Кіріспе
Жапон сыртқы саясаты доктринасы Фукуда доктринасы (福田 夫) - Жапонияның сыртқы саясаты доктринасы, ол 1977 жылы Жапонияның премьер-министрі Такео Фукуданың сөзінде Жапония ешқашан әскери держава бола алмайтынын айтады. Керісінше, саясатта Оңтүстік-Шығыс Азия елдерімен кең ауқымды салаларда қарым-қатынасты нығайту, сондай-ақ Оңтүстік-Шығыс Азия елдері қауымдастығы (АСЕАН) және оған мүше елдермен ынтымақтастықты арттыру ұсынылады. Фукуда доктринасы Азияның қалған бөлігіне қатысты жапондық дипломатияның негізі болып табылады.
The Fukuda Doctrine (福田 赳夫) is a Japanese foreign policy doctrine, based on a 1977 speech by Japanese Prime Minister Takeo Fukuda, stating that Japan would never become a military power. On the contrary, the policy proposes to enhance relations with Southeast Asian countries in wide ranging fields, as well as to increase cooperation with the Association of Southeast Asian Nations (ASEAN) and its member countries. The Fukuda Doctrine serves as the foundation of Japanese diplomacy toward the rest of Asia.
Такео Фукуда
Такео Фукуда экономика саласының маманы болды. Ол 1974 жылдан 1976 жылға дейін Мики әкімшілігінің кезінде "экономикалық премьер-министр" рөлін атқарды. Осы уақыт ішінде ол экономикалық шаралар жөніндегі министрлік конференциясын құрды, ол қаржы, жалақы және еңбек мәселелері бойынша министрліктер мен агенттіктер арасындағы келіссөздерді жүзеге асырды. Кейін Фукуда Жапонияның 67-ші премьер-министрі болды, ол 1976 жылдан 1978 жылға дейін бір мерзімге ғана қызмет етті. Алайда, ол екі ірі дипломатиялық реформаны жүзеге асырғанға дейін қызметінен шығарылмады. Фукуда кабинеті кезінде Жапония жан-жақты бейбітшілік дипломатиясын жүргізді және 1978 жылы Жапония-Қытай бейбітшілік және достық туралы шартына қол қойды. Ол Азия елдерімен қарым-қатынасты нығайтуға күш салып, Жапонияның бейбітшілік ұстанымын алға тартты.
Фукуда доктринасына дейінгі Жапонияның Оңтүстік-Шығыс Азия саясатының кезеңдері
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Жапонияның Оңтүстік-Шығыс Азияға қатысты саясатын екі кезеңге бөлуге болады: өтемақылар кезеңі (1952-1964) және өңірлік экономикалық даму кезеңі (1965-1975). Тарихи оқиғалар мен сол кезеңдердің ерекшеліктері Фукуда доктринасының дамуына және аймаққа қатысты кейінгі саясаттарға ықпал етті.
Өтемақылар кезеңі (1952-1964)
Жапония мен Оңтүстік-Шығыс Азия арасындағы қарым-қатынастың алғашқы кезеңін 1957 жылы ресми түрде жарияланған Шигеру Йосиданың "Экономикалық дипломатиясы" деп сипаттауға болады. "Йошида доктринасы" деп аталатын заңда дамуға жоғары басымдық берілді және экономиканы қайта құру және жапон халқының өмір сүру деңгейін көтеру үшін Жапонияның сыртқы нарықтардағы экономикалық күшін бейбіт жолмен кеңейтуге бағытталған. Осы саясаттың бір бөлігі ретінде Жапония Оңтүстік-Шығыс Азия аймағымен байланыстарды жақсартуға тырысты. Жапония мен Оңтүстік-Шығыс Азия елдері арасындағы өтемақылар мұндай жағдайда маңызды рөл атқарды, өйткені олар соғыс кезінде жапондық агрессиядан бұзылған қарым-қатынастарды қалпына келтіру үшін негіз болды. Осы кезеңде Жапония Мьянма, Филиппин, Индонезия, Вьетнам Республикасына (Оңтүстік Вьетнам) өтемақы төледі. Жапондықтар Лаосқа, Таиландқа, Малайзияға және Сингапурға "квази-репарация" түрінде гранттар мен көмек берді. Осылайша, өтемақы төлемдері Жапонияның Оңтүстік-Шығыс Азиядағы экономикалық қатысуына жол ашты, бұл аймақта экономикалық мүдделерді жүзеге асыруға мүмкіндік берді.
Фукуда доктринасына дейінгі Жапония-АСЕАН қарым-қатынастары (1967-1977)
Жапония бастапқыда АСЕАН-ды экономикалық стратегиялық деп қарастырды, бірақ 1970 жылдардың басына дейін қауымдастыққа алаңсыз болды. 1975 жылға дейін Шығыс пен Батыс арасындағы қақтығыс АСЕАН қауіпсіздігін тек әскери тұрғыда анықтады, бұл сонымен қатар АСЕАН елдерінің көзқарасында Жапонияның маңызды емес рөлін білдірді. Вьетнам азаттықтан кейін Кампучия үкіметі құлдырап, коммунистерге беріліп, Оңтүстік-Шығыс Азияда американдық күштердің азаюымен бірге АСЕАН елдері өздерінің қауіпсіздігін өз халқының өмір сүру деңгейін көтеру тұрғысынан түсіне бастады. Әскери күш қана АСЕАН мүддесін қамтамасыз ете алмайтынын мойындау экономикалық әл-ауқаттың жаңа басымдылығына жол берді. Басымдықтың өзгеруі қауіпсіздікті әскери тұрғыдан экономикалық тұрғыға қайта анықтауға әкелді, онда Жапония АСЕАН-ның экономикалық дамуы мен саяси тұрақтылығына үлес қосуда шешуші рөл атқара алады.
Діннің негізгі элементтері
Бұл жайт жапондықтардың әскери күшті қабылдамауы мен экономикалық күшті басымдылықпен қолданатынынан көрінеді. Осы себепті Жапония Оңтүстік-Шығыс Азияда көпжақтылық дамуын ынталандыруға бел буды. Сыртқы саясаттың осы әдісі белгілі бір мағынада Жапония мен АСЕАН арасындағы "саяси үйлестіруді" орнатуға бағытталған. 1978 жылдың соңында Жапонияның Вьетнамға қатысты қазіргі саясаты жалғаса алмады, өйткені Вьетнам Камбоджаға басып кірді, бұл әрекетті халықаралық қауымдастық, соның ішінде АҚШ, Қытай және АСЕАН мүшелерінің көпшілігі айыптап отырды. 1979 жылдың сәуірінде Жапония Вьетнамға барлық көмекті тоқтату туралы бейресми түрде хабарлап, Вьетнамның Камбоджадан кетуіне байланысты жаңартуды ұсынды. Сонымен қатар, АҚШ-тың осы мәселеге қатысты ұстанымына сәйкес Жапония Демократиялық Кампучия үкіметін Камбоджаның заңды үкіметі ретінде қарастырып, Пномпеньде Вьетнам орнатқан үкіметті танудан бас тартты. Жапонияның Вьетнамға қатысты ұстанымы жұмсақ және диалог арналарын ашық ұстау артық болар еді деп айтуға болады, бірақ ол осындай саяси рөлге ие болуға және АҚШ-пен жолды бөліп алуға дайын емес еді. Бұл Фукуда доктринасынан кейін де Жапонияның экономикалық күші мен оның халықаралық аренадағы саяси рөлі арасында үлкен айырмашылық бар екенін көрсетті. 1980 жылға қарай Жапонияның жалпы АӨК-нің 30% -дан астамы Оңтүстік-Шығыс Азияға бағытталды, оның негізгі алушысы Индонезия, одан кейін Таиланд, Филиппин және Малайзия болды. Бұл қадам жапондық даму жобаларын басқа компанияларға қолжетімді етуге мүмкіндік берді, әсіресе АҚШ компанияларына жапондық көмекпен қаржыландырылатын келісімшарттар үшін бәсекеге түсуге мүмкіндік берді. 1980 және 1990 жылдары қарыздарды босату процесі жалғасты, себебі 1980 жылы қарыздар шегінен босатылған қарыздар деңгейі 65,2%-дан 1995 жылы 97,7%-ға дейін өсті. АСЕАН-мен "арнайы" қарым-қатынасты қалыптастыруға қатысты Жапония ұйыммен көптеген жолдармен, соның ішінде Ортақ қорды құру жөніндегі келіссөздер, Халықаралық қалайы туралы келісім, каучук және қант туралы келісімдермен айналысты. Осы келісімдердің барлығы келесі жылдары (STABEX-тен басқа) жүзеге асырылғанымен, Жапония мен АСЕАН арасындағы экономикалық ынтымақтастық айтарлықтай дамыған жоқ, бұл АСЕАН-ның қанағаттануына әкелді. 1978 жылы Жапония бірқатар өнімдерге, соның ішінде кокос майына, пальма майына, бананға, креветкаға және консервіленген ананасқа тарифтерді төмендеткеннен кейін де АСЕАН одан да көп жеңілдіктерді талап етті. Фукуданың "жүрекке жақын" қарым-қатынас орнатуды армандайтындығы АСЕАН-ның Жапонияның аймаққа экономикалық ұсыныстары туралы үмітін күттірместен арттырды деп айтуға болады. Бұл сезімдер Жапонияның болашақ саясатын қалыптастыру жолына әсер етті. Бұл ел өзінің жұмсақ күшін экономикалық саладан тыс қарым-қатынастарын кеңейтудің құралы ретінде көрсетуге шешім қабылдады, бұл Оңтүстік-Шығыс Азиямен ұзақ мерзімді тұрақты байланыстарға ықпал етеді. Жапондық стратегия екі негізгі факторға негізделді: Жапония әлемдегі екінші ірі экономикаға айналды және Азия елдері үшін үлгі болды; Азия елдерінің өзге елдері жұмсақ күшті бірдей пайдалана алмады.
Халықаралық реакциялар
АСЕАН елдерінің реакциясы 1977 жылдың соңында оқшаулаушылықтан, оптимизмнен ашық қарсылыққа айналды. Егер уәделер орындалса, онда Доктрина құптанған еді. Шын мәнінде, АСЕАН мүшелері Американың шығуына өкініп, бастапқыда Жапонияны әскери қауіп төндірмеген жағдайда, үлкен рөл атқаруға шақырды. Дегенмен, осы елдерде Жапонияның өз уәделерін орындамауынан Жапонияның ілімнің уәдесін орындамайтынына күдік білдіру сезімі кең тараған. Сонымен қатар, шілде айындағы жапондық сауданың көрнекті артығы 2,05 млрд АҚШ долларын құрауы күдіктілікті арттырды. Жапондықтардың реакциясы бірте-бірте жауыздыққа айналды, бұл жапондықтардың "аяқ сүйреуі" деп қабылдануы мүмкін. Мысалы, Жапонияның сенімділігіне қатысты сақшылық болды, АСЕАН-ға ешқандай көмек көрсетілмеді. Ал Қытайдың реакциясы күрделірек болды. Бұл жапондықтардың аймақтағы қорғаныс күшін күшейту арқылы ықпалын арттыруға деген талпынысын қолдады. Бұл Қытайдың басты жауы ретінде танылған Кеңес Одағының ықпалын азайту ниетімен байланысты. Алайда, сонымен бірге, АҚШ-тың одақтасы Оңтүстік-Шығыс Азияға ықпал еткенін көру оған ұнамайды. АҚШ-тың жауабы оң болды. Қазіргі Американың Оңтүстік-Шығыс Азиядағы саясаты 1973 жылдың шілдесінде Никсон доктринасының жариялануымен басталды. Осы ілімнің нәтижесінде Америка өздерінің құрлықтық әскерлерін Азиядан шығарып алды. Никсонның ілімінен кейін Америка тағы бір негізгі сенімдерді қабылдады. 1975 жылы жарияланған Форд доктринасы Қытаймен қарым-қатынасты қалыпқа келтіруді талап етті. Осы элементтер үш Индокитай елдерінің коммунизмге құлдырауымен бірге Американың АСЕАН елдеріне қатысты саясатын қалыптастырды, негізгі шешім Қытаймен жақсы қарым-қатынас жасап, аймақтан кету кезінде коммунистік емес елдерді қорғау болды. Осылайша Америка, сондай-ақ Қытай да Жапонияның аймақтағы жаңа ілгерілеуін қолдады. Ең күшті Индокитай коммунистік мемлекеті Вьетнамның реакциясы Фукуда сапарынан бұрын және біраз уақыттан кейін өзгерді. Оның мінезі жаушылдан мейірімділікке айналды. Бастапқыда Вьетнам Жапонияны АҚШ-пен одақтасуы және АСЕАН-ды жау әскерлік одақ ретінде қарастырған. Алайда 1978 жылы Кампучиямен болған соғыстан туындаған жауыздықтың артуы және амбициялық бес жылдық экономикалық даму жоспарына сыртқы қаржыландыру қажеттілігі Вьетнамға Жапониядан қаржылық қолдау іздеуден басқа амал қалдырмады. Жапонияның оңтүстік Вьетнамның қарызын толық өтеу шартына қарамастан, Фукуда Вьетнамнан оңтайлы жауап алған тоқтап қалған келіссөздерді алға жылжытқан ерекше мәлімдеме жасады. Жалпы алғанда, Доктрина саяси және экономикалық байланыстарды нығайту уәдесі ретінде қабылданады, алайда уақыт өте келе, үрдістің кері бұрылуы бейнеленуі мүмкін. Бұл өзгеріске Жапонияның АСЕАН-ға деген назары төмендейді деген қорқыныш себеп болды. 1978 жылдың соңғы тоқсанында Жапонияның сыртқы және ішкі саясатына Қытай-Жапония қарым-қатынастарының дамуы, жетекшіліктің АСЕАН-ға жақтас жетекші Фукудадан Қытайға жақтас жетекші Охираға ауысуы, ЭЫДҰ елдері арасындағы "Қытай нарығы" үшін бәсекелестік, Оңтүстік-Шығыс Азия аймағындағы белгісіздік, Индокитайдағы қақтығыстардан АСЕАН-ға босқындардың ағыны әсер етті.
Үй ішіндегі реакциялар
Үкіметтің АСЕАН-ға қатысты жаңа саясатына қатысты ішкі көзқарастар әртүрлі болды. Баспасөз, бюрократия, бизнес қауымдастығы мен оппозициялық (саяси) партиялардың көзқарастары әртүрлі, бірақ маңызды болды. Баспасөз, Либералды Демократиялық партияға жанашырлық танытқаны үшін сынға ұшырағанмен, Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Жапонияның жаңа рөлі туралы ұлттық консенсусқа үлкен ықпал етті. Сапар кезінде және одан кейін жарияланған газет мақалалары негізінен Фукуда ілімін жақтады. Егер қандай да бір сын көрініс тапса, ол тек ілімнің айқын көрінуіне қатысты болады. Баспасөздер бұл ілімнің Жапонияның шет елдерге деген тар көзқарасын өзгертуге, басқа елдермен, әсіресе Оңтүстік-Шығыс Азиямен мәдени байланыстарын жақсартуға, сондай-ақ білім беру жүйесін шетел тілдеріне көбірек көңіл бөлетін жүйеге өзгертуді талап етті.
Саясат құрудағы маңызы
Доктринаның салқын соғыстан кейінгі дәуірде Оңтүстік-Шығыс Азиямен қарым-қатынас жасаудағы Жапония саясаты үшін маңызы зор. Бұл ілім "Оңтүстік-Шығыс Азияға қатысты Жапонияның сыртқы саясатының жобалық жобасы" ретінде қызмет етті және оның үш қағидасымен жаңа нормаларды орнатты. Фукуда доктринасы, Брежнев доктринасынан немесе оның астында жоғалған Никсон доктринасынан айырмашылығы, суық соғыстан аман қалды. Қайта, бұл XXI ғасырдағы Жапонияның Оңтүстік-Шығыс Азиямен қарым-қатынасы туралы баяндаманы нығайтты. Сондықтан, оның дамуы мен өзектілігін сақтап қалуы күтілуде.
Дінге сілтеме
Доктринаға сілтеме әлі де жасалуда. Фукуда Такеоның ұлы Фукуда Ясуо 2007 жылы премьер-министр болған кезде осыған сілтеме жасады. Ол Доктринаны күткендей жаңартпағанымен, АСЕАН мен Жапония "бірге ойлап, бірге әрекет етіп, болашақ көзқарасын ортақтастыратын серіктестер" болатынын мәлімдеді. Бұл кейінірек АСЕАН Төрағасының 2008 жылы Сингапурда өткен АСЕАН-ның Министрлер конференциясынан кейінгі (PMC + 1) сессиясы туралы мәлімдемесінде атап өтілді. Онда былай деп жазылған: "Кірісу барысында Жапония Премьер-Министрі Ясуо Фукуда "Жаңа Фукуда доктринасы" туралы мәлімдеме жасады. Онда АСЕАН мен Жапонияның бірге ойлап, бірге әрекет етіп, болашақ көзқарасын ортақтастыратын серіктестер болатыны айтылды.
This was later highlighted in ASEAN Chairman's Statement on the ASEAN Post Ministerial Conferences (PMC) + 1 Sessions in Singapore in 2008. It read; “The Meeting welcomed the “New Fukuda Doctrine,” in which Prime Minister of Japan Yasuo Fukuda declared that ASEAN and Japan would be partners thinking together, acting together and sharing a future vision.” Other than diplomats, journalists and scholars also made reference to the Doctrine in major conferences held in Japan and Southeast Asia in 2007, to mark the 30th anniversary for the doctrine.
Африкаға қатысты
2010 жылы Тадокоро Масаюкидің пікірі бойынша, Доктринаның қағидалары тек Оңтүстік-Шығыс Азия үшін ғана емес, сонымен қатар бүгінгі Африка үшін де маңызды. Ол "Осы уақыттан бері Жапония мен АСЕАН елдері арасында дамыған достық қарым-қатынастарды ескере отырып, біз мұндай саяси бастамалардың атқаратын рөлдеріне тым циникалық қарамауымыз керек" деп, "Жапония үшін Африка - не өкініштің не қауіпсіздікке қауіп төндіретін, не табиғи ресурстарды жеткізуші, не алып зоопарк емес, керісінше жапондықтармен бірге жұмыс істеуге дайын серіктес" деп айтады.
Фукуда ілімінің жетіспеушілігі
Алайда, Доктринаның қағидалары қазіргі қарым-қатынасты нақтылау және оны нығайту үшін жеткіліксіз деп саналады. "Қылы соғыс" кезеңінен кейін АСЕАН өз функцияларын кеңейтіп, аймақтық бейбітшілік пен тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін қауіпсіздікті нығайтуды қамтыды. АСЕАН-ның маңыздылығы Қытайға билік ауысуының стратегиялық белгісіздігіне байланысты артты. Жапония АСЕАН-мен "де-факто өңірлік интеграцияны" көмек, сауда, инвестиция және мәдени алмасу арқылы алға жылжытты. Нәтижесінде АСЕАН аймақта басымдыққа ие болды. Жапония Оңтүстік-Шығыс Азиядағы қарым-қатынастар қазір аймақты қалыптастыруға және бағыттауға көмектесетін нүктеде. Жапония мен АСЕАН адам құқықтары, заңның үстемдігі және басқа да демократиялық қағидаларды жақсарту мақсаттарын қолдайды. Кей Кога осы ортақ мақсаттарды жүзеге асыруда олардың саяси ынтымақтастығын күшейтуге мүмкіндік бар екенін айтады.