Кіріспе

Мая цивилизациясының архитектурасы бірнеше мың жыл бойы, бірнеше саяси өзгерістер дәуірі мен Американы испандықтар отарлағанға дейінгі архитектуралық инновацияларды қамтиды. Көбінесе, майя халқының шығармалары ретінде ең көрнекті және оңай танылатын ғимараттар - бұл Майяның соңғы классикалық кезеңінің және одан кейінгі кезеңінің қадамдық пирамидалары. Жалпы мезоамерикалық архитектуралық дәстүрлерге сүйене отырып, майялар геометриялық пропорцияларды және күрделі ою-өрнекті қарапайым үйлерден сәнді ғибадатханаларға дейін қолданған. Бұл мақалада майя архитектурасының классикалық және классикалық үлгілері туралы айтылады. Паленке, Тикал және Укмал сияқты ғибадатханалар майя өнерінің және сәулетінің шыңы. Көптеген элементтер мен стильдік айырмашылықтарды байқау арқылы майя архитектурасының қалдықтары олардың діни сенімдері мен мәдениетін тұтастай алғанда түсінудің маңызды кілті болды.

Қалалық жобалау

Майя қалалары Мезоамериканың әртүрлі географиясына тарағандықтан, сайтты жоспарлау көлемі аз болған көрінеді, олардың қалалары әр тәуелсіз орынның топографиясына байланысты біршама кездейсоқ салынған. Майя архитектурасы табиғи ерекшеліктердің үлкен дәрежесін біріктіруге бейім. Мысалы, солтүстік Юкатанның жалпақ әк тасты жазықтарында орналасқан кейбір қалалар үлкен кеңінен жайылған муниципалитеттерге айналды, ал Усумасинтаның төбелерінде салынған басқалары мұнаралары мен ғибадатханаларын әсерлі биіктікке көтеру үшін топографияның табиғи төбешігін пайдаланды. Алайда, кез келген үлкен қалада талап етілетін тәртіп әлі де сақталған. Үлкен масштабтағы құрылыс басталған кезде, әдетте, алдын ала белгіленген ось негізгі бағыттармен сәйкес құрылды. Таза су құдықтары немесе кеноттар сияқты табиғи ресурстардың орналасуы мен қол жетімділігіне байланысты қала үлкен алаңдарды көптеген платформалармен байланыстыра отырып, майяның барлық ғимараттарының субқұрылымын сакеоб жолдары арқылы жасады. Көптеген құрылыстар қосылып, қазіргі құрылыстар қайта құрылған немесе қайта құрылған кезде, үлкен майя қалалары кездейсоқ сәйкестікке ие болды, бұл Теотиуакан және оның қатты тор тәрізді құрылысымен басқа үлкен мезоамерикалық қалалармен айтарлықтай қарама-қайшы келеді. Майя қалаларының ортасында олардың ең құнды үкіметтік және діни ғимараттарымен қоршалған үлкен алаңдар болды, мысалы, патшалық акрополь, үлкен пирамидалы ғибадатханалар және кейде баскетбол алаңдары. Қалалардың орналасуы табиғаттың нұсқауы бойынша дамығанмен, ғибадатханалар мен обсерваториялардың бағыт-бағдарына мұқият көңіл бөлінді, сондықтан олар Майяның жұлдыздар орбитасының түсіндірмесіне сәйкес салынған. Бұл рәсімдер орталығының сыртында кішігірім ақсүйектердің ғимараттары, кішігірім ғибадатханалар мен жеке ғибадатханалар болды: қасиеттілігі мен маңыздылығы төмен құрылымдар жеке өмірдің үлкен дәрежесіне ие болды. Қаланың үнемі өзгеріп отыратын орталығының сыртында қарапайым халықтың тұрақты емес, қарапайым үйлері тұрды. Классикалық дәуірдегі Майяның қала құрылысын кеңістікті үлкен ескерткіштер мен жолдармен бөлу деп оңай сипаттауға болады. Бұл жағдайда ашық қоғамдық алаңдар адамдар жиналатын орын және қала құрылысының басты нүктесі болды, ал ішкі кеңістік екінші орында тұрды. Тек классикалық кезеңнен кейінгі дәуірде ғана майяның ірі қалалары қорғаныс құрылымдарына ұқсас қорғанысқа айналды, олардың көпшілігі классикалық дәуірдің үлкен және көптеген алаңдарынан айырылды. Постклассикалық кезеңде Гватемаланың Петен қаласында қорғауға болатын жерлерде, мысалы, Петен алабындағы аралдар мен аралдарда, кішігірім қорғалған елді мекендер пайда болды. Бұл орындарда шағын алаңшалар, кішігірім салтанатты құрылымдар және сәулет дизайнының канондары алдыңғы Классикалық кезеңнен өзгертілген, бірақ классикалық үлгіден танымал дизайн ауысулары болды.

Салтанатты платформалар

Бұл жалпы алғанда төрт метрден аспайтын биіктіктегі әк тас платформалар болды, онда қоғамдық рәсімдер мен діни рәсімдер өткізілді. Типтік іргетастық платформалар үлгісінде салынған, бұлар көбінесе оюлы фигуралар, құрбандық үстелдері және мүмкін цимпантли, құрбандарға немесе Месоамериканың басқыншыларына бас көрсету үшін қолданылатын тіректермен ерекшеленді. Маялықтар өздерінің сәулет өнерінде флора мен фаунаны жиі бейнелеген. Бұған мысал ретінде майя архитектурасындағы мүсіндер мен жүгері бейнелерін келтіруге болады.

Сарайлар

Үлкен және әдетте сәнді сарайлар әдетте қаланың ортасына жақын орналасқан және халықтың элитасына арналған. Әр түрлі деңгейдегі көптеген бөлмелерден тұратын немесе аса үлкен патша сарайы акрополь деп аталуы мүмкін. Алайда, бұл ғимараттар көбінесе бір қабатты, кішкентай бөлмелерден және әдетте кем дегенде бір ішкі ауладан тұратын; бұл құрылымдар тұрғын үйге қажетті функционалдылықты, сондай-ақ олардың тұрғындарының дәрежесіне қажетті безендіруді ескереді. Археологтар көптеген сарайларда түрлі қабірлер бар екеніне келіседі. Копанда (ең қуатты және маңызды қалалардың бірі) төрт жүз жылдан астам уақыттан кейін қайта жаңғырту жұмыстары жүргізіліп, ежелгі билеушілердің бірінің қабірі табылды, ал Тикалдағы Солтүстік Акропол Терминалдың классикалық және ерте классикалық кезеңдерінде көптеген жерлеу орындары болған көрінеді.

E-топтар

"E тобы" - майялықтардың орталық және оңтүстік майя жазық жерлерінде орналасқан бірқатар майялық жерлерде (мысалы, Петен аймағы) орналасқан белгілі бір құрылым кешендеріне берген жіктелуі. Бұл типтегі кешендер төрт бұрышты алаңның батыс жағында орналасқан баспалдақты пирамидалық негізгі құрылымнан тұрады. Алаңның шығыс жағында солтүстікке қарай ұзартылған, бірақ ұзын құрылым пайда болады; бір нұсқада осы платформаның үстінде немесе орнына үш кішігірім ғибадатхана төбелері бар, бұл субструктуралардың ортасы тікелей негізгі құрылымға қарама-қарсы орналасқан. Көбінесе екі басқа қосалқы құрылымдар солтүстік және оңтүстік жақтарында пайда болады. Батыстың негізгі құрылымы әдетте террасалық (яғни бірнеше деңгейі бар), оның төрт жағында баспалдақтар бар, ал тек шығыс баспалдағы алаңнан басталып, саммитке кіруді қамтамасыз етеді. Сабақтардың пирамидадан шығып тұрған үлкен балюстрадалары бар, олар үлкен штукатурлық маскалармен және сәулет өнерінің панельдерімен безендірілген. Кейінгі дәуірге жататын басқа үлгілерде төрт бөлікті баспалдақ конфигурациясы жоқ. E тобының кешендері олардың прототиптік үлгісі, Uaxactun сайтындағы E VII құрылымынан кейін аталады. Олар алғаш рет 1924 жылы археолог Франс Бломның маңызды кешені ретінде анықталды, ол бұл жерді Вашингтонның Карнеги институтының қолдауымен қазып шығарды. Бұл E топтары обсерваториялар деп болжанады, өйткені Уаксактундағы атауды топта күнбағыс пен күнбағыс теңдеулеріндегі күн шығыстарына сәйкес келетін сәйкестендірулер бар. Алайда қазба есептерінде құжатталған сәулеттік реті бұл сәйкестендірулер әртүрлі кезеңдердегі элементтерді байланыстыратынын және сондықтан ешқашан бақылау бойынша функционалды бола алмағанын көрсетеді. Бұдан басқа, барлық басқа E топтарының әртүрлі бағыттары бар, олар басқа типтегі көптеген ғимараттарға енген астрономиялық сәйкестендірулердің кең таралған топтарына жатады. Сондықтан, олардың негізгі мақсаттары ритуалдық және жерлеу болғандықтан, E топтарын обсерваториялар деп белгілеуге негіз жоқ. Басқа идеялар осы құрылымдарды әшекейлеген рельефтер мен суреттерде айтылған мүмкін болатын жаратылыс оқиғасынан туындайды.

Үштік топтар

Олар монументалды баспалдақпен, баспалдаққа қараған орталық ғимаратпен және платформаның екі жағында бір-біріне қараған екі бүйірлік құрылыммен жоғары платформадан (кең акрополь немесе тік пирамида) тұрады. Бұл формальды кешен аспан ошағының (қазіргі Орион шоқжұлдызы) жер бетіндегі қайта құрылуына немесе таққа отырғызу рәсімдерінің сахнасына қатысты. Соңғы кезде Триадалық топтар жүгері құдайының гүлді тауға қайта тірілгенін еске алатын қасиетті орындар ретінде түсіндірілді. Мұндай кешендер кеш доклассикалық кезеңде пайда болады және ерте постклассикалық кезеңде жоғалып кетуіне дейін саны біртіндеп азаяды.

Пирамидалар мен ғибадатханалар

Көптеген маңызды ғибадатханалар биік пирамидалардың үстінде орналасқан, кейбіреулері екі жүз метрден асатын, мысалы, Эль Мирадордағыдай. Қасиетті орынның үстіндегі орынды көбінесе төбеге немесе төбеге қайырмамен көтеріп қойған. Соңғы кездегі жаңалықтар пирамидалардың кеңінен қабір ретінде қолданылғанын көрсеткенмен, ғибадатханалардың өзінде қабірлер сирек кездеседі. Майя пирамидаларының жалпақ үсті бар және ацтек пирамидаларына ұқсас, бірақ ацтектер өздерінің пирамидаларын ажыратылмас етіп салған адамдар. Чичен-Ицада Эль-Кастильо ("қамал") деп аталатын пирамида бар. Төрт баспалдағы бар, әрқайсысында 91 баспалдақ (жоғарғы платформада олар 365 -ке дейін), және астрономиялық маңызды санда пайда болатын басқа сәулеттік элементтерге ие, бұл Майя мифы мен сәулет өнерінде біріккен астрономиялық циклдердің жақсы мысалы. Ежелгі Мысыр өркениеттері аспанда жаңбырды әкелетін, тіпті дауылдарды да аластататын күш бар деп сенген. Олар өздерін ести алатын күшке жақындау үшін пирамидалар салған. Месопотамиялықтар пирамидаға ұқсас, сатылы зиггураттар салған. Сонымен қатар, майялар және басқа да мезоамерикалықтар аспанды көру үшін пирамидаларын айналадағы ормандардан жоғары салған. Майя пирамидалары биіктегі құдайларды құрметтеумен қатар, күн құбылыстарын бақылауға арналған обсерваториялар ретінде де қызмет етті. Майя пирамидалары тіпті солтүстік, шығыс, батыс және оңтүстік бағыттарымен жақсы сәйкестендірілген, сондықтан олар компас сияқты қолданылған. Күннің батып бара жатқан сәулелері солтүстік балустрадаға сәулесін шашып, пирамиданың баспалдақтарынан төмен қарай жыланның жүзіп келе жатқанын көрсетеді. Жыланның бірнеше үшбұрышты пішіні бар, ол алмаз арқалы жыланның түрін береді. Солтүстік сатының түбінде жыланның бас мүсіндері орналасқан, бұл әсерді одан да сенімді етеді. Бұл жарық пен көлеңке әсері күн мен түн теңдеуін жазу үшін мақсатпен қол жеткізілген деген кең таралған сенім болса да, бұл идея өте күмәнді: құбылысты бірнеше апта бойы күн мен түн теңдеуі айналасында үлкен өзгерістерсіз байқауға болатыны көрсетілді, бұл әсерді бақылау арқылы кез-келген күнді анықтау мүмкін емес. Майя архитектурасы мезоамерикалық мәдениеттердегі басқалардан мүлдем өзгеше. Мифология мен астрономиялық оқиғалардың араласқан әсерін барлық майя сарайларында немесе пирамидалық құрылыстарда кездестіруге болады. Сондай-ақ, Чичен-Ицаның сәулетінде толтектердің зор ықпалы байқалды. Толтектер майяларға басып кіріп, 1000 жыл шамасында олардың мәдени дәстүрлерін біріктірді.

Бақылау орындары

Майялар астрономдық зерттеулерге құштар болды және аспан денелерінің, әсіресе Күн, Венера және Айдың фазаларын картаға түсірді. Көптеген ғибадатханаларда аспан оқиғаларына сәйкес келетін есіктер мен басқа да ерекшеліктер бар. Көбінесе Кукульканға арналған дөңгелек ғибадатханалар, мүмкін, қазіргі заманғы қираған экскурсиялық нұсқаулар "байқау" деп сипаттаған. Алайда, қазір белгілі болғандай, әртүрлі типтегі және әртүрлі мақсаттағы көптеген ғимараттар астрономиялық негізде, негізінен белгілі бір күндері күн шығысы мен күн батуына бағытталған. Тіркелген күндер төрт ауыл шаруашылығы маңызды маусымға шоғырланған және күнтізбелік жүйенің элементарлық кезеңдерінің көбеюімен (13 және 20 күн) бөлінеді, бұл бағыттар ауыл шаруашылығы мен оған байланысты салтанатты іс-шараларды дұрыс жоспарлауды жеңілдету үшін бақылау күнтізбесін пайдалануға мүмкіндік берді. Майяның маңызды ғимараттарының көпшілігі астрономиялық критерийлер негізінде бағдарланған болса да, олардың негізгі функциялары діни, тұрғын үй немесе әкімшілік болды; сондықтан кез-келген құрылымдық түрге қолданылатын "обозреватория" белгісі өте қиын.

Бейсбол алаңдары

Мезоамерикалық өмір салтының ажырамас бөлігі ретінде, олардың салт-дәстүрлі доп ойынына арналған соттар бүкіл Майя патшалығында, көбінесе үлкен масштабта салынған. Баль алаңдарының ойын алаңы екі ұзын қабырғамен анықталды. Майя тарихының ерте кезеңінде салынған соттар (Кобадағыдай) көлбеу қабырғалы, ал кейінірек салынған соттар (Чичен-Ицадағыдай) тік қабырғалы болды. Көбінесе, ұштарын жоғарыдан қарап тұрған кезде ауланың пішінін жасау үшін жабық етіп қоятын. Майялар "Баллкорт" алаңында ойын ойнағанда, доп қатты резеңкеден жасалып, кейде диаметрі 30 см-ге дейін жететін. Бұл ойын алаңның қарама-қарсы шеттерінде орналасқан командалар арасында өткізілді. Ойыншылар оны тек тізелерімен немесе жамбастарымен ғана ұра алатын, қазіргі футбол немесе футбол сияқты. Егер қарсылас допты дұрыс қайтара алмаса, ұпай алынады. Мексиканың орталығында және соңғы дәуірлерде Юкатанда тастан жасалған сақиналар соттың қабырғаларының биік жағына орнатылған. Бұл ойыншы үшін шақты рингке ұшыру ерекше жеңіске айналды.

Үңгірлер

Сонымен қатар, майялар үшін маңызды болған үңгірлер бар. Майя үңгірлері арасында Жолья үңгірі, Надж Тунич үңгірлері, Канделярия үңгірлері және Сиқыршының үңгірі бар. Майялар арасында үңгірлерді құру туралы аңыздар да бар. Кейбір үңгірлер әлі күнге дейін қазіргі Майялар Мексикадағы Чиапас таулы аймағында қолданылады. Кейбір үңгірлер толықтай немесе ішінара жасанды болған.