Кіріспе

Санскрит тіліндегі көне мәтіндерде сипатталған өту рәсімдері индуистік рәсімдер Самскара (IAST: saṃskāra, кейде самскара деп те жазылады) - индуизм мен басқа да үнді діндеріндегі қасиетті рәсімдер, ежелгі санскрит тіліндегі мәтіндерде сипатталған, сондай-ақ үнді философиясының карма теориясындағы түсінік. Басқа жағдайда Самскара индуизм, джайнизм, буддизм және сикхизмдегі түрлі құрметті қасиетті қасиеттерді білдіреді. Индуизмде санскаралар сан жағынан және егжей-тегжейлі аймақтық дәстүрлерге байланысты әр түрлі болады. Олар шамамен б.з.д. I мыңжылдықтың ортасынан бастап Гаутама Дхармасутрадағы 40 самскара тізіміне жатады. Термин Шрутиде және индуизмнің әртүрлі мектептерінің Смритисінде, сондай-ақ джайнизм, буддизм және сикхтік мәтіндерде кездеседі. Джаймини Пурвамимамса сутрасының 3.8.3, 9.3.25 және 10.2.49 бөлімдерінде "семскара" сөзі "тұз жуу, бас қырқу, тырнақ кесу, су шашу" сияқты рәсімдердің бір бөлігі ретінде сипатталады. Самскараны ежелгі Үндістанның ғалымы Шабара "белгілі бір нәрсені немесе адамды белгілі бір мақсатқа жарамды ететін нәрсе" деп түсіндіреді. Санскра, қазіргі қолданыста кейде "мәдени, әлеуметтік немесе діни мұра" деген мағынада қолданылады.

Самскара психологиялық ұғым ретінде

Карма теориясы тұрғысынан алғанда, Самскара - бұл қалыптасу, мінез-құлық немесе мінез-құлық қасиеттері, ол туылғаннан бастап (индуизмнің кейбір мектептеріндегі алдыңғы өмірлер) немесе Самскара - бұл уақыт өте келе йога арқылы жетілдірілген мінез-құлық қасиеттері, ішкі өзін, адамның қалауын, моральдық жауапкершілікті сезімін және практика арқылы. Индуизмнің кейбір мектептерінде санскараның психологиялық тұжырымдамасы васана деп те аталады. Бұларды жеке адамның ішкі санасы мен жеке тұлғасының жетілдірілуі арқылы дамыған іздер немесе темперамент ретінде қарастырады және Ведантика психологиясында "жақсы дайындық" түрі болып табылады.

Самскара - діни сакраменттер

Санскаралар индуизмдегі адам туылғаннан бастап, баланың өсуіндегі белгілі бір алғашқы қадамдарды және оның достары мен отбасы мүшелерінің қатысуымен әлемге қош келдіңіздерін, содан кейін өмірдің әртүрлі кезеңдерін атап өту. Бұл рәсімдер біркелкі емес және индуизмнің әртүрлі дәстүрлерінде әртүрлі. Кейбірінде ресми рәсімдер, яджна (өрт) рәсімдері Веда әндерін әндетуі мүмкін. Басқалары - бұл қарапайым, жеке істер, олармен жұптар, достармен немесе достарсыз, басқа отбасылар немесе діни тұлға, мысалы діни қызметкер немесе пандит. Бұл рәсімдердің көбіне жеке адамды дхарманың (оң, жақсы, әділ, моральдық, шынайы, рухани, жауапты, отбасы мүшелеріне немесе жалпы қоғамға міндеттер) бөлігі деп саналатын нәрсеге бағдарлауды көздейтін әндер, әндер мен этикалық уәделердің ырымдық оқулары бар ресми рәсімдер кіреді.

Мақсаты

Гаутама Дхармасутрада "қырық сыртқы карма санскаралар" және "сегіз ішкі карма санскаралар (жақсы қасиеттер) " тізімі бар, олардың барлығы адамның Брахма Атманмен (оның жаны, өзіндік, ең жоғарғы болмысы) бірлікті табуға, тануға және қол жеткізуге мүмкіндік беруді мақсат етеді. Ең басты мақсат - ізгіліктерді қалыптастыру, ал санскралар индуистік дәстүрде адам өмірінің жетілуіне және кемелденуіне бағытталған мақсат ретінде емес, құрал ретінде қарастырылады.

16 самскара

Гхьясутраларда (Калпа састраларында) 12 мен 18 арасында мәтіндер бойынша әртүрлі санскралар бар. Олардың 16-сы "Шодаша Самскара" (Ṣoḍaśa Saṃskāra) деп аталады.

Бала тәрбиесін жасау, Гарбхадана

Гарбхадана (IAST: Garbhādhāna, Санскрит: गर्भाधान), сондай-ақ Гарбхаламбханам деп аталады, сөзбе-сөз мағынасы - жатыр байлығына қол жеткізу. Кейбір көне мәтіндерде бұл сөз тек қана ерлі-зайыптылар балалы болу үшін жыныстық қатынасқа түсетін дәстүрді білдіреді, ал ешқандай рәсімдер айтылмаған. Ведалық мәтіндерде балалы болуды қалайтын әндер көп, бірақ олардың жынысын анықтай алмайды. Мысалы, Ригведа 10.184 бөлімінде: "Тұқымға деген құмарлық, жынысты атамай, Ригведаның басқа көптеген кітаптарында, мысалы 10.85.37 әнұранында бар. Аттарва Ведада 14.2.2 тармақта күйеуі әйелге ұрық үшін төсекке отыруға арналған ырымдық шақыруды айтады: "Онда бақытты болып, төсекке отыра беріңіз; маған, сіздің күйеуіңізге, балалар туғызады". Онда оқушы күйеу ретінде әйелге күріш пісіру керектігін үйретеді. Олар қыздың немесе ұлдың дүниеге келуін қалайды ма, соған байланысты белгілі бір жолмен тамақ жейді. Әр түрлі Гхьясутралар Гарбхананы тек бір рет, бірінші зауық алдында немесе ерлі-зайыптылар қосымша балалы болуды жоспарлаған сайын орындауға бола ма, деген мәселе бойынша әртүрлі көзқараспен қарайды. Бұл сұраққа жауап беру үшін ортағасырлық дәуірдегі әртүрлі мектептердің мәтіндері бұл рәсім нәрестенің құрсақтағы күтіміне (гарбха) немесе әйеліне (кшетра) арналған рәсім болып табыла ма, жоқ па, дегенге қатысты әртүрлі пікірлер талқыланды және ұсынылды. Пумсавана сөзбе-сөз "күшті немесе ер балаға арналған ырым" дегенді білдіреді, әдетте "ер балаға қамқорлық жасау, ер бала тудыру" деп аударылады. Бұл жүктіліктің көрінісі пайда болған кезде, әдетте жүктіліктің үшінші айында немесе одан кейін және әдетте ұрық құрсақта қозғала бастағанға дейін өткізілетін рәсім. Бұл рәсім дамушы ұрықтың өту рәсімін атап өтеді, бұл баланың дамуының маңызды кезеңінде сәбидің тепкіле бастайтын кезеңін белгілейді. Пумсавана рәсімінің бастауы Атарва Веданың 4.3.23 және 4.6.2 бөлімдерінде жатыр, онда сәбиге арнап сыйлықтар айтылады. Аттарва Ведада сондай-ақ екі жынысты баланың тууы және түсік алудың алдын алу үшін айтылатын сыйлықтар бар, мысалы 4.6.17 бөлімінде. Басқа нұсқада пумсавана ырымы әлдеқайда күрделі, яджна оттары мен ведикалық әндермен орындалады, онда күйеуі әйеліне оң жақ мұрыншасына ұлына банян жапырағының сығындысын, сол жақ мұрыншасына қызына, содан кейін барлық қатысушылар үшін той жасайды. Пумсавананың тағайындалған уақыты әр түрлі Гхьясутраларда әртүрлі, және кейбіреулердің айтуынша, ол жүктіліктің сегізінші айына дейін ұзартылуы мүмкін.

Қосқан шашы мен бала күтімі, Симантонайна

Симантонаяна (IAST: Sīmantonnayana, Санскрит: सीमन्तोन्नयन), сондай-ақ Симанта немесе Симантакарана деп аталады, сөзбе-сөз "шашты жоғары қарай бөлу" дегенді білдіреді. Бұл рәсімнің мәні - сәбидің дені сау, сәбидің аман-есен дүниеге келуі. Симантоннаяна ырымы көптеген Грихасутра мәтіндерінде сипатталған, бірақ Кейн мәліметтердің үлкен айырмашылығы бар екенін айтады, бұл өту рәсімі соңғы дәуірде пайда болғандықтан, кейінге шегінгенге дейін болуы мүмкін. Бұл рәсім көбінесе бала күту рәсімінің ерекшеліктеріне ие болған рәсімге айналды, онда әйелдің достары мен туыстары кездеседі, жүкті әйелдің тамақ құмарлығын мойындайды және қанағаттандырады, ал жүктіліктің жетінші немесе сегізінші айында ана мен сәбиге сыйлықтар береді. Яджнявалкья Смрити 3.79 тармағында жүкті әйелдің тілектері баланың сау дамуы үшін қанағаттандырылуы керек, түсік жасамау және оның денсаулығы үшін.

Бала туу рәсімі, Жатакәрман

Жатакарман сөзбе-сөз "жаңа туған сәбидің ырысы" дегенді білдіреді. Бұл - баланың тууын атап өтетін рәсім. Бұл жаңа туған нәрестенің алғашқы туғаннан кейінгі рәсім. Бұл баланың дүниеге келуін, сондай-ақ, әке мен баланың арасындағы тығыз байланысты білдіреді. Индуизм дәстүрінде адам кем дегенде екі рет дүниеге келеді - біріншісі - анасының құрсағында туған кезде, екіншісі - ұстаздың қамқорлығы арқылы ақыл-ой туғанда, біріншісі - Джатакарман самскара рәсімі, екіншісі - Видьярамбха немесе Упанаяна самскара рәсімі. Упанишада бұл рәсім кезінде индустар дәстүріндегі білім мен даналықтың құдайы Сарасватиге дұға етуді қамтиды. Сондай-ақ, "Сөйлеу, сөйлеу" сөзін үш рет қайталауды және сәбиге: "Сен Ведасың! "Енді, жүздеген күзді көр", - деп, баланың құлағына атасының сөзін құйып жіберді.

Балаға атау рәсімін жасау, Намакарана

Намакарана (IAST: Nāmakaraṇa, Санскрит: नामकरण) сөзбе-сөз "балаға есім қою рәсімі" дегенді білдіреді. Бұл рәсім әдетте бала туғаннан кейін он бірінші немесе он екінші күні, кейде бала туғаннан кейін он бірінші жаңа ай немесе толған ай күні жасалады. Санскрит тіліндегі көне жазбаларда ата-аналарға есімдерді қалай қою керектігі туралы көптеген нұсқаулар берілген. Гряхасутраларда жағымсыз, жағымсыз немесе жаман сөздерге айналатын сөздерден аулақ болу керек, ал жақсы есімдер - құдайға, қасиеттерге, жақсы қасиеттерге, бақытты жұлдыздарға, шоқжұлдыздарға, әке немесе ананың атына, туған жеріне немесе табиғаттың әдемі элементтеріне (ағаштар, гүлдер, құстар) байланысты. Бұл ата-аналар сәбиді үйден шығарып, алғаш рет әлемге таныстыратын рәсім. Нискраманың және нәрестеге аспан денелерін көрсетудің мәні Веда әдебиетіндегі Күн, Ай және табиғаттың мәнінен алынған.

Баланың алғашқы берік тамағы - анапрашана

Анапрашана (IAST: Annaprāśana, Санскрит: अन्नप्राशन) сөзбе-сөз "тамақпен тамақтандыру" дегенді білдіреді, ал өту рәсімі сәбидің тұтас тағамды, әдетте пісірілген күрішті тұтынатын алғашқы рет екенін білдіреді. Санкьяна Грихасутрада балық, ешкі немесе құс еті тұтқыр тағамға қосылуы керек деп кеңес береді, ал Манава Грихасутрада ет пайдалану туралы ештеңе айтылмаған.

Баланың алғашқы шашын кесу, Чудакарана

Чудакарана (IAST: Cūḍākaraṇa, Санскрит: चूडाकरण) (сөзбе-сөз, шаштарын кесу рәсімі), сондай-ақ, шұлам, каула, чудакарма, мундана немесе "мундана санскр" деп те аталады. Бұл баланың алғашқы шашын кесуін, әдетте, басын қырқуды белгілейтін рәсім. Бұл рәсім тазалық жолы ретінде қарастырылады. Бұл әдетте бірінші туған күндері жасалады, бірақ кейбір мәтіндер оны үшінші немесе жетінші жылға дейін аяқтауға кеңес береді.

Баланың құлағын тесу рәсімі, Карнаведа

Карнаведа (IAST: Karṇavedha, Санскрит: कर्णवेध) сөзбе-сөз "құлақ тесу" дегенді білдіреді. Бұл кішігірім рәсім, бірақ Грьха сутраларында айтылмаған. Бұл туралы айтылғандар әртүрлі кестелерді айтады, кейбіреулері бұл рәсімді туғаннан кейінгі алғашқы төрт апта ішінде, басқалары бірінші жылдың ішінде ұсынады. Бұл ерікті рәсімнің мақсаты, ең алдымен, денені әшекейлеу, және ол сәбидің әлеуметтену процесі мен мәдениеттің пайда болуының бөлігі. Бұл әдіс әдетте таза алтын жіппен немесе күміс инемен жасалады. Бұл дегеніміз, бала ата-анасының және басқа да отбасы мүшелерінің көмегімен ана тіліндегі әріптерді жазады, математикалық сандар мен пішіндерді жасайды, музыка аспаптарында ойнайды. Қазіргі кезде ата-аналар балаға үш жасқа толғанда осы рәсімді орындайды.

Баланың мектепке кіруі, Упанаяна

Упанаяна (IAST:Upanayana, Санскрит: उपनयन) сөзбе-сөз "жекеге жету немесе жақын болу" дегенді білдіреді. Бұл санскрит тіліндегі ежелгі мәтіннің маңызды және кеңінен талқыланған санскарасы. Қазіргі заманда, "Упанаяна" дәстүрі кез келген жастағы адамдарға ашық. Ұстаз үшін Упанаянаның өту рәсімі де маңызды болды, өйткені оқушы одан бастап гурукулда (мектепте) өмір сүре бастайды. Көптеген ортағасырлық дәуір мәтіндері Упанаянаны үш Варнаның Браминдер, Кштрейлер және Вайшьялар контекстімен талқылайды. Упанаяна санскарасы барлық адамдарға ашық екенін атап өтті. Упанаяна рәсімін әйелдер де атқарған, ежелгі санскрит мәтіндерінде, бұл рәсімнен өткен, содан кейін білім алған қыздар Брахмавадини деп аталды. Оқушының білім алуы Веда мен Упанишадалардағы ырым-жырымдар мен философиялық болжамдармен шектелмеген. Олар көптеген өнер мен қолөнерге таралған, олардың өздерінің, бірақ ұқсас дәстүрлері бар. Айтэрея Брахмана, Агама және Пурана әдебиеттері индуизмнің бұл Шилпа састр деп сипатталады және олар мәдениеттің барлық практикалық аспектілеріне, мысалы мүсіншіге, қыш құмырашыға, хош иісті заттар жасауға, дөңгелекті жасауға, сурет салуға, тоқушыға, сәулетшіге, бишіге және музыкантқа қатысты. Ежелгі Үндістан мәтіндері өнердің саны шексіз екенін айтады, бірақ олардың әрқайсысында 64 кала (कला, техника) және 32 видья (विद्या, білім салалары) элементтері бар.

Ведарамбха

Прайшартха (немесе Ведарамбха) - бұл Ведалар мен Упанишадтарды Гуркулам немесе Паташала (мектеп) оқудың басталуын белгілеген өту рәсімі. Бұл отқа арналған рәсім (яджна) болды, мұғалім мен оқушы бірге отырды, мұғалім бастамашылық әндерін айтып берді, ал оқушы соңынан ерді. Бұл рәсім ескі мәтіндерде жоқ, ал Пандей кейінірек дәстүр мектепте қабылдану мен студенттің бұл мәтіндерді үйренуге дайын болған кезде Веда зерттеулерін бастау арасындағы айырмашылықты мойындағанын айтады. Ежелгі Үндістанда оқушының дайындығы мектеп жұмыстарына көмектесуді, қарапайым өмір сүруді, ауылдар мен қалаларға барып, азық-түлік (бхикша) тартуларын іздеуді, су жинау мен әкелуді, тамақ пісіру үшін отын таяқтарын жинауды, мектепті жалпы күтіп ұстауды және ол және басқалар жинаған тамақты мұғаліммен және оқушылар қауымымен бөлісуді қамтиды. Бұл өмір сүрудің тұрақты рәсімдері болды, және бұл ерекше рәсім ретінде қарастырылмаған. Веданы зерттеуді бастамас бұрын, оқушы сөздіктер, грамматика және басқа да негізгі пәндерді үйренді. Студент Веданы зерттей бастаған кезде, әр әнұранның, аяттың немесе мантраның мағынасын жаттап алу және білу екіге де баса назар аударылады. Ведарамба - Веданы зерттеудің басталуы. Кейбір мәтіндерде әр оқу жылында (мектеп жылында) екі рәсім сипатталады, олардың бірі Ведалық зерттеулердің басталуын белгілейді, оны Упакарма немесе Упакарана деп атайды. Екінші рәсім әрбір оқу кезеңінің соңында өткізілетін, ол Утасарджанам немесе Утсарга немесе Самапана деп аталатын және Веда зерттеулерінің жылдың белгілі бір кезеңіне тоқтатылуын белгілеген. Мектептерде оқу бастау салтанаты, "Упакарма" әр жыл сайын Шравана (тамыз) айында өткізілетін.

Кешанта мен Ритусудди

Кешанта (IAST: Keśānta) (сөзбе-сөз, түк түстен арылу) - жастардың бет түктерін алдымен қырқу. Бұл әдетте он алты жасқа дейін байқалады, ал пайда болған сакал мен мүйіздер қырқылады. Салтанатты рәсімге сәбізші мен мектептегі мұғалім сияқты сыйлықтар берілді. Жас шаққа жету салтанаты оқушының пәктікті сақтау антын және Брахмачарья ережесін айтуымен аяқталды. Қазіргі кезде бұл рәсім "жарты сари той" ретінде атап өтіледі, онда қыздың туыстары мен достары жиналады, ал қыз жарты сари мен басқа да сыйлықтарды алады. Содан кейін салтанатты іс-шараларда ол жарты сари киеді, ал үйленгенге дейін толық сари киеді.

Враталар

Врата сөзбе-сөз ант немесе практика, кез-келген пәктікті сақтау, ораза сияқты адалдық немесе қайырымдылық әрекеті дегенді білдіреді. Бұл Грихашта (үй иесі) өмірінің кезеңінде өмірдің кейбір пәк іс-әрекеттерін, ойлануды, рухани жағын еске түсіру үшін циклдік рәсімдер болды. Гряхасутралардың көпшілігі мен бірнеше Смриттерде төрт Веда Вратасы бар, олар оқу бітіргеннен кейін сабақ ретінде, өзін-өзі тәрбиелеудің жалғасы ретінде.

Арттастыру рәсімі, Антиешти

Антиэсти (IAST: Antayeṣṭi, Санскрит: अन्त्येष्टि) (сөзбе-сөз, соңғы рәсімдер немесе соңғы құрбандық), кейде Антима Самскарам, Антия Крия, Анвароханья немесе Вахни Самскара деп аталады. Бұл санскра санскралар туралы айтылған көпшілік гриясутралар мен басқа да мәтіндердегі санскралар тізімінде аталмаған. Бұл рәсімнің егжей-тегжейі мен тәртібі тек осы тақырыппен айналысатын жеке мәтіндерде берілген. Өлген ересекті индустар кремациямен жоқтайды, ал өлген баланы әдетте жерлейді. Бұл рәсімнің орындалуы барлық тірі жандардың микрокосмосы - ғаламның макрокосмосының бейнесі деген қасиетті қағидаға сай. Жан (Атман, Брахман) - бұл антиешти рәсімінде босатылатын мән және өлместік, бірақ дене де, ғалам да индуизмнің әртүрлі мектептерінде көлік құралдары және өткінші. Олар бес элементтен тұрады: ауа, су, от, жер және кеңістік. Баланың мерзімінен бұрын қайтыс болған жағдайда жерлеудің соңғы рәсімі Риг Веданың 10.18 бөлімінде жатыр, онда әндер баланың өліміне қайғырып, Мритю құдайына "біздің қыздарымызға да, ұлдарымызға да зиян келтірмеуін" дұға етіп, жерді өлген баланы жұмсақ жүн сияқты қорғауға шақырады. Өлім-жітім әдетте қайтыс болғаннан кейін бір күн ішінде аяқталады. Оның денесі жуылады, егер өлген адам ер адам немесе жесір әйел болса, ақ матамен оралады (егер күйеуі әлі тірі болса, қызыл), Ол құрғақ ағаштан жасалған өртену орнын айналып, кейде мақтау сөз айтады немесе ән айтады, өлген адамның аузына кунжут тұқымын қояды, денесі мен өртену орнына гхи (ағыздалған сары май) бүркіп, содан кейін Яма (өлілердің құдайы), Кала (уақыт, кремация құдайы) және өлгендерді білдіретін үш сызық жасайды.

Джайнизмдегі Самскара

Джайнизмнің түрлі секталарында санскара индуизмге ұқсас өмірдің жаңа кезеңіне өту рәсімі ретінде қызмет етеді. Дигамбара мектебінде Джинасена барлық 16 индуистік санскараларды (жоғарыда қараңыз) 53 крияның бөлігі ретінде Адипуранаға енгізді, оның ішінде 23 өту рәсімі джайни үй иесі үшін сипатталған, соңғысы үй тұрмысынан бас тартумен аяқталды. Үй иесі өмірінің кезеңінен өтіп кеткендер үшін өтудің балама рәсімі 11-ші пратима болды және дикша деп аталды (жалаңаштыққа кірісу). Бұл үрдіске жоғарыда сипатталған ырымдар жатады. Олар: жүктілік, бала туу, есім қою, құлаққа тесу, сәбидің алғашқы шашын кесу, оқу, үйлену және өлім. Санскара рәсімдері мен индуизм мен джайнизмнің арасында кейбір айырмашылықтар бар. От рәсімінің Ведалық маңызы бар, ал ол джайнизмдегі Тиртханкаралар, Ганадаралар мен Кевалиндерді бейнелейді. Мантралар көбінесе индуизмдегі Ведалық мәтіндерден алынған, ал джайнизмдегі Ратнатрая сияқты джайнистік мәтіндерден алынған. Кейбір рәсімдердегі ант екі жағдайда да ахимса антын қамтиды (соғыссыз, барлық адамдар мен тірі жандарға зиян келтірмеу), бірақ джайнизмде ерекше мәнге ие. Naam Karan, "Балаға есім қою" - Гурдварада жаңа туған нәрестеге есім қою рәсімі; дәстүрлі түрде, бұл рәсім кезінде сикх еркектері екінші атын Сингх, ал әйел сикхтар бірінші атын Каур деп атайды. Амрит Санскар (сонымен қатар Амрит Санчар деп аталады), "Амброзия рәсімі" - сикхтің бастамашылық рәсімі (кейде "сих шомылдыру рәсімі" деп аталады); Сихтарға айналғандар амрит алғаннан кейін Сингх немесе Каурдың дәстүрлі орта есімін ала алады, бірақ бұл талап етілмейді. Ананд Карадж, "Бақытты одақ" - сикхтердің неке рәсімі. Антам Санскар, "Соңғы ырым" - сикхтердің жерлеу рәсімдері; дәстүр бойынша, сикхтер жерлеу рәсімі кезінде кремацияланады, ал күл жиналып, суға батырады. Дастар банди, дастардың (дәстүрлі сикхтердің шапанының) алғашқы байлануы сияқты басқа да рәсімдер де атап өтілуі мүмкін.