Кіріспе

Нысанның шағылысқан көбеюі.

Айнадағы кескін (жазық айнада) – нысанның шағылысқан көбеюі болып табылады, ол көзбен қарағанда дерлік бірдей болып көрінеді, бірақ айна бетіне перпендикуляр бағытта кері бұрылған. Оптикалық эффект ретінде ол айна немесе су сияқты заттардан шағылысу нәтижесінде пайда болады. Бұл геометриядағы да түсінік және 3D құрылымдарды түсіну процесі ретінде қолданылуы мүмкін.

Екі өлшемде

Геометрияда, нысанның немесе екі өлшемді фигураның көлеңкесі – жазық айнадағы шағылысу арқылы қалыптасқан көзге көрінетін бейне; ол бастапқы нысанмен бірдей мөлшерде, бірақ әртүрлі, егер нысанның немесе фигураның шағылысу симметриясы болмаса (сонымен қатар P симметриясы деп те аталады). Екі өлшемді көлеңкелер айналарда немесе басқа шағылыстыратын беттердегі шағылыстарда, немесе сыртқа қаратылған басылған бетте көрінеді. Егер біз алдымен екі өлшемді нысанға (мысалы, карточкадағы жазу) қарап, содан кейін карточканы айнаға қаратып бұрсақ, нысан 180° бұрылады және айнада солдан оңға қарай бұрылған бейне көрінеді. Бұл мысалда, байқалатын бұрылудың себебі айна емес, бағдардың өзгеруі болып табылады. Тағы бір мысал, егер біз айнаға арқамызды тіреп, айнаның алдындағы нысанға қарасақ. Содан кейін айнаға қарай 180° бұрылып, нысанды оның көлеңкесімен салыстырамыз. Тағы да солдан оңға қарай бұрылуды байқаймыз, себебі бағытымыз өзгереді. Осы мысалдарда айна байқалатын бұрылуды тудырмайды.

Үш өлшемді

Ойналу ұғымын үш өлшемді нысандарға, тіпті олардың ішкі бөліктеріне де, олар мөлдір болмаса да, қолдануға болады. Бұл термин нысанның құрылымдық және көріністік ерекшеліктеріне қатысты. Үш өлшемді нысан айна бетіне перпендикуляр бағытта кері бұрылады. Физикада айнадағы бейнелер геометриялық оптика саласында зерттеледі. Ал геометрия мен математикада олар Коксетер тобының теориясы мен рефлексиялық топтардың негізгі объектілерін құрайды. Химияда молекуланың екі түрі (изомерлері), егер олар бір-біріне «қосылмайтын» болса (дұрыс техникалық термин, бірақ «үстіне қоюға болмайтын» термині де қолданылады), энантиомерлер деп аталады. Бұл хиральдықтың мысалы. Жалпы алғанда, нысан мен оның айнасы энантиоморфтар деп аталады. Егер нысанның бір нүктесінің координаталары (x, y, z) болса, онда осы нүктесінің бейнесі (y, z жазықтығындағы айнадағы бейнесі) (-x, y, z) координаталарына ие болады. Осылайша, бейнелеу – айна бетіне перпендикуляр (нормаль) координаталық осьтің кері бұрылуы. Жазық айна нысанды тек айна бетіне нормаль бағытта ғана кері бейнелейді, бірақ бұл айнада көрінетін үш өлшемді бейнені ішін сыртқа, сыртын ішке айналдырады, сондықтан сол мен оңның ауысуы сезіледі. Сондықтан, бұл кері бұрылу «жанама инверсия» деп аталады. Солдан оңға қарай кері бұрылуды қабылдау геометриялық тұрғыдан түсіндіріледі, себебі айнада көрінетін үш өлшемді нысан – нақты нысанның ішін сыртқа, сыртын ішке бұрған түрі, мысалы, сол қолдан шешілген қолғап оң қолғапқа айналғандай, бірақ психологтар арасында осы түсіндірмеге қатысты әлі де дау бар. Солдан оңға қарай кері бұрылудың психологиясы профессор Майкл Корбаллистің «Айналар туралы көп әңгіме» еңбегінде талқыланады («сыртқы сілтемелер» бөлімін қараңыз). Айнадағы бейнелеу хиральдықтың өзгеруіне әкеледі, атап айтқанда оң жақтан сол жаққа (немесе керісінше) координаталар жүйесіне. Егер адам айнаға қараса, екі ось (жоғары-төмен және сол-оң) айнадағы осьтермен сәйкес келеді, бірақ үшінші ось (алды-арты) кері бұрылады. Егер адам айнаға бүйірімен тұрса, сол және оң қолы айнада тікелей кері бейнеленеді, өйткені адамның сол-оң осі айна жазықтығына перпендикуляр болады. Дегенмен, әрқашан тек екі энантиоморф болатынын – нысан мен оның ішін сыртқа, сыртын ішке бұрған бейнесін түсіну маңызды. Сондықтан, нысан айнаға қалай бұрылған болса да, алынған барлық бейнелер негізінен бірдей болады (Корбалис жоғарыда аталған «Айналар туралы көп әңгіме» еңбегінде түсіндіргендей). Көлде шағылысқан таудың суретінде (оң жақтағы жоғарғы суретте) шағылыстыратын бетке перпендикуляр кері бұрылу айқын көрінеді. Таудың алды-арты немесе сол-оң жағы жоқ екеніне назар аударыңыз. Құмыра мен айна мысалында (оң жақтағы суретте) құмыраның алды-арты және сол-оң жағы өте симметриялы. Сондықтан, құмыраның айнадағы бейнесінде ешқандай айқын кері бұрылу байқалмайды. Көзбен шолудағы бейне үш өлшемді болып көрінеді, егер бақылаушы қозғалса немесе бейне бинокулярлық көру арқылы қаралатын болса. Себебі, бақылаушының көзқарасы өзгергенде нысандардың салыстырмалы орны өзгереді немесе әр көзбен әртүрлі көрінеді. Айнаға әртүрлі бұрыштардан қарау (бірақ көру нүктесі міндетті түрде айнаның бір жағындағы жарты кеңістікпен шектеледі) – кеңістіктің 3D айна бейнесін қарауға ұқсайды; қосымша айналарсыз тек айнаның алдындағы жарты кеңістіктің айна бейнесі ғана маңызды; егер басқа айна болса, екінші жарты кеңістіктің айна бейнесі де маңызды.

Көз айнасының сахнаның жарығына әсері

Айна тек айна болмағанда не көрінер едін ғана емес, сонымен қатар айнаның алдындағы және артындағы жарық таралуын да өзгертеді. Қабырғаға ілінген айна бөлмені жарықтандырады, себебі айнадағы бейнеде қосымша жарық көздері пайда болады. Дегенмен, қосымша жарықтың пайда болуы энергия сақталу принципін бұзбайды, өйткені кейбір жарық айнаның артына жетпейді, себебі айна жарық энергиясын ғана қайта бағыттайды. Жарық таралу тұрғысынан, виртуалды айна бейнесінің сыртқы түрі мен әсері, терезеден көрінетін нақты, симметриялық жарты кеңістік сияқты болады (айнаның орнына). Көлеңкелер айнадан оның алдындағы жарты кеңістікке және керісінше созылуы мүмкін.

Айна жазуы

Айналы жазуда мәтін оның көрінісін кері бейнелеу арқылы, оны айна арқылы оқу үшін әдейі көрсетіледі. Мысалы, жедел жәрдем машиналары немесе өрт сөндіру машиналары сияқты төтенше жағдай көліктері, көліктің артқы көрінетін айнасынан оқылуы үшін кері бейнеленген жазуларды пайдаланады. Кейбір кинотеатрлар да естімейтін адамдарға фильм көруге көмектесу үшін артқы терезедегі субтитрлер жүйесінде айналы жазуды қолданады.

Айналар жүйелері

Екі айна жағдайында, α бұрышындағы жазықтықта орналасқанда, екеуінен де екі жарты кеңістіктің қиылысынан қарау, 2α бұрышымен айналған әлемнің нұсқасына қараумен бірдей; мұндай жағдайда бақылау нүктелері мен қарау бағыттары бірінші айнаның кадры арқылы және екінші айнаның бірінші жазықтыққа қатысты айна кескініндегі кадрымен сәйкес келеді. Егер айналардың тік жиектері болса, көру өрісінің сол жиегі бірінші айнаның оң жиегі мен екінші айнаның тікелей қарағанда оң жақта, ал айна кескінінде сол жақта болатын жиегі арқылы өтетін жазықтық болады. Екі параллель айнаны бір уақытта қарап шығу – бұл көрушіден айналар арасындағы қашықтықты екі есе көбейткен әлемнің нұсқасына қараумен бірдей, бұл бағыт айналарға перпендикуляр болады. Бір айнаның жазықтығы екінші айнаның жазықтығынан тыс болғандықтан, көру әрқашан көлбеу бұрышта болады, ал бұрын айтқан аударма тек көрушіден алыстап қана қоймай, сонымен қатар перпендикуляр бағытта да болады. Аудармалық көріністі көрушінің қарама-қарсы бағыттағы аудармасымен де сипаттауға болады. Мысалы, тік перископта әлемнің ығысуы көрушіден алыстап, төмен қарай болады, екеуі де перископтың ұзындығымен тең, бірақ көрушінің эквивалентті ығысуын қарастыру ыңғайлырақ: жоғары және артқа. Сондай-ақ, екі беттік айнаны 90º бұрышта орналастыру арқылы бейне бұрылмаған айна жасауға болады.