Кіріспе

Жозеф Эми́н (, Ховсеп Эми́н; 1726 2 тамыз 1809) - Арменияны парсы және Осман билігінен азат етуге ұмтылған Үнді армян саяхатшысы, жазушысы және патриоты. Ол 1792 жылы Лондонда алғаш рет жарияланған "Армениялық Джозеф Эминнің өмірі мен оқиғалары" атты ағылшын тілінде жазылған өмірбаянын жазды. Хамадан қаласында туып, Калькуттада өскен ол жас кезінде Лондонға барып, сонда әскери білім алып, Жетіжылдық соғыста шайқасқан. 1759-1760 жылдары ол алғаш рет Арменияға сапар шегіп, жол бойындағы армян ауыл тұрғындарына өзінің азаттық идеяларын уағыздады. Содан кейін ол Арменияны азат ету бағдарламасына қолдау іздеу үшін Ресейге барды. 1763 жылы ол Грузияға Ресейден бір топ қолдаушыларымен бірге кетіп, Грузия патшасы Геракли II-нің қабылдауында болды. Емин Гераклидің қолдауымен бүлік шығаруға үміттеніп, Осман Армениясымен байланыс орнатқан. Алайда 1764 жылы грузин патшасы Еминді жер аударыды, ол өз жоспарларына Қарабақтың армян меликтерінен (бастықтарынан) қолдау табуға тырысты. Эмин ақырында Үндістанға оралып, әрмен жазушысы Шахамир Шахамирианның жақын әріптесі болды. 1777 жылдан 1783 жылға дейін Эмин Иранның Жаңа Жұлфа қаласында өмір сүрді және Арменияға оралып, өзінің революциялық қызметін жалғастыруға тырысты. 1783 жылы соңғы рет Үндістанға оралып, өмірінің қалған бөлігін сол жерде өткізді. Емин Еуропа ағартушылығының идеяларын қолдап, оларды өз отандастарына таратуға тырысты. Арменияның діни элитасы оны идеалдары мен қызметі үшін сынға алып, қудаласа да, ол бүгін әрмендер тарапынан ұлттық батыр және әрмендік ұлт-азаттық қозғалысының ізашарсы ретінде аталып өтіледі. Ол Үндістаннан Британияға сапар шегіп, саяхат туралы еуропалық тілде жазған алғашқы азиялық адам ретінде сипатталған.

Ерте өмір

Эмин 1726 жылы Персияның Хамадан қаласында армян саудагерінің отбасында дүниеге келген. Иранның көптеген армяндары сияқты, ол 17 ғасырдың басында Шах Аббас І-нің сол елге күштеп қоныстандырған армяндардың ұрпағы. Эмин Иранның Ауғаныстанның Исфаханды басып алуы мен Сефевид әулетінің құлдырауынан кейін дүрбелеңдеген уақытта дүниеге келді. 1730-шы жылдардың басында Еминнің отбасы Бағдадқа көшіп барды, онда оның анасы мен кіші інісі 1733 жылы қала қоршауында Тахмасп Қоли хан, болашақ Надер-шахтың қолынан қаза тапты. Еминді әжесі Хамаданға қайтарып жіберді, онда оған көп ұзамай әкесі қосылды. Бала кезінде Эмин жергілікті мұсылман билеушілерінің өз отбасы мен басқа да христиандарға жасаған қылықтарына куә болды. Билік тарапынан орын алған қатыгездікке байланысты Хамаданнан кетуге мәжбүр болған Эминнің әкесі ұлын Иранда қалдырып, Үндістанға кетті. 1744 жылы Эминь мен оның ата-бабасы Үндістанға көшіп барып, оның әкесі Жозефке қосылды. Эмин Калькуттадағы (қазіргі Б. Б. Д. Багх), ол ағылшын тілін үйренді. Емін жас кезінде өзінен бұрынғы Израиль Ори сияқты өмірін Арменияны азат етуге арнауды шешті. Калькуттадағы британдық әскермен байланысқа түскенде, ол армяндардың тәуелсіздікке үміттенетінін түсінген.

Англиядағы өмір

1751 жылы әкесімен келіспей, Лондонға кетеді. Алғашқы төрт жыл бойы ол жерде азап пен ауыр еңбекке толы болды, әрі әкесі тарапынан ешқандай қаржылай көмексіз қалды. Алайда 1755 жылы Емин өмірінде үлкен өзгеріс болды. Ол болашақ британдық мемлекет және саяси жазушы Эдмунд Беркпен танысып, достасып, оның қолдауымен британдық зиялы қауым мен дворяндар ортасына кірді. Ол Нортумберленд герцогы Хью Персидің демеушілігімен Вулвиктегі Корольдік әскери академияға оқуға түсті, онда он үшінші ай болды, содан кейін ол практикалық тәжірибе жинақтау үшін Францияға қарсы соғыс кезінде британдық және пруссиялық әскерлерге ерікті болып кірді.

Арменияны азат ету үшін күш салу

1759 жылы Лондоннан шыққан Емин Осман империясының армян аймақтары арқылы өтіп, Ехмиадзинге сапар шегеді. Арменияны азат етудің алғашқы стратегиясы Ехмиадзиннің католикосын (содан кейін Ереванның Симеон I) алдымен Османдық Арменияны, содан кейін парсы Армениясын азат ету идеясына ынталандыруға тырысуды, содан кейін Қарабоғтың әрмендік меликтерінің және Грузияның патшасы Геракли II-нің ынтымақтастығын қамтамасыз етуге кірісуді білдірді. Алайда, Емин әрмен дінбасыларының білімсіздігіне, пассивті және бейтарап басшылығына көңілі қалды. Ол Лондонға оралып, бостандық алу үшін басқа жолдарды іздеуді шешті. 1761 жылдың басында Емин Англияға оралды, ол жерден Англиядағы орыс елшісі ханзада Голицыннан Ресейге жолдама алды. Санкт-Петербургте ол Ресей империясының канцлері граф Воронцовпен кездесті, оған Грузияға барып, король Геракли II-нің қызметіне кіріп, Арменияны азат етуге көмектесу жоспарларын ұсынды. 1763 жылы Эмин Тифлиске (қазіргі Тбилиси) граф Воронстовтың патша Геракли II-ге ұсыным хатпен және Солтүстік Кавказдағы армян қоныстарынан оған қосылған көптеген армян еріктілерімен бірге кірді. Тифлисте Эмин патшаға армян және грузин халықтарының арасындағы тарихи байланыстарды және монархтың өзінің ата-бабаларының жерлеріне билігін кеңейтудің заңды құқықтарын атап өтті (Багратидтер әулеттерінің шығу тегі қараңыз), оған кішкентай, бірақ тәртіпті әскер Арменияға оңай өтіп, онда парсы және Осман билігіне қарсы жалпы көтеріліс болады деп сендірді. Он мыңдаған ерікті жауынгерлер, көбінесе Батыс Арменияның Муш қаласындағы Қарапет монастырының діни ордені басшысы Хован жиналған, оған мұсылман күштерін жеңуге көмектесіп, Армения мен Грузияның бірлескен Корольдігін құруға мүмкіндік берді. Патша Гераклий бастапқыда Еминнің жоспарларына қызығушылық танытса да, ақырында Еминді сыншы ретінде көрді және Тифлиске келгеннен кейін бірнеше айдан кейін Емин Грузиядан шығып, Солтүстік Кавказға өтуге мәжбүр болды. Эмин келесі бес жыл бойы аймақта қалып, таулы тайпалар арасында көп уақыт өткізді, олардың көмегімен ол ақыры Қарабаққа және Арменияның таулы Зангезур аймағына жетуге мүмкіндік алды, онда ол жергілікті армян ақсүйектерімен және Гандзасардың армян епискобымен өзінің азаттық жоспарларын жүзеге асыруға тырысты. Жетістікке жету үшін оған грузин патшасының көмегі қажет екенін түсінген ол Грузияға қысқа уақытқа оралды, бірақ оған кетуге бұйрық берілді.

Үндістанға оралу

Емин Геракли патшаны көндіруге екінші рет тырысқанда, Грузиядан кетіп, Армения мен Парсы арқылы 1770 жылы Үндістанға оралды. Ол армян саудагерлерінен Арменияға барып, "бірнеше әскерді" ұстап тұру үшін қаржылық қолдау алуға тырысты. Бірақ дін қызметкерлерінің қарсылығына қайтадан тап болып, ол сәтсіз болды. Өте өкініштісі, ол Уоррен Хейстингс қолбасшылығындағы британдық армияға қайтадан қосылды. Емин өмірінің қалған уақытын Үндістанда өткізді, Арменияны азат ету идеясын жан-жақты жүзеге асыруға күш-жігерін жұмсады. Эмин өзінің көптеген қауіпті оқиғаларын баяндаған естеліктерін жазды. Бұл кітап "Жозеф Эмин армянның өмірі мен оқиғалары" деп аталды. Ол ағылшын тілінде өзі жазған және алғаш рет 1792 жылы Лондонда жарық көрді. 1918 жылы Эминнің үлкен немересі екінші басылымын дайындап, Калькуттада жариялады.

Ұрпақтар мен мұра

Эминнің кітабын (Жозеф Эминнің өмірі мен оқиғалары) оның үлкен немересі Эми Апкар қайта қарады, ол көптеген хаттар мен Эминнің хаттарын жазған хаттарды қосты. Оның Калькуттада, Ресейде және Лондонда тұратын ұрпақтары бар. Емин сондай-ақ 1500-жылдардың басында Арменияда едәуір билік ұстаған деп есептелетін Емин Бірінші (немесе Ұлы Емин) ұрпағы болды. Емдиннің ұрпақтары "Емдин" атауын сақтаған жоқ, сондықтан ол жоғалып кетті.