Кіріспе

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде негізгі операциялар театры Еуропадан тыс жерлерде айтарлықтай қақтығыс болғанымен, Еуропа театры (бұрынғы Еуропа соғысы деп те аталады) Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде негізгі операциялар театры болды және соғыс басталып, аяқталды. Төрт жылдық соғыс кезінде жаңа механикаландырылған технологиялармен жабдықталған бұрын-соңды болмаған көлемдегі әскерлер соғысқа қосылды. Соғыста ондаған миллион адам қаза тауып, жараланды. Еуропалық театр төрт негізгі операциялар театрына бөлінеді: Батыс майдан, Шығыс майдан, Италия майданы және Балқан майданы. Соғысқа бүкіл Еуропа да қатыспады, сондай-ақ барлық негізгі жауынгерлер аумағында да шайқастар болған жоқ. Ұлыбритания соғысқа мүлдем қатыспады. Франция мен Германияның көп бөлігі, Италияның көп бөлігі зардап шекпеді. Еуропаның кейбір ірі елдері Швеция мен Испания сияқты бүкіл соғыс бойы бейтарап болды. Ұлы соғыс оларды көп әсер етпей өтті. Екінші жағынан, кейбір елдер жаулап алынды (Сербия, Бельгия, Румыния). Ресей мен Осман империясы сияқты басқа елдер өздерінің жерлерінің көп бөлігін басып алған әскерлерді көрді, нәтижесінде үлкен күйреулер болды. Америка Құрама Штаттары соғысқа қосылса да, Ұлыбританияның Атлант мұхиты үстіндегі бақылауына байланысты, АҚШ армиясының жалғыз соғысы Еуропадағы Батыс майданда болды. Америка әскері Францияда немістермен күресу үшін теңіз арқылы кемемен тасымалданады.

Батыс майдан

Германия Шлиффен жоспарын жүзеге асыруды жоспарлаған. Шлиффеннің жоспары бойынша, Ресей тез арада жұмылдыра алмайтындықтан, алдымен Францияға шабуыл жасау керек болды. Германия Бельгия арқылы шабуылға түсті, бұл Ұлыбритания империясына Германияға қарсы соғыс жариялауға себеп болды. Францияның XVII жоспары - неміс армиясын басып тастау үшін жасалған шоғырланған шабуыл да сәтсіз аяқталды. Батыс майданы тез арада әскери тұрақсыздыққа айналды, әр жақта жүздеген мың адам қаза тапты. Бұл әскерлердің қаз-қалпына түсуіне әкелді. Ұшудың мобильді түрлері соғыс соңғы айларында ғана қайта басталды. 1918 жылдың көктемінде неміс армиясы америкалық күштер келгенге дейін Францияны жеңу мақсатымен Батыс Францияға қарсы үлкен шабуыл жасады. Сол кезде Ресейде азаматтық соғыс жүріп жатқандықтан, көптеген неміс дивизиялары Батыс майданға жіберілді. Немістер Михаэль шабуылдарынан кейін Марнаға қарай алға жылды, Джордж операциясы, Гнайзенау және Блюхер Йорк. Неміс майданында үлкен жерлер алынды, олар Гинденбургке дейінгі желіден жоғалтқан көптеген жерлерді алды, бірақ 600 000 құрбандыққа ұшырады. Бұл шекаралардың тым кеңейтілуі одақтас мемлекеттердің қарсы шабуылға шығуына себеп болды, немістер барлық майданда құлдырап жатты, ал 1918 жылдың 11 қарашасында немістер одақтастарға берілді.

Шығыс майданы

Шығыс майданындағы ұрыстарда бірінші кезекте бір жағында Германия армиясы мен Австрия-Венгрия армиясы, екінші жағында Ресей империясы мен Румыния күштері қатысты. Шығыс майданы өте үлкен аумақты қамтыды, солтүстікте Балтық теңізінен оңтүстікте Қара теңізге дейін, батыста Пруссия мен Галициядан шығыста Латвия мен Минске дейін. Бұл майдандағы шайқастар ерте аяқталды, соңғы маңызды әскери операция 1917 жылдың күзінде өтті. 1917 жылғы екі ресейлік революция Ресейді соғыстан шығаруға мәжбүр етті. 1917 жылы қарашада билікті қолға алған большевиктер үкіметі соғысты тоқтатуға уәде берді және бұл үкімет Брест-Литовск келісімін жасады, ол 1918 жылы наурыз айында Ресей үшін соғысты аяқтады.

Италия майданы

Италия майданы Солтүстік Италияның шағын бөлігін және Австрия-Мажарстанның батыс шекарасын ғана қамтыды. Бұл жердегі шайқастар 1915 жылы 23 мамырда басталып, 1918 жылы 3 қарашаға дейін жалғасты. Соғыс көбінесе Триест қаласының маңында, Альп таулары мен Адриатика теңізі арасындағы өте кішкентай жер телімінде өтті. Соғыстарға негізінен Италия мен Австрия-Мажарстан қатысты, сонымен қатар Франция, Ұлыбритания және АҚШ-тың (Италия жағында соғысқан) және Германияның (Австрия-Мажарстанмен одақтасқан) кішігірім контингенттері де қатысты.

Балқан майданы

Балқан майданы Сербия, Черногория, Албания және Румынияның барлық жерлерін қамтыды. Сондай-ақ, ол Грекияның солтүстігін, Болгарияның батыс бөлігін, Австрия-Мажарстанның оңтүстік және шығыс бөліктерін қамтыды. Осы театрда ұзақ уақыт бойы аз шайқастар болды. Ұлы державалар оны кішігірім соғыс алаңы деп санады. Орталық державалар Австрия-Мажарстан, Германия, Болгария және Осман империясына Сербия, Франция, Ұлыбритания, Румыния, Ресей, Черногория және Грекия одақтас мемлекеттер қарсы болды.

Теңіз қақтығысы

Британдық және француздық теңіз флоттарының басымдылығынан Еуропаның айналасындағы теңіздерде аз ғана шайқастар болды. Неміс подводниктері британдық сауда кемелерін батырыуға тырысты, бірақ соғыс басталғанда сәттілікке қол жеткізді. Неміс субмарины осы соғыста орташа қашықтықта ғана болды және негізінен Солтүстік теңізде, Ирландия теңізінде және Жерорта теңізінде жұмыс істеді. 1917 жылдың басында британдықтар конвой жүйесін қабылдаған кезде, неміс U-боты қауіп-қатері күрт төмендеді. Еуропаға жақын суларда бір үлкен шайқас болды: Ютландия шайқасы 31 мамыр 1916 1 маусым 1916 жылы неміс ашық теңіз флоты мен британдық Ұлы флоты арасында. Бұл әлем тарихындағы ең ірі теңіз шайқастарының бірі болды, бірақ кейбір жағынан бұл шайқас шешілмеді. Адриатикада Австрия-Мажарстанның әскери-теңіз флоты мен Франция, Ұлыбритания және Италияның одақтас әскери-теңіз флоттары арасында өте шектеулі теңіз шайқасы болды. Союзшылардың стратегиясы Адриатиканы блокадалау және Австрия флотының қозғалысын бақылау болды. Жалпы алғанда, бұл стратегия сәтті болды, бірақ немістер мен австриялықтар Жерорта теңізіне су асты кемелерін жібере алды, олар кейбір зақым келтірді. Австрия мен Германия флотының Адриатикадағы негізгі теңіз базасы Пола болды (қазіргі Пула Хорватияда). Ұлыбританияның одақтасы Жапония Жерорта теңізіне бірнеше эсминец жіберді, олар патрульдік және су асты кемелеріне қарсы іс-қимылдарда өте тиімді болды. Ал Италия әскери-теңіз флоты "тілсіз және бейтаныс" болды (Сирил Фоллс "Ұлы соғыс" 295 б.). Бірден-бір маңызды теңіз шайқасы 1917 жылы 15 мамырда болды, ол кезде капитан Миклош Хортидің қолбасшылығындағы үш австриялық крейсерлер Валона Албания маңында кейбір итальяндық және британдық көліктерге рейд жасады. Рейд ішінара сәтті өтті, бірақ рейдшілер оларды Полаға қуып келген итальяндық кемелерден шыққан снарядтармен жойылып кетті. Қара теңізде Ресей флоты басым болды және оны екі білікті командир, адмирал Эберхарт, содан кейін адмирал Колчак (1916 жылы билікті өз қолына алды) басқарды. 1915 жылдың соңына қарай Ресей флоты теңізде толықтай дерлік билік жүргізді. Қара теңіз флоты негізінен генерал Юденичтің Кавказ жорығында қолдауға пайдаланылды. Балтық теңізінде ресейлік флот іс жүзінде белсенді емес еді, Фин шығанағына кіре берісте орналасқан миналар белдеуінің артына жасырынды. Осылайша Балтық теңізінің әскерлері Германияның теңізге билік етуімен қатар, шығыс майданында да кейде пайдаланған.