Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жозеф Эми́н (, Ховсеп Эми́н; 1726 2 тамыз 1809) - Арменияны парсы және Осман билігінен азат етуге ұмтылған Үнді армян саяхатшысы, жазушысы және патриоты. Ол 1792 жылы Лондонда алғаш рет жарияланған "Армениялық Джозеф Эминнің өмірі мен оқиғалары" атты ағылшын тілінде жазылған өмірбаянын жазды. Хамадан қаласында туып, Калькуттада өскен ол жас кезінде Лондонға барып, сонда әскери білім алып, Жетіжылдық соғыста шайқасқан. 1759-1760 жылдары ол алғаш рет Арменияға сапар шегіп, жол бойындағы армян ауыл тұрғындарына өзінің азаттық идеяларын уағыздады. Содан кейін ол Арменияны азат ету бағдарламасына қолдау іздеу үшін Ресейге барды. 1763 жылы ол Грузияға Ресейден бір топ қолдаушыларымен бірге кетіп, Грузия патшасы Геракли II-нің қабылдауында болды. Емин Гераклидің қолдауымен бүлік шығаруға үміттеніп, Осман Армениясымен байланыс орнатқан. Алайда 1764 жылы грузин патшасы Еминді жер аударыды, ол өз жоспарларына Қарабақтың армян меликтерінен (бастықтарынан) қолдау табуға тырысты. Эмин ақырында Үндістанға оралып, әрмен жазушысы Шахамир Шахамирианның жақын әріптесі болды. 1777 жылдан 1783 жылға дейін Эмин Иранның Жаңа Жұлфа қаласында өмір сүрді және Арменияға оралып, өзінің революциялық қызметін жалғастыруға тырысты. 1783 жылы соңғы рет Үндістанға оралып, өмірінің қалған бөлігін сол жерде өткізді. Емин Еуропа ағартушылығының идеяларын қолдап, оларды өз отандастарына таратуға тырысты. Арменияның діни элитасы оны идеалдары мен қызметі үшін сынға алып, қудаласа да, ол бүгін әрмендер тарапынан ұлттық батыр және әрмендік ұлт-азаттық қозғалысының ізашарсы ретінде аталып өтіледі. Ол Үндістаннан Британияға сапар шегіп, саяхат туралы еуропалық тілде жазған алғашқы азиялық адам ретінде сипатталған.
Joseph Emin (, Hovsep Emin; 1726 – 2 August 1809) was an Indo Armenian traveler, writer and patriot who sought to achieve the liberation of Armenia from Persian and Ottoman rule. He wrote an autobiography titled The Life and Adventures of Joseph Emin the Armenian Written in English by Himself, which was first published in London in 1792. Born in Hamadan and raised in Calcutta, he traveled to London as a young man, received a military education there, and fought in the Seven Years' War. In 1759 1760, he traveled to Armenia for the first time, preaching his ideas of liberation to Armenian villagers along the way. He then went to Russia to seek support for his program for the liberation of Armenia. In 1763 he left Russia for Georgia with a group of supporters and was received by the Georgian king Heraclius II. Emin established contacts in Ottoman Armenia, hoping to eventually raise a rebellion with Heraclius's support. However, in 1764 the Georgian king exiled Emin, who then unsuccessfully attempted to gather support for his plans among the Armenian meliks (princes) of Karabakh. Emin eventually returned to India, where he became a close collaborator of the Armenia writer Shahamir Shahamirian. From 1777 to 1783, Emin lived New Julfa, Iran and unsuccessfully tried to return to Armenia and resume his revolutionary activities. He returned to India for the last time in 1783 and spent the rest of his life there. Emin espoused the ideas of the European Enlightenment and sought to spread these to his compatriots. Although he was criticized and persecuted by the Armenian clerical elite for his ideals and activities, he is celebrated by Armenians today as a national hero and a pioneer of the Armenian national liberation movement. He has been described as the first Asian to travel from India to Britain and to write an account of his travels in a European language.
Ерте өмір
Эмин 1726 жылы Персияның Хамадан қаласында армян саудагерінің отбасында дүниеге келген. Иранның көптеген армяндары сияқты, ол 17 ғасырдың басында Шах Аббас І-нің сол елге күштеп қоныстандырған армяндардың ұрпағы. Эмин Иранның Ауғаныстанның Исфаханды басып алуы мен Сефевид әулетінің құлдырауынан кейін дүрбелеңдеген уақытта дүниеге келді. 1730-шы жылдардың басында Еминнің отбасы Бағдадқа көшіп барды, онда оның анасы мен кіші інісі 1733 жылы қала қоршауында Тахмасп Қоли хан, болашақ Надер-шахтың қолынан қаза тапты. Еминді әжесі Хамаданға қайтарып жіберді, онда оған көп ұзамай әкесі қосылды. Бала кезінде Эмин жергілікті мұсылман билеушілерінің өз отбасы мен басқа да христиандарға жасаған қылықтарына куә болды. Билік тарапынан орын алған қатыгездікке байланысты Хамаданнан кетуге мәжбүр болған Эминнің әкесі ұлын Иранда қалдырып, Үндістанға кетті. 1744 жылы Эминь мен оның ата-бабасы Үндістанға көшіп барып, оның әкесі Жозефке қосылды. Эмин Калькуттадағы (қазіргі Б. Б. Д. Багх), ол ағылшын тілін үйренді. Емін жас кезінде өзінен бұрынғы Израиль Ори сияқты өмірін Арменияны азат етуге арнауды шешті. Калькуттадағы британдық әскермен байланысқа түскенде, ол армяндардың тәуелсіздікке үміттенетінін түсінген.
Emin was born in Hamadan, Persia in 1726 to the family of an Armenian merchant named Joseph (Hovsep). Like most Armenians in Iran, he was descended from Armenians that had been forcibly resettled in that country by Shah Abbas I in the early 17th century. Emin was born at a time when Iran was in turmoil as a result of the Afghan occupation of Isfahan and the fall of the Safavid dynasty. In the early 1730s, Emin's family moved to Baghdad, where his mother and younger brother died during the siege of the city in 1733 by Tahmasp Qoli Khan, the future Nader Shah. Emin was sent back to Hamadan by his grandfather, where he was soon joined by his father. As a child Emin had witnessed firsthand the troubles of his family and other Christians at the hands of local Muslim officials. Forced to leave Hamadan due to the abuses of the authorities there, Emin's father left for India, leaving his son in Iran. In 1744 Emin and his grandfather moved to India to join his father Joseph in Calcutta. Emin attended St. Anne's Charity School in Calcutta (now the site of St. Andrew's Church in B. B. D. Bagh), where he learned English. As a young man, not unlike Israel Ori before him, Emin resolved to dedicate his life to the liberation of Armenia. When he came into contact with the British military in Calcutta, he realized that the Armenians needed both education and skill in the contemporary Western art of warfare if they hoped to regain independence.
Англиядағы өмір
1751 жылы әкесімен келіспей, Лондонға кетеді. Алғашқы төрт жыл бойы ол жерде азап пен ауыр еңбекке толы болды, әрі әкесі тарапынан ешқандай қаржылай көмексіз қалды. Алайда 1755 жылы Емин өмірінде үлкен өзгеріс болды. Ол болашақ британдық мемлекет және саяси жазушы Эдмунд Беркпен танысып, достасып, оның қолдауымен британдық зиялы қауым мен дворяндар ортасына кірді. Ол Нортумберленд герцогы Хью Персидің демеушілігімен Вулвиктегі Корольдік әскери академияға оқуға түсті, онда он үшінші ай болды, содан кейін ол практикалық тәжірибе жинақтау үшін Францияға қарсы соғыс кезінде британдық және пруссиялық әскерлерге ерікті болып кірді.
In 1751, against his father's wishes, Emin left for London. His first four years there were filled with misery and hard labour, and he was deprived of any financial assistance from his father. However, in 1755 Emin experienced a turning point in his life. He met and befriended Edmund Burke, the future British statesman and political writer, with whose support he gained access to the circles of British intellectuals and nobility. He received sponsorship from Hugh Percy the Duke of Northumberland and was admitted to the Royal Military Academy in Woolwich, where he remained for thirteenth months after which he enlisted as a volunteer in the British and Prussian armies during their war against France in order to gain practical experience.
Арменияны азат ету үшін күш салу
1759 жылы Лондоннан шыққан Емин Осман империясының армян аймақтары арқылы өтіп, Ехмиадзинге сапар шегеді. Арменияны азат етудің алғашқы стратегиясы Ехмиадзиннің католикосын (содан кейін Ереванның Симеон I) алдымен Османдық Арменияны, содан кейін парсы Армениясын азат ету идеясына ынталандыруға тырысуды, содан кейін Қарабоғтың әрмендік меликтерінің және Грузияның патшасы Геракли II-нің ынтымақтастығын қамтамасыз етуге кірісуді білдірді. Алайда, Емин әрмен дінбасыларының білімсіздігіне, пассивті және бейтарап басшылығына көңілі қалды. Ол Лондонға оралып, бостандық алу үшін басқа жолдарды іздеуді шешті. 1761 жылдың басында Емин Англияға оралды, ол жерден Англиядағы орыс елшісі ханзада Голицыннан Ресейге жолдама алды. Санкт-Петербургте ол Ресей империясының канцлері граф Воронцовпен кездесті, оған Грузияға барып, король Геракли II-нің қызметіне кіріп, Арменияны азат етуге көмектесу жоспарларын ұсынды. 1763 жылы Эмин Тифлиске (қазіргі Тбилиси) граф Воронстовтың патша Геракли II-ге ұсыным хатпен және Солтүстік Кавказдағы армян қоныстарынан оған қосылған көптеген армян еріктілерімен бірге кірді. Тифлисте Эмин патшаға армян және грузин халықтарының арасындағы тарихи байланыстарды және монархтың өзінің ата-бабаларының жерлеріне билігін кеңейтудің заңды құқықтарын атап өтті (Багратидтер әулеттерінің шығу тегі қараңыз), оған кішкентай, бірақ тәртіпті әскер Арменияға оңай өтіп, онда парсы және Осман билігіне қарсы жалпы көтеріліс болады деп сендірді. Он мыңдаған ерікті жауынгерлер, көбінесе Батыс Арменияның Муш қаласындағы Қарапет монастырының діни ордені басшысы Хован жиналған, оған мұсылман күштерін жеңуге көмектесіп, Армения мен Грузияның бірлескен Корольдігін құруға мүмкіндік берді. Патша Гераклий бастапқыда Еминнің жоспарларына қызығушылық танытса да, ақырында Еминді сыншы ретінде көрді және Тифлиске келгеннен кейін бірнеше айдан кейін Емин Грузиядан шығып, Солтүстік Кавказға өтуге мәжбүр болды. Эмин келесі бес жыл бойы аймақта қалып, таулы тайпалар арасында көп уақыт өткізді, олардың көмегімен ол ақыры Қарабаққа және Арменияның таулы Зангезур аймағына жетуге мүмкіндік алды, онда ол жергілікті армян ақсүйектерімен және Гандзасардың армян епискобымен өзінің азаттық жоспарларын жүзеге асыруға тырысты. Жетістікке жету үшін оған грузин патшасының көмегі қажет екенін түсінген ол Грузияға қысқа уақытқа оралды, бірақ оған кетуге бұйрық берілді.
Emin left London in 1759 and traveled to Echmiadzin, passing through the Armenian areas of the Ottoman Empire on his way. His initial strategy for liberating Armenia involved attempting to motivate the Catholicos of Echmiadzin (then Simeon I of Yerevan) toward the idea of first liberating Ottoman Armenia and then Persian Armenia and then proceeding to secure the cooperation of the Armenian meliks of Karabagh and King Heraclius II of Georgia, who, after the death of Nader Shah, had liberated his country from the Persian yoke and reestablished the Georgian Kingdom. However, Emin was disappointed with the ignorance of the Armenian clergy and the passive and apathetic leadership. He decided to return to London to pursue other avenues for his liberation plans. Emin returned to England in early 1761 from where he secured passage to Russia from Prince Golitsyn, the Russian Ambassador to England. In Saint Petersburg he met with the Russian imperial chancellor Count Vorontsov, to whom he presented his plans to go to Georgia, enter the service of King Heraclius II, and help liberate Armenia. Emin entered Tiflis (now Tbilisi) in 1763 with a letter of recommendation from Count Voronstov to King Heraclius II and accompanied by a large group of Armenian volunteers who had joined him from Armenian settlements in the North Caucasus. In Tiflis, Emin stressed to the king the historical links between the Armenian and Georgian peoples and the monarch's legitimate rights to extend his rule over his ancestral lands (see Origin of the Bagratid dynasties), assuring him that a small but disciplined army could easily cross over into Armenia, where a general revolt against Persian and Ottoman rule would take place. Tens of thousands of volunteer fighters, mostly gathered by Hovhan, the head of the religious order of St. Karapet Monastery in Moush, Western Armenia, would assist him in defeating the Muslim forces, allowing the establishment of a joint Kingdom of Armenia and Georgia. While King Heraclius initially showed some interest in Emin's plans, he eventually saw Emin as a challenger and a few months after his arrival in Tiflis Emin was forced to leave Georgia and cross into the Northern Caucasus. Emin remained in the region for the following five years, spending a lot of time among the mountain tribes, with whose assistance he was finally able to reach Karabagh and the mountainous Zangezur region in Armenia where he tried to pursue his liberation plans with the local Armenian nobles and the Armenian Bishop of Gandzasar. Realizing he needed the help of the Georgian king for any hope of success, he returned briefly to Georgia again only to be ordered to leave.
Үндістанға оралу
Емин Геракли патшаны көндіруге екінші рет тырысқанда, Грузиядан кетіп, Армения мен Парсы арқылы 1770 жылы Үндістанға оралды. Ол армян саудагерлерінен Арменияға барып, "бірнеше әскерді" ұстап тұру үшін қаржылық қолдау алуға тырысты. Бірақ дін қызметкерлерінің қарсылығына қайтадан тап болып, ол сәтсіз болды. Өте өкініштісі, ол Уоррен Хейстингс қолбасшылығындағы британдық армияға қайтадан қосылды. Емин өмірінің қалған уақытын Үндістанда өткізді, Арменияны азат ету идеясын жан-жақты жүзеге асыруға күш-жігерін жұмсады. Эмин өзінің көптеген қауіпті оқиғаларын баяндаған естеліктерін жазды. Бұл кітап "Жозеф Эмин армянның өмірі мен оқиғалары" деп аталды. Ол ағылшын тілінде өзі жазған және алғаш рет 1792 жылы Лондонда жарық көрді. 1918 жылы Эминнің үлкен немересі екінші басылымын дайындап, Калькуттада жариялады.
After his second failed attempt to persuade King Heraclius, Emin left Georgia, and passing through Armenia and Persia, returned to India in 1770, where he tried to secure financial support from Armenian merchants to go back to Armenia to maintain a 'few troops' there. But facing clerical opposition again, he failed. Bitterly disillusioned, he rejoined the British Army under Warren Hastings. Emin remained in India for the rest of his life, and devoted his time and energy to keeping the idea of the liberation of Armenia alive. Emin wrote his memoirs where he described all his numerous and dangerous adventures. The book was entitled The Life and Adventures of Joseph Emin the Armenian Written in English by Himself, and was first published in London in 1792. A second edition was prepared and published in Calcutta in 1918 by Emin's great great granddaughter who added all the preserved letters written by Emin in English.
Ұрпақтар мен мұра
Эминнің кітабын (Жозеф Эминнің өмірі мен оқиғалары) оның үлкен немересі Эми Апкар қайта қарады, ол көптеген хаттар мен Эминнің хаттарын жазған хаттарды қосты. Оның Калькуттада, Ресейде және Лондонда тұратын ұрпақтары бар. Емин сондай-ақ 1500-жылдардың басында Арменияда едәуір билік ұстаған деп есептелетін Емин Бірінші (немесе Ұлы Емин) ұрпағы болды. Емдиннің ұрпақтары "Емдин" атауын сақтаған жоқ, сондықтан ол жоғалып кетті.
Emin's book (The Life and Adventures of Joseph Emin) was revised by his great great granddaughter Amy Apcar who added many letters and documents letters written by Emin. He also has descendants living in Calcutta, Russia, and London. Emin was also a descendant of Emin the First (or Emin the Great), who is thought to have held a position of considerable power in Armenia during the early 1500s. None of Emin's remaining descendants have retained the name 'Emin', and thus it has been lost.