Кіріспе
Занзибардағы қала, Танзания; Мозамбиктегі елді мекен. Занзибардың Тас қаласы (مدينة زنجبار الحجرية) – Занзибардың басты қаласы Танзаниядағы Занзибар қаласының ескі бөлігі. Қаланың жаңа бөлігі – Нгамбо, суахили тілінде «басқа жақ» деген мағынаны білдіреді. Тас қала Занзибар архипелагының басты аралы Унджужаның батыс жағалауында орналасқан. Бұрынғы Занзибар сұлтандығының астанасы, 19 ғасырда дәмдеуіш саудасының және Үнді мұхитындағы құл саудасының гүлденген орталығы болғандықтан, британдық протекторат кезеңінде Занзибардың басты қаласы ретінде маңыздылығын сақтап келді. Танганьика мен Занзибар бірігіп, Танзания Біріккен Республикасын құрғанда, Занзибар жартылай тәуелсіз мәртебесін сақтап, Тас қала жергілікті басқару орталығы болды. Тас қала – Шығыс Африкадағы маңызды тарихи және өнеркәсіптік орталық. Оның архитектурасы, көбінесе 19 ғасырға жатады, суахили мәдениетіне тән араб, парсы, үнді және еуропалық элементтердің бірегей үйлесімін көрсетеді. Осы себепті 2000 жылы қала ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілді. Мұрасының арқасында Тас қала Танзаниядағы маңызды туристік орталыққа айналды, ал экономикасының үлкен бөлігі туризммен байланысты қызметтерге тікелей байланысты.
the settlement in Mozambique
Stonetown of Zanzibar (مدينة زنجبار الحجرية), also known as , is the old part of Zanzibar City, the main city of Zanzibar, in Tanzania. The newer portion of the city is known as Ng'ambo, Swahili for 'the other side'. Stone Town is located on the western coast of Unguja, the main island of the Zanzibar Archipelago. Former capital of the Zanzibar Sultanate, and flourishing centre of the spice trade as well as the Indian Ocean slave trade in the 19th century, it retained its importance as the main city of Zanzibar during the period of the British protectorate. When Tanganyika and Zanzibar joined each other to form the United Republic of Tanzania, Zanzibar kept a semi autonomous status, with Stone Town as its local government seat. Stone Town is a city of prominent historical and artistic importance in East Africa. Its architecture, mostly dating back to the 19th century, reflects the diverse influences underlying the Swahili culture, giving a unique mixture of Arab, Persian, Indian and European elements. For this reason, the town was designated as a UNESCO World Heritage Site in 2000. Due to its heritage, Stone Town is also a major visitor attraction in Tanzania, and a large part of its economy depends on tourism related activities.
Шолу
Тас қалашығының орталығы негізінен үйлер, дүкендер, базарлар мен мешіттермен қатар орналасқан тар көшелердің жиынтығынан тұрады. Көшелердің көп бөлігі көлік жүруге тым тар болғандықтан, қала велосипедтер мен мотоциклдерге толы. Теңіз жағалауындағы көшелер кеңірек, ал ғимараттар үлкен және реттелген түрде орналасқан. Тас қалашығының сәулеті араб, парсы, үнді, еуропалық және африкалық дәстүрлердің араласуының нәтижесінде ерекшеленеді. "Тас қала" атауы негізгі құрылыс материалы ретінде коралл тасын кеңінен пайдаланудан туындаған; осы тас қалаға ерекше, қызғылт-қызыл жылу түсін береді. Дәстүрлі ғимараттарда сыртқы қабырғалар бойымен созылған тас орындықтар – баразa болады; бұл орындықтар қатты жаңбырлар кезінде көшелерді пайдалану мүмкін болмағанда көтерілген тротуар ретінде, ал әйтпесе отыру, демалу және әлеуметтесу үшін қолданылады. Көптеген ғимараттардың тағы бір ерекшелігі – оюлы ағаш қоршаулары бар үлкен верандалар. Занзибар үйлерінің ең танымал белгісі – бай ою-өрнектермен және барельефтермен безендірілген, кейде үнді дәстүрінде үлкен мыс қапталдары бар әдемі ағаш есіктер. Коралл тас өте қаңқалы болғандықтан, мұндай ғимараттардың көпшілігіне үнемі күтім қажет. Соңғы уақыттарда, әсіресе теңіз жағалауында, Ага Хан мәдениет қоры (AKTC) тарапынан бірнеше ірі қалпына келтіру жобалары жүзеге асырылды.
Ортағасырлық Занзибар
1-ші және 3-ші ғасырлар арасындағы грек-рим мәтіні, Эритрея теңізінің периплісінде Менутияс (Μενουθιάς) аралы есімделген, бұл, әдетте, Унгуя деп есептеледі. Занзибар, жақын жағалау сияқты, бірінші мыңжылдықтың басында банту тілді халықтармен қоныстанды. Занзибардың солтүстік-батыс жағалауындағы Фукучанидегі археологиялық қазбалар, біздің заманымыздың 6-шы ғасырынан бері ауыл шаруашылығы және балық аулаумен айналысатын елді мекен болғанын көрсетеді. Көптеп табылған саз үйінділері ағаштан салынған құрылыстарды көрсетеді, сондай-ақ қабықтан жасалған әшекейлер, әшекей өңдеуге арналған тастар мен темір шлагы да табылды. Шешікті қашықтықтағы саудаға қатысудың шектеулі дәлелдері бар: импортталған қыш ыдыстардың аз ғана бөлігі табылды, жалпы қыш ыдыстардың 1%-дан аспайды, көбінесе Перс шығанағынан және 5-8 ғасырларға жатады. Мкокотони және Дар-эс-Салам сияқты заманауи ескерткіштерге ұқсастығы, жағалау теңіз мәдениетінің алғашқы орталығына айналған біртұтас қауымдастықтарды көрсетеді. Жағалау қалалары, Занзибарды қоса алғанда, осы ерте кезеңде Үнді мұхитымен сауда жасаған болуы мүмкін. 8-шы ғасырдың ортасынан бастап сауданың маңызы мен көлемі тез өсті, ал 10-шы ғасырдың соңында Занзибар орталық суахили сауда қалаларының біріне айналды. Шангени, кейіннен Тас қалаға айналған балықшылар ауылы, 11-ші ғасырда негізі қаланған, суахили үшін маңызды емес шағын елді мекен болды. Унгуя Укуу, Кизимкази және Тумбату қалалары аралдың 8-16 ғасырлардағы күшті орталықтары болды. Португалдықтар 16-шы ғасырдың басында Шангениде шіркеу салдырды, ал солтүстік Унгуджаның патшайымы 17-шы ғасырдың ортасында онда үй салдырды. 17-шы ғасырда занзибарлықтар мен пембалықтар португалдықтарды жеңгеннен кейін, жергілікті байлар Оман сұлтанын португалдықтардың қарсы шабуылынан қорғау үшін саяси билікке шақырды. Португал шіркеуінің бір бөлігі Оман бекінісіне енгізілді, онда шамамен елу сарбаз орналасты. Сұлтан жергілікті губернаторды да тағайындады, бірақ саяси билік әлі де негізінен Мвиньи Мкууга, сол кезде патшайым Фатимаға тиесілі болды. Жақын орналасқан Пемба аралындағы, әсіресе Ламу архипелагындағы Шангадағы қазба жұмыстары сәулет өнерінің дамуының ең нақты суретін береді. Үйлер бастапқыда ағаштан (шамамен 1050 ж.) және кейіннен балық қабырғаларымен саздан (шамамен 1150 ж.) салынды. Үйлер тұрақты материалдармен үнемі қайта салынып жатты. 13-шы ғасырда үйлер таспен салынып, сазбен біріктірілді, ал 14-шы ғасырда тасты біріктіру үшін әк қолданылды. Тек бай байлар ғана тас және әкпен салынған үйлерге ие болды, материалдардың беріктігі жалпақ шатырларға мүмкіндік берді, ал халықтың көп бөлігі 11-ші және 12-ші ғасырларға ұқсас бір қабатты сабан үйлерде тұрды. Том Миддлтон мен Марк Хортонның сөзіне сүйенсек, осы тас үйлердің сәулеттік стилінде араб немесе парсы элементтері жоқ, оны жергілікті сәулет өнерінің толыққанды жергілікті дамуы ретінде қарастыру керек. Занзибар қаласындағы сәулет өнерінің көп бөлігі Оман билігі кезінде қайта салынған болса да, жақын маңдағы ескерткіштер суахили және занзибар сәулетінің 15-шы ғасырға дейінгі жалпы дамуын түсіндіреді.
Оман доминионы
Стоун-Таун табиғи портының жанында орналасқан, ал Занзибар аралына алғаш аяқ басқан еуропалықтар португалдықтар болды. Португалдықтар аралды екі ғасырдан астам биледі және Стоун-Таунның алғашқы тас құрылысы – Ескі Фортты салуды бастады. Алайда, 17 ғасырдың соңында Оман сұлтандығы аралды басып алып, болашақ шабуылдарды болдырмау үшін фортты аяқтады. Стоун-Таундағы алғашқы тас үйлер шамамен 1800 жылдардың басында салына бастады, олар бірте-бірте Ескі Форттың маңындағы балықшылар ауылын ығыстырды. Ол кезде Оман сұлтандығы Занзибар архипелагы, Момбаса және Свахили жағалауын бақылап тұрды. 1824 жылы Сұлтан Саид бин Сұлтан өзінің резиденциясын Оманның Маскат қаласынан Стоун-Таунға көшірді, осылайша Оман және Занзибар сұлтандығының жаңа астанасы ретінде қарқынды даму кезеңі басталды. Британдықтар Үнді мұхитында құл саудасын тыйым салғаннан кейін, сұлтандықтың әл-ауқаты құлдырады. Маскат экономикасы қиын жағдайға түсіп, көптеген омандықтар Занзибарға қоныс аударды. Араб халқының аралдағы санының артуы одан әрі өсуге жағдай жасады және қалада жаңа ғимараттар салына бастады. Сонымен қатар, Ғажайыптар үйі және Сұлтан сарайы сияқты сәнді патшалық құрылыстар да бой көтерді. 1861 жылы Оман әулетіндегі мұрагерлік соғыстың салдарынан Занзибар мен Оман бөлініп, Занзибар Сұлтан Маджид бин Саид басшылығымен тәуелсіз сұлтандыққа айналды. 19 ғасырда Стоун-Таун сауда орталығы ретінде гүлденді. Бұл қала әсіресе дәмдеуіштер (көбінесе гвоздика) және құл саудасымен танымал болды. Ғасырдың ортасында сұлтандық британдықтармен тығыз байланысқа ие болды; мысалы, Дэвид Ливингстон 1866 жылы Шығыс Африканың ішкі аймандарына соңғы экспедициясын дайындағанда Стоун-Таунда болғандығы мәлім. Сол кезеңде қаладағы қарқынды сауда белсенділігінің нәтижесінде Оман, Парсы және Үндістаннан бірнеше иммигранттық қауымдастықтар құрылды. Занзибар сұлтаны шетелдік саудагерлердің көшіп келуін ынталандырды, олар байып, қалаға қоныстанды және қаланың сәулетіне әртүрлілік әкелді.
Колониялық бақылау
Ғасырдың соңғы онжылдықтарында Занзибар сұлтандары Шығыс Африкадағы құрлықтағы иеліктерін Германия империясы мен Ұлыбританияға біртіндеп жоғалтты. 1890 жылы Хелиголанд-Занзибар шарты бойынша Занзибар өзі британдық протекторатқа айналды. 1896 жылы Занзибарлық Омандықтардың британдық үкімге қарсы күтпеген көтерілісі Англо-Занзибар соғысына әкелді, ол тарихтағы ең қысқа соғыс ретінде есте қалды: Сұлтан Корольдік Әскери-теңіз күштерінің Стоунтаунды теңізден бомбалауынан кейін 45 минуттан соң бас берді. Британдықтардың қорғауындағы кезеңде сұлтан әлі де біршама билікті сақтап қалды және Стоунтаун бейресми сауда үшін салыстырмалы түрде маңызды сауда орталығы болып қала берді. Бұрын қалада кішкентай теміржол болғанмен, британдықтар қаладан Бубубу ауылына теміржол салды. Британдықтар қаладағы маңызды дамуларға қаржы жұмсаған жоқ және сұлтанға Стоунтауннан аралдың істерін басқаруға рұқсат берді. Британдықтар Момбаса мен Дар-эс-Саламға Шығыс Африкадағы сауда орталықтары ретінде артықшылықтар берді.
Занзибар революциясы
1964 жылы Стоун-таунда Занзибар революциясы болды, ол сұлтанның құлатылуына және Афро Ширази партиясы (АШП) басқаратын социалистік үкіметтің құрылуына әкелді. Революция нәтижесінде 20 000-нан астам адам қаза тауып, әсіресе арабтар мен үндістер көптеп аралдан қашып кетті. Арабтар мен үндістер бар мүлкін қалдырып кетті, ал АШП тез арада ескі үйлерді иеленді және оларды мемлекеттік ғимараттарға айналдырды. 1964 жылы Танганьика мен Занзибар бірігіп Танзанияны құрғанда, Стоун-таун Занзибардың астанасы және үкімет орны мәртебесін сақтап қалды, Занзибар жаңа мемлекеттің жартылай тәуелсіз бөлігі деп жарияланды.
География
Stone Town Унджуяның батыс жағалауының шамамен ортасында, Занзибар бұғазына қарай сәл ілгері созылған кішкентай мүйісте орналасқан. Тас қаланың қарсы жағындағы Танзания жағалауындағы ең жақын ірі елді мекен – Багамойо (оңтүстік-батысқа қарай). Stone Town Занзибар қаласының бір бөлігі болып табылады, сонымен қатар Нгамбоның ("Басқа жақ") "Жаңа қаласын" да қамтиды, ол көбінесе Унджуяның ішкі аймағында оңтүстік-шығысқа қарай кеңейген. Stone Town мен Нгамбо арасындағы шекара – Крик Роуд, кейін Бенджамин Мкапа Роуд деп аталды, бұл екі қаланы бұрын бөліп тұрған, қазір құрғатылған бұғаның батыс жағын көрсетеді.
Көлік
Тас қалашықтағы көшелер өте тар, сондықтан қала ішінде кез келген жерге жетуге жаяу жүруге тура келеді. Тар көшелер көлеңкелі, және қала ішіндегі барлық жерге қол жеткізуге болады. Дегенмен, сәл кеңірек жолдарда тарихи түрде велосипедтер, ал қазіргі кезде мотоциклдер адамдар мен тауарларды тасымалдау үшін пайдаланылады. Қалаға Занзибардан және аймақтың қалған бөлігінен үш порт арқылы кіруге болады. Занзибардағы қоғамдық көліктің негізгі түрі – даладала таксилері, ал негізгі станциясы Дараджани базарының жанында орналасқан. Даладалалар Тас қалашықты Бубубу (Тас қалашықтың солтүстігіндегі ауыл), әуежай, Аман стадионы, Жангомбе және Магомени, Занзибар сияқты бірнеше аралдық жерлермен байланыстырады. Ұзақ сапарлар үшін "мабаси" (суахили тілінде "автобус", жекеше "баси") қол жетімді, олар жолаушылар тасымалына бейімделген жүк көліктері. Негізгі "мабаси" станциясы да базарға жақын орналасқан, ал "мабаси" желісі бүкіл аралды қамтиды және қашықтыққа саяхаттаудың ең арзан түрі болып табылады. Занзибардың негізгі арал порты Тас қалашықтың ортасында орналасқан, ал Дар-эс-Салам мен Пембадан жүйтіп тұратын паромдар қаланы құрлықпен байланыстырады. Қала сонымен қатар аралдағы ірі әуежайға жақын орналасқан. Тас қалашықтың оңтүстігінде орналасқан Занзибар әуежайы Танзанияның материгіне (әсіресе Аруша мен Дар-эс-Саламға), сондай-ақ Найроби, Момбаса және Йоханнесбург сияқты Африканың басқа ірі әуежайларына рейстерді жүзеге асырады.
Климат
Стоун-таун және бүкіл Занзибар архипелагында жыл бойы шамамен бірдей климат байқалады. Аралда жыл бойы ыстық тропикалық ауа-райы болады, ең ыстық айлар – ақпан және наурыз, ал ең салқын айлар – шілде мен тамыз. Жылдың көп бөлігінде айтарлықтай жауын-шашын жауады, наурыз–мамыр айларында ұзақ жаңбырлы маусым және қараша–желтоқсан айларында қысқа жаңбырлы маусым болады. Желтоқсан–ақпан және мамыр–тамыз аралығындағы аз ылғалды маусым, нәтижесінде аралдағы жағажай туризміне байланысты туристік маусымның ең шарықталу кезеңіне айналады.