты және 1863 және 1914 жылдар аралығында шығарылған банкноттар мен күміс монеталарды әрқайсысының тарихы, дизайны, тіркелуі және үлгілерімен бірге көрсетуге арналған.

Филиалдар

1856 жылы BIO-ның алғашқы тұсында ол Галатадағы Сен-Пьер Хан, Бейруттағы خان أنطون بك және Смирнадағы Балтацци Хан сияқты коммерциялық орталықтарда немесе караван-сарайларда құрылды. 1863 жылы ол Салоникадағы жаңа филиалы үшін Левант бизнесменінен Джейк Эбботттан танымал сарай сатып алды, ол 1903 жылы террорлық шабуылмен жойылатын болды. Кейінгі жылдары BIO жаңа филиал ашқан кезде әдетте қолданыстағы орынды жалға алады, егер ол бірнеше жылдан кейін жеткілікті белсенділік тудырса, онда жаңа филиал ғимаратын салуға ішкі немесе сыртқы сәулетшіге тапсырма береді.