Кіріспе

Дания аралы, Балтық теңізіндегі Зеландияға жақын орналасқан Дания аралы – Данияның оңтүстік-шығысындағы арал. 2007 жылдың 1 қаңтарына дейін ол жеке муниципалитет болды, бірақ қазір Лангебек, Престё және Вординборг бұрынғы муниципалитеттерімен біріккеннен кейін Вординборг муниципалитетінің құрамына кіреді. Бұл 46 307 (2005) тұрғыны бар муниципалитетті құрады. Ол Зеландия ("Zealand Region") аймағына жатады. Мён – Даниядағы туристер арасында ең танымал орындардың бірі, оның ақ сазды жартастары, шұрайлы ауылдық жері, құмды жағажайлары және Штеге қаласы бар. 2017 жылдың маусым айында ЮНЕСКО Мёнды Данияның алғашқы биосфералық қорығы деп жариялады, ол «Оңтүстік Балтық теңізіндегі аралдар мен кіші аралдардан тұрады, ауданы шамамен…» Оның ландшафты орманды алқаптарды, далаларды, шалғынды жазықтарды, батпақтарды, жағалау аймақтарын, көлдерді және тік төбелерді қамтиды.

Орналасқан жері

Мён Зеландияның оңтүстік-шығыс ұшына жақын орналасқан, одан Кальвехаве мен Ньорд аралы арасындағы Хёлен бұғазының сулары бөліп тұрады. Оңтүстікте Стейдж шығанағы жатыр. Екі аралдың арасындағы ең тар жердегі сулар Вольф бұғазы (Ульвсунд) деп аталады, ол Мёнды Зеландиядан бөлетін басты бұғаз. Оңтүстік-батысында Фальстер аралындағы Стуббекёбинг қаласы орналасқан, ол Мённан Грёнсунд (Жасыл бұғазы) арқылы бөлінген. Мёнды қоршалаған суларда Nyord және Bogø сияқты бірнеше аралдар бар, сондай-ақ кішкентай Farø аралы және Зеландия жағалауындағы Langø, Tærø және Lilleø аралдары да кездеседі. Stege шығанағындағы Линдхолм аралы мемлекеттік меншікте және Вирусты зерттеу жөніндегі мемлекеттік ветеринариялық институтының (Statens Veterinære Institut for Virusforskning) орналасқан жері болып табылады.

Көлік байланыстары

Мён Зеландиямен Кальвехаве қаласындағы Александрина патшайымы көпірі арқылы байланысты. Көпір 1943 жылғы 30 мамырда қозғалысқа ашылды және король Кристиан X-тің жұбайы Александрина патшайымының құрметіне аталды. Көпір ұзын және Данияның ең әдемі көпірлерінің бірі саналады. Оңтүстік-батыс бөлігінде Мён Бого аралына дамба арқылы жалғасады. Богодан тағы бір дамба шағын Фаро аралына жалғасады, ол Зеландия мен Фальстер арасындағы тас жол көпірлерінің орталық нүктесі болып табылады. Солтүстік Фаро көпірінің ұзындығы 4 км, оңтүстік көпірінікі 2 км, ал орталық аралығы кемелер үшін 2 км. Орталық аралық екі тіреуден (пилон) тартылған кабельдермен ұсталып тұрады, бұл көпірді теңіз деңгейінен жоғары көтереді. Көпір 1984 жылы салынысы аяқталды және Копенгагеннен (және Хельсингборгтан) Любекке (содан кейін Гамбург пен оңтүстікке) дейінгі E47 Еурожолының бөлігі болып табылады. Мённың солтүстік-батыс ұшында шағын Ньорд аралына апаратын тар көпір бар.

Стеге қаласы

Штеге – Мён аралының ең үлкен қаласы, ол аралдың шамамен орта тұсында, Stege Nor көлінің теңізге тікелей қосылатын сағасында орналасқан. Халық саны шамамен 4000 адамды құрайды. Қала тарихи ғимараттарымен, кемежайымен (маринасымен) және бірнеше мейрамхана мен кафелерімен әдемі көрініс береді. Роман стилінде салынған Стеге шіркеуі 13 ғасырдың басында тұрғызылған. Жыл сайынғы "Стеге фестивалі" шілде айының әр сейсенбісінде және тамыз айының бірінші сейсенбісінде өтеді.

Көрікті жерлер

Мён табиғи ортасы, құмды жағажайлары, фрескамен безендірілген шіркеулері, тас және қола дәуіріне жататын қабірлер мен ескерткіштері, сондай-ақ аралдың ең танымал жері – Мёнс Клинт ("Мённің ақ жартастары") үшін мәшһүр. 6 шақырымға жуық созылып, биіктігі 128 метрге дейін жететін жартастар Даниядағы ең биік жартастар болып табылады және бірегей табиғи ортаны қамтамасыз етеді. Тар жағажайға 500 сатырмен түсіп, жартастың арғы жағындағы бук орманында орналасқан тұрақтан жетуге болады. 2007 жылдың мамыр айында Данияның және жартастардың пайда болу тарихын баяндайтын GeoCenter Møns Klint геологиялық мұражайы ашылды. Жер астындағы бор және жергілікті құрғақ климат, сондай-ақ негізінен ірі қара мал жаюдан тұратын шаруашылықтың үйлесімі Даниядағы ең бай шалғынды далаларды құрады. Бор мұздың төртінші және соңғы мұздық дәуірінде Мёнға жеткізілді. Жартасқа жақын орналасқан тағы бір көрікті жер – 1790 жылдары француз дворяны Антуан де Боск де ла Кальметтің әйелі Лиза үшін салынған Лизелунд, романтикалық жазғы резиденциясы. Саманнан шатыры бар шағын сарай және оның аумағы сол кездегі ең көрнекті ландшафт сәулетшісі Андреас Киркеруптың жобасы бойынша салынған. 1887 жылы барон Фриц Розенкранц паркте үлкен үй салдырды, қазір ол қонақ үй болып табылады. Парк жұртшылыққа ашық және оның ішінде саманнан шатыры бар бастапқы сарай, швейцар коттеджі, қытай шайханасы және норвегиялық бөрене үйі бар. Кальметте сонымен қатар Стегеден батысқа қарай Мариенборг паркіне де жауапты болды. Мённың солтүстік-батыс бұрышында Ньорд аралына апаратын тар көпір орналасқан. Бұл шағын ауылда әдемі коттедждер мен ферма үйлері, сондай-ақ ерекше сегізбұрышты шіркеу және шағын порт бар. Ньорд – қаздар, үйректер және басқа да су құстарындары үшін маңызды мекен. Келушілер үшін құс бақылау мұнарасы бар. 2017 жылы Мён және Ньорд аралдары Халықаралық қараңғы аспан қауымдастығымен Скандинавиядағы алғашқы Dark Sky Park деп тағайындалды. Dark Sky Park Møn & Nyord қалалық аймақтардағы жарық ластануынан қашуды іздейтін еуропалық және отандық туристер үшін танымал орынға айналды. Аккредиттелген экскурсиялық гидтер келушілерге түнгі аспан мен түнгі ортаның қызығын сезінуге көмектеседі. Оңтүстік-батыс бұрышында Мён Бого аралына 5x7 шақырымдық құрылыс арқылы жалғасады. Аралда сақталған жел диірмені, ескі пансион және Stubbekøbing қаласына жазғы паром бар. Мёнда фрескалармен безендірілген көптеген қызықты шіркеулер бар. Fanefjord шіркеуі 13 ғасырға дейін салынған, және 1450 жылы Elmelunde Master салған, жақында қалпына келтірілген фрескалар жиынтығына ие. Фрескаларды аралдағы ең көне шіркеу – Эльмелунде шіркеуінде де көруге болады, оның кейбір бөліктері 12 ғасырдың басына дейін сақталған. Келдби шіркеуі ерекше алтарь бейнесімен және фрескалармен әсем безендірілген. Тағы бір қызықты шіркеу – Дамшольттегі шіркеу. Бұл Даниядағы ең әдемі рококо ғимараттарының бірі және рококо стилінде салынған жалғыз ауыл шіркеуі. Мёндағы ең көне және ең әсерлі қабір үйіндісі – Фанфьорд шіркеуінің жанындағы Гронсален. 100 метрге 10 метрге созылатын бұл қабір б.з.б. 3500 жылға дейін салынған. Аңыз бойынша, бұл Grønsund және Fanefjord атауларын алған Grønjæger (Жасыл сақшы) және оның әйелі Fane патшайымының соңғы бейіті. Рааби және Бусемаркеде де қабірлер бар. Сондай-ақ, Сёмаркеде 5000 жылдық дөңгелек қабір, ал Jættestue және Jordehøj жерлерінде басқа да қабірлер бар. Спровтегі Конг Асгерс Хьюг – Даниядағы ең үлкен галереялы қабір, 4000 жылдан астам. Ол толығымен қазылған және ішін аралауға болады. Жақын жердегі Рундиссде тағы бір дөңгелек қабір және Клеккенде-Хойдағы 9 метрлік қос өткелді галерея бар, ол неолит дәуірінен, шамамен 4500 жыл бұрын салынған. Thorsvang, Danmarks Samlermuseum – 20 ғасырдың басындағы ескі дүкендерде орналасқан коллекциялар мұражайы. Ол Штеге Лендемарке ауданында орналасқан. Дамме шағын ауылында зергерлік мұражай бар, ал Келдбилильге жақын жерде Музейлер бақшасы (Museumsgaarden) Мён фермасындағы 100 жыл бұрынғы өмірді көрсетеді. Аралда сонымен қатар бірнеше өнер галереялары мен қолөнер орталықтары бар. Монда сонымен қатар көптеген танымал жағажай курорттары бар, әсіресе шығыс Монда, солтүстікте Ульвшале және аралдың оңтүстік жағында Рабиллиллл Стрэнд, Клинтхолм Хавн және Харболе.

Ертедегі қоныстар

Данияда 100 000 жыл бұрын адамдар өмір сүргеніне дәлелдер бар, бірақ соңғы мұз дәуірінде аймақ мұзбен жабылған. Адамдар Жоғарғы палеолит дәуірінде шамамен 10 000 жыл бұрын Монға қайта оралған. Сол кезде арал Еуропаның бір бөлігі болған. Мезолит дәуірінде (б.з.д. 6800–3900) арал тұрғындары аң аулау және балық аулау арқылы өмір сүргенін көрсететін шағын кремне және сүйек құралдары табылды. Ландшафт көбінесе орманды болған, қарағай, емен және алғыр ағаштары өскен. Б.з.д. 5400 жылға қарай орманды қайта жаңарту аяқталып, кіруге қиын орман пайда болды, бұл аурохс және қашан сияқты соңғы ірі жануарларды ығыстырды. Шығыс жағалауында адамдардың қоныстары табылды. Неолит дәуірінде (б.з.д. 3900–1700) мал шаруашылығы жағалаудағы елді мекендерден ішкі аймаққа тарала бастады. Флинт балғалары қолданылды, ал флинт, алтын, мыс және қола саудасы жүргізілді. Осы дәуірде өлгендерге арналған дөңгелек қабірлер салына бастады, ал Рёдкильдеде қоныстар табылды. Дөңгелек қабірлер үлкеніп, ұзара түсті және бірнеше жерлеу орындарын қамтыды. Монда 100-ден астам үлкен қабірлер табылды. 2400–1700 жылдар аралығындағы кезең сол кезде кең таралған флинт пышақтардың атымен «Долтктиден» деп аталды. Оңтүстіктен әкелінген қола да қолданылды. Б.з.д. 2000 жылға қарай Монға «Stridsøksekulturen» (жауынгерлік балталы халық) жаңа толқын адамдар келді. Олар ешкі, қой және жылқы әкелді, сондай-ақ олардың танымал тас балғалары болды. Олар кішкентай дөңгелек үйінділермен жабдықталған қарапайым қабірлерді пайдаланды. Бронза кеңінен қолданылғандықтан, б.з.б. 1700–500 жылдар аралығы Бронза дәуірі деп аталды және құралдар жасау үшін флинт қолданылмады. Монда 200-ден астам дөңгелек үйінділер табылды. Әрбір үйіндіде бір қабір болды, онда бір бөлікке бөлініп, ойылған емен ағашынан жасалған лақет орналасқан. Б.з.д. 1000–500 жылдар аралығында қабірлер кішірейіп, кремациялау практикасы енгізілді. Қабірлер тас қабырғамен қоршалған. Қоғамдағы өзгерістердің нәтижесінде қабір тонау ықтималдығы артқандықтан, өлгендермен бірге жерленген заттардың саны азайды. Б.з.д. 500 жылдан бастап темір Римге дейінгі темір дәуірінде қолданыла бастады. Климат суықтап, ылғалды болды, бұл ауыл шаруашылығына қиындықтар туғызды. Б.з.д. 500–0 жылдар аралығынан аз ғана қалдықтар табылды, бірақ кельт мәдениетінің әсері болды. Рим империясы Данияға жетпеді, бірақ біздің заманымыздың 0–400 жылдары Рим темір дәуірінде күміс, қола және алтыннан жасалған римдік тауарлар импортталғанын көрсететін дәлелдер бар. 800 жылға дейінгі Римнен кейінгі герман темір дәуірінен аз ғана нәрсе табылды. Монда викинг дәуірінен (800–1050) екі қазына табылды.

Данияның бірігуі

Мён аралының соңғы тіркелген тәуелсіз билеушісі Хемминг, 10 ғасырдың басында Сигвард Сногойе (Сигвард Жылан көзі) ұлы болды, ол басқа аумақтарға шабуылдар жасады. Мён өзі де шабуылдарға ұшырады, әсіресе Рюген мен Фемарннан келген вендтердің шабуылдары жиі болды. 900-1000 жылдары ормандық жерлер тұрақты түрде тазаланып, Балтық елдерімен астық саудасы дамыды. Аралдың осы кездегі байлығы мен көп халқы салынған көптеген шіркеулердің санымен дәлелденеді. Дегенмен, осы байлық вендтердің шабуылдау мүмкіндігін арттырды. Сондықтан, жағалау бойындағы орманның бір бөлігі шабуылдардан қорғану үшін сақталды. Стегеборг қамалы алғашқыда 1220 жылы ағаштан салынды, бірақ 1245 жылы кірпіштен қайта жаңартылды, бұл салыстырмалы түрде бейбіт кезең болғанына қарамастан. 1241 жылы король Вальдемар II қайтыс болғаннан кейін мұрагерлік дауы туындады, нәтижесінде аралға Блекинг герцогы Кнуд тарапынан шабуыл жасалды. Ол өзінің ағасы Эрик Пловпеннинг (1241–1250 жылдары патша) тарапынан Стегеборгта тұтқындалды. Любектер Копенгагенді басып алды, содан кейін герцогты босату үшін Стегеге шабуыл жасады. Осы шабуылдар 16 ғасырға дейін үзіліссіз жалғасты. Мұрагерлік соғыстар 1260 жылы Рюген князі Ярмердің аралды басып алуына әкелді, одан кейін тағы да шабуылдар жасалды. Немістер Брондхойде сауда бекеті құруға құқық алды. Норвегиялық Альф Эллингсен де аралға қызығушылық танытып, 30 кемеден тұратын қорғаныс флотын жеңіп, Эрик Глипинг (1259–1286) тұсында Мён және басқа аралдарға шабуыл жасады. Глипинг Стегеге қала құқығын берді, оған белгілі бір тауарлармен сауда жасау және олардан салық алуға монополия берілді, ол 1857 жылға дейін сақталды. 12 ғасырдың ортасынан 17 ғасырдың ортасына дейін Мён Дания королінің меншігіне айналды және феодалдық иеленушілер басқарды. Оның маңыздылығы соншалық, тағайындамалар Данияның жоғарғы ақсүйектерінен жасалатын. Иеленуші тәртіпті сақтауға, салық жинауға, королдік отбасы мүшелерін және маңызды қонақтарды қабылдауға, сондай-ақ заңдық дауларды шешуге жауапты болды. Корольдік иелік ретінде арал корольге берілген қарыздарға кепіл ретінде пайдаланылды және қарыздар төленбеген жағдайда әртүрлі қолдарға өтті. Бұл кепілдік берушілерге арал кепіл ретінде сақталған кезде одан кез келген кіріс алуға құқық берді. Рюген князі Вицлав 1286 жылдан бастап 20 жыл бойы аралды иеленді, бұл оған қарсы көтерілістерге және норвегиялық шабуылдарға әкелді.

Сельдь балықшылығы, өркендеу және құлдырау

Арал, әсіресе Стеге, 14 ғасырда сельдь балық аулаудың нәтижесінде гүлденіп, 1500 жылға қарай ең жоғары өркендеуге жетті. Ол үш сельдь бейнеленген елтаңбаны қабылдады және қаланың қорғаныс қабырғалары күшейтілді. 1430 жылы Эрик VII қала төңірегінде қамал, қабырға және су жолдары салынды. Басты жолдардың әрқайсысына үш мұнара орнатылды, олардың қазірде тек Møllerporten ғана сақталған. Дегенмен, қамалдар қаланың көп бөлігін қиратқан өртке немесе обаға қарсы тиімді қорғаныс бола алмады. 1447 жылы король Кристофер III қалаға Данияның қалған бөлігінде Мённен тыс сауда жасау құқығын берді. 1450 жылы Кристиан I шаруаларға Дания шегінен тыс жерде тауар сатуға тыйым салды, нәтижесінде олар тікелей Германияға жүзіп, тауарларын сату арқылы Стеге қаласын айналып өтті, бұл қаланың тауар мен кірісіз қалдыруына әкелді. 1476 жылы қала тарихи құқықтарын растады, ал 1481 жылы тағы бір заң шетелдік саудагерлерге Мёндегі шаруалармен сауда жасауға тыйым салды. Бұл 1507 жылы Ханс патша растады. 1510 жылы любектіктер сауда санкцияларына жауап ретінде Мёнға шабуыл жасады, бірақ Стегеге қол жеткізе алмады, алайда аралдың екінші ірі қаласы Боррені қиратты. Сауда соғысы жалғасты, 1524 жылы Фредерик I Мёндегі саудаға, Стегеден басқа, тыйым салуды қайталау қажеттігін сезінді. 1533 жылы Фредерик қайтыс болды, бұл тақ үшін жаңа дауға себеп болды. Қала тұрғындары бұрынғы билеуші Кристиан II жағына шықты, бірақ қамал Кристиан III-нің бақылауында болды. Нәтижесінде, қала тұрғындары қамалды алдап басып алып, жарып жіберді. Төрт жетекші асылып өлтірілді, бірақ қамал қайта салынбады. 1538 жылы Кристиан III саудаға тыйым салуды қайталады, өйткені Стеге тұрғындары қаланың қажеттігіне жететін азық-түлік ала алмады. 16 ғасырдың басында Стегеде шамамен 2000 адам тұрды. Алайда, сельдь балық аулау тоқырады және қала соғыстың жалғасуын қаржыландыру үшін ауыр салықтар төледі. Фермерлер Grønsund портына тауар сата бастады, ал арал қайтадан қарызға батты. 1582 жылы Фредерик II қалаға салықтарды төмендетуге және қала банкрот болғандықтан, төленбеген салықтарды жабуға мәжбүр болды. 1583 жылы Германиямен сауда қайтадан тыйым салынды. Кристиан IV қала тұрғындары өздеріне азық-түлік өсіру үшін Стегеден тыс жерді қалаға берді. 1627 жылы оларға одан да көп жер берілді. 1648 жылы Кристиан IV-тің қайтысы 30 жылдық соғыстың аяқталуын білдірді, бірақ оның мұрагері Фредерик III Швецияға қарсы соғыс бастады. Копенгаген басылып алынды, ал шведтер Зеландиядан мұз арқылы Мёнға шабуыл жасауға тырысты. Арал тұрғындары бұған жол бермеді, шабуылдаушы күштерді тоқтату үшін үш шақырымдық мұздықты ашық ұстады. Алайда 1659 жылдың мамырында 3000 швед 500 қорғаушыға қарсы Бого аралынан шабуыл жасады. Стеге басылып алынды, қалалық әкімшілік пен 300 шаруашылық қиратылды, арал тоналып, егін жоғалды. Соғыс аяқталғаннан кейін, 1660 жылы аралдағы халық саны 670-ке дейін азайды. Фредерик III феодалдық аймақтарды округтермен алмастырып, тікелей басқаруды енгізді және экономиканы жаңартпақ болды. Алайда 1664 жылы Мён қайтадан несиеге кепілге қойылды, бұл жолы голландтық Габриэль Марселиске. 1684 жылы кепілдік төленді, сол кезде Стеге жартылай қираған, ормандардың көбісі кесілген және көптеген шаруашылықтар тасталып кеткен. 1685 жылы аралға төрт ат әскері жіберіліп, Мариенборгта орналастырылды. Мариенборгта казарма салу үшін олардың командирі полковник фон Плессен Стегедегі зақымдалған ғимараттарды, соның ішінде қала қабырғасын және қақпа мұнараларының екеуін қайта пайдалану үшін бұзды. Үшінші мұнара түрмеге айналдырылды. 1696 жылы аралдың одан әрі талан-таражға ұшырағаны билік тарапынан анықталды, ал Плессен өзі тұтқындалды. Аралдағы барлық салықтар екі жылға тоқтатылды.

Қайта қалпына келтірілген байлық

1703 жылы Штегеде теңізшілік мектеп ашуға талпыныс жасалды. Бұл сәтсіз аяқталды, бірақ жалпы алғанда Дания экономикасы ұзақ соғыстардан кейін қалпына келе бастады. 1769 жылы Мон аймағындағы корольдік мүлік сатылды, бұл шаруаларға өздерінің жерлерін сатып алуға, ал бай адамдарға мүлік құруға және аралға қоныс аударуға мүмкіндік берді. 1774 жылы Штеге қаласының солтүстік бөлігінде болған ірі өрт 112 үй-жайды қиратты, бірақ 1782 жылға қарай қалада төрт дистилляция зауыты, ал 1807 жылға қарай 18 зауыт болды. 1733 жылы Кристиан VI шаруаларды 36 жасқа дейін туған жерлерінде тұруға міндеттейтін заң шығарды. Бұл тұрақты жұмыс күшін қамтамасыз етуді және әскери шақыруға көмектесуді мақсат етті. Аталған заң 1788 жылы сол кездегі регент, кейіннен Фредерик VI болған адам тарапынан жойылды. 1789 жылға қарай Штегедегі халық саны 791 адамға жетті, ал аралда 7000 адам тұрды. 1797 жылы Антуан де Кальметте округтің басшысы болып тағайындалды және ол құрметке лайық көшбасшы болды. 1857 жылы қалалық сауда монополиясы толығымен жойылды. 20 ғасырдың басында аралда шамамен 14000 адам өмір сүрді. Бұл көрсеткіш кейін төмендеді, бірақ 1970 жылдары тұрақталды.

Экономика

Туризм жергілікті экономикада маңызды рөл атқарады. Ең ірі жұмыс берушілердің бірі – Биска, штаб-пәтері Стегеде орналасқан торттар мен печеньелерді өндіруші компания. Møns Bank тарихы 1877 жылға дейін жетеді. Оның клиенттерінің шамамен үштен бірі аралда тұрады. 2008 жылы Стегедегі ескі қалалық әкімдік кәсіпкерлік орталығына айналдырылды және қазір онға жуық стартапқа үй иесі болып табылады.

2010 жылғы ветерандық велосипедтік ралли

2010 жылдың маусым айында Мён аймағы Халықаралық ветерандық велосипедтер қауымдастығының 30-шы әлемдік классикалық велосипедтер раллиін қабылдады. 2-6 маусым аралығында 17 елден келген 150-ге жуық әуесқой аралға өзінің тарихи педальдық велосипедтерімен келді. Қатысушылардың алдындағы міндеттердің бірі – 1818 мен 1960 жылдар аралығында жасалған велосипедтермен күн шығу мен күн бату аралығында 161 шақырымды жүріп өту болды. Еуропа елдерінен басқа, кейбір қатысушылар Австралия, Канада, Жаңа Зеландия және АҚШ сияқты алыс елдерден де келді.