Кіріспе

Испандықтарға дейінгі майялардың әлеуметтік ұйымы испандықтарға дейінгі майялардың әлеуметтік ұйымы, оның саяси құрылымдары және әлеуметтік сыныптары. Майялар Мексика мен Орталық Американың жергілікті халқы және VI ғасырға дейін Орталық Американың ең басым халық тобы болды. Неолит дәуірінде майя қоғамы астрономия, математика, ауыл шаруашылығы, өнер және жазу салаларына үлес қосты. Маялар біздің заманымыздың 250 мен 900 жылдарының арасында өркениеттің шыңы жеткен. Бұл күрделі қалаларды, әлеуметтік өмірді және саясатты қамтиды. Осы уақыттан кейін майя өркениетінің құлдырауы басталды, қалған майялар аңшы-жинақшы қоғамға қайта оралды. Осы қалған тайпаларды 1500 жылдары еуропалықтар басып алады. Майялар Мезоамерикада өмір сүрді, олар Юкатан түбегінде, Гватемаланың солтүстігіндегі Петен ауданында және Мексиканың оңтүстігінде шоғырланды. Майялар өз өркениетінің шыңына классикалық кезеңінде (б.з.б. D 250-ден 900-ге дейін) 900 жылынан басталған құлдыраудан бұрын. Майялар дене өзгертілуін жүзеге асырды, Екі термин де ертедегі отарлау мәтіндерінде, соның ішінде Папелес де Паксболонда пайда болады, онда олар ацтектер мен испан терминдерінің синонимдері ретінде қолданылады. Бұл сөздердің науаль тіліндегі мағынасы - tlatoani және tlahtocayotl, ал испан тіліндегі мағынасы - rey, majestad, reino және señor, яғни билеуші/басшы/қожайын, señorío немесе доминион. Мұндай патшалықтар әдетте өзінің көршілес аймақтары мен бірнеше тәуелді қалалары бар (қала мемлекетіне ұқсас) астанадан артық болмады. Сондай-ақ, үлкен аумақтарды басқаратын және кішігірім мемлекеттерді бағындырған үлкен мемлекеттер болды; Тикал мен Каракол басқаратын кең ауқымды жүйелер бұған мысал болып табылады. Әр патшалықтың өз атауы болған, бірақ олар өз аумақтарындағы бірде-бір жермен бірдей емес еді. Оның бірегейлігі белгілі бір билеуші әулетке байланысты саяси бірлік болды. Мысалы, археологиялық табылған Нараньо қаласы Саал патшалығының астанасы болған. Патшалықтың жері (чан чэн) және оның астанасы Вакаб'нал немесе Максам деп аталды және Хук Цук деп аталатын үлкен географиялық құрылымның бөлігі болды. Оның орнына, олар үлкен патша үй-жайлары ретінде құрылып, патша сарайындағы әкімшілік және діни іс-әрекеттердің орындары ретінде тұжырымдалды. Бұл модельдің теориялық шеңберінде олар мәртебелі ақсүйектердің қасиетті билеушіге жақындауы мүмкін, жоғары мәдениеттің эстетикалық құндылықтары қалыптастырылып, таратылатын және эстетикалық заттар тұтынылатын жерлер болды. Олар өздерін әлеуметтік, моральдық және ғаламдық тәртіптің орталықтары және көздері деп жариялады. Пьедрас-Неграс немесе Копанның жақсы құжатталған жағдайларында сияқты патша сотының құлауы байланысты елді мекеннің "өліміне" әкеледі. Асыл тап тіпті күрделі және Майя қоғамының климатына маманданған. Асыл тұқымдылар тек қана элиталық отбасылар арқылы қызмет етіп, жалғастырған. Осылайша Майя өркениетінің қалыптасқанын және қоғамның жоғары деңгейіне көтерілудің өте қиын екенін көрсетті. Майя еркектерінің кәсіптері аталарының кәсіптерімен шектелген. Егер әкең шаруа болса, сен де шаруа болдың. Жоғарғы тапқа билеушілер, ақсүйектер мен діни қызметкерлер кірді. Орта тап - саудагерлер, саудагерлер және әскерилер.

Туыстық қатынас

Ежелгі майялардың туыстығы мен ұрпағы аталық, аналық және екі жақты деп сипатталған. Майялардың саяси ұйымы сегменттік (жақсы анықталған ұрпақтар мен клан сияқты құрылымдарды қамтиды) және орталықтандырылған болып сипатталған.

Жазушылар

Майялардың сотында жазушылар беделді орынға ие болды және олардың қамқоршы құдайлары болды (Кіші маймыл құдайлары мен Майяның жүгері құдайы). Олар әулеттерінен шыққандықтан, әулеттерінде иерархиялық жүйе болған. Кейбір жазушылар патша сарайында қызмет еткен болса, басқалары ғибадатханада қызмет еткен, мүмкін, діни қызметкерлердің қатарында болған. Майя өнерінде билеушілер әдетте жазушы болған немесе кем дегенде жазуға қабілетті болғандығын көрсететін тұзақтармен бейнеленеді, мысалы, бас киімдерінде қалам түйірлері бар. Сонымен қатар, көптеген билеушілер жамылғы немесе саз сия құмыралары сияқты жазу құралдарымен бірге табылған.

Корпустың өзгеруі

Ежелгі майялар үшін дене өзгерісі мәдени және жеке тұлғаның көрінісі болды. Әр түрлі өзгерістер арқылы денені жеке-жеке тәжірибеге алуға, символ ретінде немесе саяси мәлімдеме ретінде пайдалануға болады. Сонымен қатар, сұлулық әлеуметтік және моральдық құндылықтарды сырттай көрсету үшін де қолданылған.

Бас сүйегінің өзгеруі

Майялардың бас сүйегін өзгертудің шығу тегі белгісіз, бірақ ол, мүмкін, Тукстла тауларына жақын орналасқан майялардың алдыңғылары болған ольмектерден мұрагерлік алған. Бас сүйегін өзгерту ольмектер мәдениетінің ең маңызды әдістерінің бірі болды. Майялар тісті өзгертудің екі түрлі түрін қолданған: файлдандыру және инкрустация. Бұл тістің пішінін өзгертіп, ойықтар, саңылаулар немесе нүктелер жасауды білдіреді. Тіс өңдеудің бұл түрі ертедегі классикалық кезең (1400-1000 б.з.д.) кезінде пайда болды және тас абразерлер мен сумен аяқталды. Адамның сүйектері терісін өзгерткенін дәлелдейтін дәлелдерді зерттеуге болмайды, сондықтан майялар арасында татуировка, шынайылық және дене бояулары туралы дәлелдер керамика және қабырға кескіндемелері, пигменттерді сақтау үшін қолданылатын құралдар мен ыдыстар сияқты артефактілер, сондай-ақ этнотарихи есептер сияқты иконографиялық суреттерден келеді.

Боди-бояу

Дене бояуының үлгілері өте жергілікті, ал түсі мен дизайны жерге қарай өзгерді. Майялар арасында ең көп қолданылатын екі түс - қызыл, ол гематит пен темір кенінің қосылуымен цинабардан немесе вермильоннан жасалды. Маяның тағы бір танымал мәдениеті, және ең құндысы көк немесе жасыл пигмент, индиго мен палигорскит деп аталатын минералдан жасалған. Бұл көк-жасыл түс өте құнды болған, өйткені ол нефритпен ғана емес, құдайларға құрбандықпен де байланысты болған. Көздің қиылысуы құнды қасиет ретінде қарастырылды және Майяның құдайы Кинич Ахау да қиылысу ретінде суреттелген деп айтылды.

Соғыс жүргізу

Майялар өздерінің дамуының әр кезеңінде құрбандыққа шалу, бәсекелестік бәсекелестікке жету, маңызды ресурстарды алу және сауда жолдарын бақылау мақсатында соғысты қолданды. Майялар үшін соғыс маңызды болды, өйткені айналадағы аймақтарға шабуыл жасау қажетті құрбандарды, сондай-ақ ғибадатханалар құрылысына құлдарды қамтамасыз етті. Аумақтарды анықтау және қорғау үшін, сондай-ақ экономикалық билікті қамтамасыз ету үшін де ауқымды шайқастар жүргізілді. Майялар өз қалаларын қорғану үшін қорғану құрылыстарын қолданған. Кейбір қалалардың сыртқы қабырғасының ішінде қабырғалар болғандықтан, жаулар жорыққа шыққанда, оларды көптеп қырып-жоюға болатын. Классикалық кезеңнен кейінгі кезеңде аймақтың саяси жағынан бөлініп-бөлініп кетуіне байланысты ішкі соғыстардың көлемі қатты өсті. Әскерлер көбейтіліп, кейде жалдамалылар жалданып алынды. Көптеген қала орталықтарының жойылуы майялардың құлдырауына себеп болды.

Әскери ұйым

Майя қалаларының билеушісі - ең жоғарғы әскери қолбасшы. Кейбіреулері тек әскери іс-әрекет жасады, ал басқалары шайқасқа қатысты. Классикалық кезеңнің аяғында өрттеу сияқты қиратушы соғыс әдістері кең таралды.

Әдет-ғұрыптар

Соғыс құдайлар мақұлдаған деп саналатын ырым-жырымдық процесс еді. Әскери басшылардың көбісі діни билік иелері болған. Жау соғысына аттанмас бұрын, әскерлер би билеп, домбыра, сыбызғы, шоқжабақ мүйіздері мен ән-күймен құдайларды шақырады. Домбыра мен ұрыс айқастары соғыстың басталғанын білдіреді. Әскерлер жауынгерлерге рух дарыту үшін жауларға діни мүсіндерді де алып жүретін. Олар жаудың қолынан қалу кез келген өлімнен де жаман деп саналғандықтан, олар соғыс майданындағы өлім оларға мәңгілік бақыт сыйлайды деп сенгендіктен, қатты шайқасты. Олардың қалқандары аз болғанмен, олар қорғаныш үшін тоқылған кілемдерден, ағаштан және жануар терілерінен жасалған әшекейленген қалқандарды қолданды. Майяның жауынгерлік басшылары жауынгерлерін рухландырып, жауларын қорқытуға арнап киінді. Олар әдетте құмнан жасалған, діндік белгілері бар шапан және жауынгердің жануарлар рухын немесе "жолдарын" бейнелейтін ағаштан және матадан жасалған күрделі бас киім киетін. Металл аз болғандықтан, соғыста қолданылмады.