Кіріспе
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде операциялар театры "Африканың бірінші дүниежүзілік соғысы" деп те аталатын қақтығыс Бірінші дүниежүзілік соғыстың африкалық театры Солтүстік Африкада неміс және Осман империясы бастаған науқандарды, еуропалық отаршылдық билікке қарсы жергілікті көтерілістерді және Камерун, Тоголанд, Германияның Оңтүстік-Батыс Африка және Германияның Шығыс Африкадағы отаршылдықтарына қарсы одақтастардың науқандарын қамтиды. Бұл жорықтарды неміс шхутцтруппелері, жергілікті қарсылық қозғалыстары және Британ империясының, Франция, Италия, Бельгия және Португалияның әскерлері жүргізді.
the conflict also known as "Africa's First World War"
The African theatre of the First World War comprises campaigns in North Africa instigated by the German and Ottoman empires, local rebellions against European colonial rule and Allied campaigns against the German colonies of Kamerun, Togoland, German South West Africa, and German East Africa. The campaigns were fought by German Schutztruppe, local resistance movements and forces of the British Empire, France, Italy, Belgium, and Portugal.
Стратегиялық контекст
Африкадағы неміс колониялары 1880 жылдары сатып алынған және жақсы қорғалмаған. Олар Ұлыбритания, Франция, Бельгия және Португалияның бақылауында болған аумақтармен қоршалған. Африкадағы отаршылдық әскери күштер салыстырмалы түрде аз, нашар жабдықталған және басқа отаршылдық күштерге қарсы әскери операцияларды жүргізудің орнына ішкі тәртіпті сақтау үшін құрылған. 1884 жылғы Берлин конференциясы Еуропадағы соғыс басталса, Африкадағы еуропалық отарлар бейтарап болуға тиіс деп қарастырды; 1914 жылы Еуропа державаларының ешқайсысы қарсыластарына теңіздегі отарларын бақылауға қарсы шығуға жоспарламады. Соғыс басталғаны туралы хабар Еуропаның Африкадағы отаршылдарына жеткенде, отаршылдықты сақтап отырған мемлекеттердің астаналарында болған құлшыныспен салыстырғанда, бұл аз болды. 22 тамыздағы Шығыс Африка стандартындағы редакциялық мақалада Африкадағы еуропалықтар бір-бірімен соғыспауы керек, керісінше, жергілікті халықты қуғын-сүргінге ұшырату үшін ынтымақтасуы керек деп айтылды. Соғыс ақ колониалистердің мүддесіне қарсы болды, өйткені олардың саны аз болды, көптеген еуропалық жаулап алулар жақында болды, тұрақсыз болды және қолданыстағы жергілікті билік құрылымдары арқылы жұмыс істеді; Еуропалық пайда үшін Африканың экономикалық әлеуетін ұйымдастыру жақында ғана басталды. Ұлыбританияда 5 тамызда Император қорғанысы комитетінің шабуылдық кіші комитеті тағайындалды және теңіздердегі командалық қамтамасыз етілуі керек деген қағидатты орнатты және егер мақсаттарға жергілікті күштермен қол жеткізілсе ғана қарастырылды және егер мақсат британдық теңіз коммуникацияларын сақтаудың басымдылығына көмектессе, өйткені шетелдегі британдық армия гарнизондары Еуропаға "Императорлық шоғырлану" түрінде қайтарылды. Неміс көмір станциялары мен сымсыз станцияларына шабуыл жасау теңіздерді Императорлық неміс теңіз флотының сауда рейдкерлерінен тазарту үшін маңызды деп саналды. Мақсаттар Африкадағы Людериц шығанағы, Виндхук, Дуала және Дар-эс-Салам және Гвинея шығанағындағы Голд-Кост британдық колониясының жанында Тоголандтағы неміс сымсыз станциясы болды, олар жергілікті немесе одақтас күштердің шабуылына ұшырайды деп саналды және Қиыр Шығыста, бұл Цинтао қоршауына әкелді.
Зайан соғысы, 1914-1921 жылдар
Неміс империясы мен Осман империясы француздар құлатып жіберген билік иелерімен келіссөздер жүргізу арқылы француз колонияларындағы жағдайға ықпал етуге тырысты. Испания билігі осы аймақта насихат пен ақшаны таратуды бейресми түрде қабылдады, бірақ Испания арқылы 5000 мылтық пен 500 000 оқ-дәрілерді контрабандалық жолмен әкету туралы неміс жоспарын бұзды. "Тескилат и Махсуса" Солтүстік Африкада бірнеше агенттерін сақтады, бірақ Мароккода екеуі ғана болды. Зайан соғысы 1914-1921 жылдар аралығында Франция мен Берберлер конфедерациясы арасында Француз Мароккосында болған. Марокко 1912 жылы француз протекторатына айналды және француз армиясы француз ықпалын шығысқа қарай Орта Атлас таулары арқылы Француз Алжиріне қарай кеңейтті. Муха о Хамму Зайани бастаған заиандар тез арада Таза және Хенифра қалаларын жоғалтты, бірақ француздарға көптеген зардаптарды жіберуге мүмкіндік алды, олар мобильді группалар, тұрақты және тұрақты емес жаяу әскердің, ат әскерінің және артиллерияның құрама қаруларын құру арқылы жауап берді. 1914 жылы француздардың Мароккода 80 000 әскері болды, бірақ олардың үштен екісі 1914 жылдан 1915 жылға дейін Францияда қызмет ету үшін шығарылды және Эль-Эрри шайқасында (13 қараша 1914 ж.) 600-ден астам француз сарбазы қаза тапты. Губернатор Хьюберт Ляути өз күштерін қайта ұйымдастырып, пассивті қорғаныс емес, алға басу саясатын жүргізді. Француздар жоғалтқан аумақтың көп бөлігін қайтарып алды, бірақ Орталық державалардың Зиан конфедерациясына ақпарлары мен қаржылық қолдауына қарамастан және француздарға адам күші аз болған кезде залал келтірген рейдтерге қарамастан.
Сенусидің жорығы, 1915-1917
1906 жылға дейін сенусилер француздарға қарсылық көрсеткен кезде, олар "сахара шөлінің салыстырмалы түрде бейбіт діни сектасы, фанатизмге қарсы". Италия-Түрік соғысында (1911 жылдың 29 қыркүйегі - 1912 жылдың 18 қазаны) итальяндық әскерлер Ливия жағалауындағы анклавтарды басып алды, ал сенусилер ішкі жағынан қарсылық көрсетті, Мысырдағы британдықтармен жалпы достық қарым-қатынасты сақтады. 1913 жылы итальяндықтар Этанги іс-әрекетінде жеңілді, бірақ 1914 жылы итальяндық күшейтулер қайта жандануға әкелді және қаңтар айында сенусилер Оңтүстік-Шығыс Киренаикада болды. Сенусидің қатарында қазіргі заманғы мылтықтармен қаруланған 10 000 адам болды, олар күніне 1000 оқ шығаратын зауыттың оқ-дәрісін қолданды. Италиялықтар бекіністі қалаларда және Сенуссилер шөл даласында аралықта соғысып жатты. Британдықтар 5 қарашада Осман империясына соғыс жариялады, ал Осман империясының басшылығы сенустілерді батыстан Мысырға шабуыл жасауға шақырды. Османдықтар Сенусидің Суэц каналын қорғаушылардың артқы жағына қарсы операциялар жүргізуін қалады; Османдықтар Синайдан шығыста ағылшын күштеріне қарсы бұрынғы шабуылдарда сәтсіз болды және оларды қарама-қарсы бағыттағы шабуылдармен алаңдатуды қалады.
Жағалаудағы науқан, 1915-1916
6 қарашада неміс субмаринасы U35 торпедамен тоғытып, Соллум шығанағында пароходты батты. U 35 кемесі су бетінде пайда болып, жағалау күзетшілерінің "Аббас" атты канонерлік қайығын батты және палубадағы пулеметпен "Нур ел Бахр" кемесіне қатты зақым келтірді. 14 қарашада Сенуссилер Солумдағы египеттік позицияға шабуыл жасады. 17 қарашаға қараған түні Сенуссилердің бір тобы Солумға атқылады, ал екінші топ жағалаудағы телеграф желісін кесіп тастады. Келесі күні түнде Соллумнан тыс жердегі Сиди Барранидегі монастырды 300 мухафиз басып алды, ал 19 қараша күні түнде жағалау күзетшісін өлтірді. 20 қарашада Соллумның шығысында Мысыр постына шабуыл жасалды. Британдықтар Соллумнан шығысқа қарай Мерса Матрухқа кері қайтты, онда база үшін жақсы мүмкіндіктер болды және Батыс шекара күштері (генерал-майор А. Уоллес) құрылды. 11 желтоқсанда Дувуар Хусейнге жіберілген британдық колоннаға Матрух-Соллум жолы бойында шабуыл жасалды және Уди-Сенба ісі кезінде сенустілер удиден қуып шықты. Шақыру жұмыстары жалғасты, ал 13 желтоқсанда Уәди Хашеифайатта британдықтарға тағы да шабуыл жасалды. Британдықтар 25 желтоқсанға дейін Матрухқа оралды, содан кейін сенуссилерді таңғалдыру үшін түнгі қарқын алды. Вади Маджид оқиғасында сенусилер жеңілді, бірақ батысқа қарай шегінуге мүмкіндік алды. Әуеде барлау барысында Халазин аттанында 23 қаңтарда шабуылға ұшыраған Халазин маңындағы Матрухтың маңында тағы да сенуси лагерьлері табылды. Сенусилер шеберлікпен кері шегінді де, британдықтардың флангтарын қоршауға алуға тырысты. Британдықтар флангілерінен кері сүрінді, өйткені орталық алға жылжуда және Сенуссидің негізгі құрамын жеңді, олар қайтадан кері шегіне алды. 1916 жылдың ақпан айында Батыс шекара күштері күшейтілді және британдық колонна соллумды қайтадан басып алу үшін жағалау бойымен батысқа жіберілді. Әуеде барлау жұмыстары кезінде Агагиядағы сенусилердің лагері ашылып, 26 ақпанда Агагия жорығында шабуылға ұшырады. Сенуссилер жеңілді, содан кейін олар Дорсет еоманрилері кері қайтқан кезде ұстады; еоманрилер ашық жерде автомат және мылтық отына ұшырады. Британдықтар 184 адамының 58-і мен аттарының жартысын жоғалтты, бірақ сенусилердің қашып кетуіне жол бермеді. Жаудың жағалаудағы әскерлерінің қолбасшысы Жафар-паша тұтқындалды, ал Соллумды британ әскерлері 1916 жылы 14 наурызда басып алды.
Оазистер тобының науқаны, 1916-1917
1916 жылы 11 ақпанда Ахмед Шариф Киренаикадағы Сенусси орденінің басшысы ретінде Гизадағы Бахария оазисін басып алды, содан кейін британдық Корольдік ұшу корпусының бомбалаушылары шабуыл жасады. Фарафра оазисі де сол уақытта басып алынды, содан кейін сенусилер 27 ақпанда Дахла оазисіне көшті. Британдықтар Бени Суэфте Оңтүстік күшін құрып жауап берді. Мысырлық шенеуніктер Карга оазисінен кері қайтты, ал оазисті сенусилер шабуыл жасамай кері қайтқанға дейін басып алды. Британдықтар оазисті 15 сәуірде қайта басып алды және Қарғадағы жеңіл темір жол аялдамасын Могара оазисіне дейін кеңейте бастады. Негізінен Австралия императорлық түйе корпусы түйелер мен жеңіл Ford Motor Company машиналарында патрольдік сапармен Нил аңғарынан Сенуссилерді кесіп тастады. Бахария оазисіне шабуыл жасауға дайындықты Сенуси гарнизоны байқады, ол қазан айының басында Сиваға кері шегінді. Оңтүстік күш Дахла оазисі (17-22 қазан) істерінде сенуссилерге шабуыл жасады, содан кейін сенуссилер Сивадағы базаларына кері шегінді. 1917 жылдың қаңтар айында британдықтар Сиваға жеңіл бронемашина бригадасын, Роллс-Ройс бронемашиналарын және үш жеңіл автомобиль патрулін жіберді. 3 ақпанда бронеавтомобильдер таңғалдырып, Гирбада Сенуссиге қарсы шабуыл жасады, олар түнде кері шегінді. 4 ақпанда Сиваға қарсылықсыз кірді, бірақ Мунассиб асуында британдықтардың тұзақ тобы бұзылып қалды, өйткені жарлық бронеавтомобильдерге тым тік болып табылды. Жеңіл автокөліктер жардан түсіп, 4 ақпанда конвойды басып алды. Келесі күні Гирбадан келген сенусилер ұсталды, бірақ олар көліктер жете алмайтын бекет орнатты, содан кейін қалған сенусилерді ескертті. Британдықтар 8 ақпанда Матрухқа оралды, ал Сейид Ахмет Джагхбубқа кері қайтты. Саид Идрис пен англо-италиялықтардың қаңтар айының соңында басталған келіссөздері Сивадағы Сенусидің жеңілісі туралы хабардан кейін жанданды. Акрама келісімінде Идрис 12 сәуірде британдықтарды, ал 14 сәуірде Италияны қабылдады.
Вольта-Бани соғысы, 1915-1917 жылдар
Вольта-Бань соғысы - 1915-1917 жылдар аралығында Француз Батыс Африкасының (қазіргі Буркина-Фасо мен Мали) кейбір аймақтарында орын алған отарлаушылыққа қарсы көтеріліс. Бұл - француз армиясына қарсы африкалық жергілікті әскерлер арасындағы, әртүрлі халықтардың коалициясы арасындағы соғыс. 1916 жылы ең күшті болған кезде жергілікті күштер 15000 - 20000 адамнан құралып, бірнеше майданда шайқасты. Бір жылдай уақыт өткеннен кейін, бірнеше рет жеңіліске ұшырағаннан кейін, француз армиясы көтерілісшілерді жеңіп, олардың басшыларын түрмеге қамап немесе өлтірді, бірақ қарсылық 1917 жылға дейін жалғасты.
Дарфур экспедициясы, 1916 жыл
1916 жылы 1 наурызда Судан үкіметі мен Дарфур сұлтандығы арасында жаулық басталды. Англо-Мысыр Дарфур экспедициясы Дарфур көшбасшысы, Султан Али Динардың Англо-Мысыр Суданы және Мысыр сұлтандарының Мысырға қиялданған шабуылға түсуін болдырмау үшін жүргізілді. Бұл Сенусидің батыстан Мысырға кіріп кетуімен үйлесімді деп саналды. Мысыр армиясының Сирдар (басшысы) Дарфур шекарасының шығысында орналасқан Рахад қаласында шамамен 2000 адамнан тұратын күш ұйымдастырды. 16 наурызда күш шекарадан төрт ұшақтың қолдауымен, Нахудта құрылған алдыңғы базадан жүк көліктеріне орнатылған шекарадан өтті. Мамыр айында күш Дарфур астанасы Эль-Фашерге жақын болды. 22 мамырда Берингиядағы оқиғада Фур армиясы жеңілді және англо-мисырлық күштер келесі күні астананы басып алды. Динар мен оның 2000 шәкірті олардың келуінен бұрын кетіп, оңтүстікке қарай қозғалғанда әуеден бомбаға ұшырады. Камерун кампаниясынан оралған француз әскерлері Дарфурдың батысқа қарай шегінуіне жол бермеді. Динар Ел-Фашердің оңтүстігіндегі Марра тауларына кері шегініп, шарттарды талқылау үшін елшілерін жіберді, бірақ британдықтар ол алдын ала ойлап, келіссөздерді 1 тамызда тоқтатты. Ішкі келіспеушілік Динардың күшін шамамен 1000 адамға дейін қысқартты; Англия-Мысыр форпостары тамыз жаңбырларынан кейін Эль-Фашерден батысқа және оңтүстік-батысқа қарай итермеленді. 13 қазанда Диббисте шайқас болды және Динар келіссөздерді ашты, бірақ қайтадан жаман ниетпен күдікке ұшырады. Динар оңтүстік-батысқа қарай Гюбаға қашып кетеді, оны аздаған әскер қуып жетеді. 6 қарашаның таңертеңінде англо-мисырлықтар Гюба ісі бойынша шабуыл жасады және Динардың қалған ізбасарлары тарап кетті. Сұлтанның денесі лагерден табылды. Экспедициядан кейін Дарфур Суданға қосылды.
Каоцен көтерілісі, 1916-1917
Аг Мохаммед Вау Тегидда Каоцен (1880-1919), Икасказан туарег конфедерациясының Аменокалы (басшысы) 1909 жылдан бастап француз отарлаушы күштеріне шабуыл жасады. 1914 жылы қазан айында Фезан оазисі Куфра қаласындағы Санусия басшылығы француз отаршылдарына қарсы джихад жариялады. Агадес сұлтаны француздарды туарегтер конфедерациясы адал болып қалатынына сендірді және Каоценнің күштері 1916 жылы 17 желтоқсанда гарнизонды қоршап алды. Каоцен, оның ағасы Мохтар Кодого және Ливиядағы Корольдік итальян армиясынан қолға түскен мылтықтар мен далалық тапаншамен қаруланған 1000 туарег шабуылы бірнеше француздық көмекші колонналарды жеңді. Туарегтер Айрдың негізгі қалаларын, соның ішінде Ингалл, Ассоде және Аудерасты басып алды. Қазіргі Нигердің солтүстік бөлігі үш айдан астам уақыт бойы көтерілісшілердің бақылауында болды. 1917 жылы 3 наурызда Зиндерден келген үлкен француз күші Агадез гарнизонын босатып, қалаларды қайтара бастады. Қала тұрғындарына, әсіресе маработтарға қарсы жаппай жазалау шаралары қолданылды, бірақ олардың көбі туарегтер немесе көтерілісшілер емес еді. Француздар Агадес пен Ингалда 130 адамды көпшілік алдында өлтірді. Каоцен солтүстікке қашып кетеді; 1919 жылы оны Моурзук қаласында жергілікті милиция өлтірді. Каоценнің ағасы 1920 жылы француздар Дамағарам сұлтандығындағы тубу мен фуланың арасында көтеріліс бастағаннан кейін өлтірілді.
Сомалиленд кампаниясы, 1914-1918 жылдар
Британдық Сомалилендте Дервиш мемлекетінің сұлтаны Дириэ Гуре эфиопиялық және еуропалықтардың басып кіруіне қарсы жорығын жалғастырды. 1914 жылдың наурыз айында қырық дервиш Британдық Сомалилендтің астанасы Бербераға шабуыл жасады, бұл үлкен үрей тудырды; қараша айында Сомалиленд түйе корпусының әскерлері 600 сомали және 650 үнді әскерімен Шимбер-Берристегі үш қалмақты басып алды, содан кейін оларды қайтадан алу үшін 1915 жылдың ақпанында оралуға тура келді. Британдықтар өздерінің аз ресурстарын ескере отырып, Саид пен оның 6000 қолдаушыларын шығыс Сомалилендте ұстап тұруға тырысты, бұл Саидтың өз адамдарын қашып кетуіне және аяусыз өлтіруіне ықпал етті, бұл сәтті болды. Британдық бедел достық сомали аймақтарын қорғаудан және Саидтың шабыттанған сомали халықтарын Шығыс Африка протекторатына (Британдық Шығыс Африка, қазіргі Кения) кіруден қорғайтын. Осман империясы 1914 жылы қарашада соғысқа кірген кезде, Британдық Шығыс Африкадағы британдық отаршылдық билік Эфиопия мен Сомалиленд мұсылмандарының шабуылдарынан қорқып қалды, бірақ 1916 жылға дейін ешқайсысы орын алмады, ол кезде Шығыс Африкада орналасқан Үндістан армиясының кейбір мұсылман бөлімшелерінде де қиындықтар туындады, соның ішінде дезертирлер мен өз-өзіне жасаған жарақаттар. Ақпан айында 500-ге жуық Аулиандық соғысшылар Серенлидегі британдық бекіністі басып алды және гарнизонның 65 сарбазын және олардың британдық офицерін өлтірді. Британдықтар солтүстік-шығыстағы Ваджир қаласындағы негізгі бекінісінен кетіп, Аулианды екі жыл бойы жеңе алмады. Османдықтардың джихадқа шақыруынан туындаған қиындықтар британдықтарды Шығыс Африка мен басқа жерлерде панмусульман қозғалысының өсуінен аулақ болу үшін едәуір қиындыққа ұшыратты. Османдықтардың шақыруы аз әсер еткен кезде де, британдықтар Африкадағы джихадтан қорқып жүрді. Сомали халқына әсер ету үшін 1916 жылы кейбір ақсақалдар Мысырға алып кетілді. Соғыс кемелері, теміржолдар және неміс және Осман әскерлерімен толған тұтқын лагерлері үлкен әсер қалдырды, бұл маусымда арабтардың көтерілісі басталғанда күшейтілді.
1914 жылғы Тоголандағы науқан
Тоголанд науқаны (9-26 тамыз 1914) - Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Батыс Африкада Тоголандтың неміс колониясына (Того және тәуелсіздік алғаннан кейін Гананың Вольта аймағы) француз және британдық шабуыл. Колонияға 6 тамызда шығыста Дагомеден француз әскерлері, ал 9 тамызда батыста Голд-Косттан британ әскерлері шабуыл жасады. Неміс отаршылдық күштері астана Ломе мен жағалаудағы провинциялардан кетіп, солтүстікке қарай Каминаға дейінгі жолда, жаңа сымсыз станция Берлинді Тоголандқа, Атлантикаға және Оңтүстік Америкаға байланыстыратын. Голд-Кост пен Дагомеяның көршілес колонияларының негізгі британдық және француз күштері жағалаудан жол мен теміржолға қарай алға жылжыды, ал кішігірім күштер Каминаға солтүстіктен жиналды. Неміс қорғаушылары Бафило, Агбелувое және Чра шайқастарында басқыншыларды бірнеше күнге кешіктіре алды, бірақ колонияны 1914 жылдың 26 тамызында тапсырды. 1916 жылы Тоголанды жеңімпаздар бөліп алды, ал 1922 жылы шілдеде Британдық Тоголанд пен Француз Тоголанын Ұлттар Лигасының мандаттары ретінде құрды. Француздық сатып алу колонияның шамамен 60 пайызын, оның ішінде жағалауды қамтиды. Британдықтар Тоголандтың батысындағы шағын, аз халықты және аз дамыған бөлігін алды. Тоголандтың берілуі Африкадағы неміс отаршылдық империясының аяқталуының бастамасы болды.
Бусса көтерілісі, 1915 жыл
Нигерия колониясы мен протекторатында (қазіргі Нигерия) британдықтардың жергілікті өкілеттілер арқылы жанама басқару саясаты Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, британдық колониялық офицерлер мен әскерлер соғыс қызметіне шығарылғаннан кейін кеңейтілген. Британдықтар жергілікті әмірлерге көбірек тәуелді болды, бірақ Буссада 1912 жылы жергілікті билікті қайта ұйымдастыру дәстүрлі билеушінің билігін құртты. Буссаның тұқым қуалайтын әмірі Киторо Гани бір жағына жылжытылып, Боргу әмірлігі бөлінді, әр аймақты Байт әл-мал (туған әкімшілік) басқарды. 1915 жылдың маусым айында 600-ге жуық бүлікшілер садақ пен жебемен қаруланып, Буссаны басып алды, жаңа жергілікті әкімшіліктің жартысын тұтқындап, өлтірді; аман қалғандар ауданнан қашып кетті. Көтеріліс британдық биліктің әскерге деген тапшылығынан басталды. Батыс Африка шекаралық күштерінің (WAFF) және Нигерия полициясының шағын күші Буссаға көшіп барып, көтерілісшілермен шайқасты. Бірде-бір сарбаз қаза таппады, тек 150 оқ атылды. Сабуки, бүлікшілердің бір басшысы жақын маңдағы Француз Дагомеясына қашып кетеді және көтеріліс басылды. Нигериядағы соғыс соғыс кезінде британдық саясатта маңызды рөл атқарды. Соғыс басталғанда Ұлыбритания үкіметі Орталық державаларға тиесілі пальма майының табысты саудасындағы шетелдік фирмаларды басып алды. Ливерпульдегі саудагерлер саудаға британдық монополия орнатуды қалады, бірақ Премьер-министр Х. Х. Асквиттің басшылығымен биліктегі Либералды партия халықаралық бәсекелестікті рұқсат етуді жақтырады. Бұл мәселе маңызды емес болғанымен, консерваторлар өздерінің партиясының негізгі лауазымдардан және Асквит коалициялық министрлігінде шешім қабылдаудан шеттетілуіне риза емес, парламенттік көтеріліс жасауға мүмкіндік берді. 1916 жылы 8 қарашада Эдвард Карсон Консервативтік партияның көшбасшысы Бонар Лоуға Либералды ұстанымын қолдағаны үшін шабуыл жасады және бұл мәселе бойынша партия басшылығына қарсы сәтті дауыс берді. Бұл Асквиттің құлдырауының басталуы болды және оны Дэвид Ллойд Джордж бастаған консерваторлар мен коалициялық либералдылардың жаңа коалициялық үкіметі алмастырды, Асквит пен либералдылардың көпшілігі оппозицияға түсті.
Камерун науқаны, 1914-1916 жылдар
1914 жылдың 25 тамызына қарай Нигериядағы британдық әскерлер Камерунға қарай солтүстікте Мараға, ортада Гаруаға және оңтүстікте Нсанакангқа қарай қозғалды. Британдық әскерлер полковник МакЛирдің қолбасшылығымен Гаруаға қарай қозғалып, Гаруа маңындағы Тепедегі неміс шекаралық бекетіне дейін ілгерілеуге бұйрық алды. Ұлыбритания мен Германия әскерлерінің алғашқы ұрысы Тепе шайқасында болды, нәтижесінде неміс әскерлері кері шегінді. Алыс солтүстікте британдықтар Морадағы неміс бекінісін алуға тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды және қоршау басталды, ол науқанның соңына дейін созылды. Оңтүстіктегі британдық әскерлер Нсанаконгқа шабуыл жасады және Нсанаконг шайқасында неміс қарсы шабуылдарынан жеңіліп, толығымен жойылды. Содан кейін Маклер өз күштерін ішкі аймаққа қарай, неміс бекінісі Гаруаға қарай итеріп жіберді, бірақ 31 тамыздағы Гаруаның бірінші шайқасында кері қайтарылды. 1915 жылы Мора мен Гаруадан басқа неміс әскерлері жаңа астана Жаундеге жақын тауларға қарай шегініп кетті. Көктемде неміс күштері одақтастардың шабуылдарын кешіктірді немесе кері қайтарып, Гаруадан келген капитан фон Крейлсхаймнің қол астындағы күштер Нигерияға шабуыл жасап, Гурин шайқасын өткізді. Генерал Фредерик Хью Кунлифф маусым айында Гаруаның екінші шайқасын бастады, бұл британдықтардың жеңісі болды. Камерунның солтүстігіндегі одақтас әскерлері ішкі аймаққа қарай жылжыды, онда 29 маусымда Нгаундере шайқасында немістер жеңілді. Кунлифф оңтүстікке Жаундеге қарай алға жылды, бірақ қатты жаңбырлар оны тоқтатты, ал оның күштері Мораны қоршауға алды. Ауа райы жақсарған кезде Кунлифф оңтүстікке қарай жылжып, 6 қарашада Банжо шайқасында неміс бекінісін басып алды және жылдың аяғына дейін бірнеше қалаларды басып алды. Желтоқсан айында Кунлифф пен Добеллдің әскерлері байланыс орнатып, Яундеге шабуыл жасауға дайын болды. Осы жылы Нойкамерунның көп бөлігін бельгиялық және француз әскерлері толық басып алды, олар да Жаундеге шабуыл жасауға дайындала бастады. Неміс күштері 1915 жылы 23 желтоқсанда Рио-Муни испан колониясына кіре бастады. Достасқан күштер Жаундеге барлық жағынан қысым жасады. Неміс командирі Карл Циммерман қалған неміс бөлімшелері мен азаматтарға Рио-Муниге қашуға бұйрық берді. Қазанның ортасына қарай шамамен 7000 штуцтруппен және шамамен 7000 азаматтық адам испан аумағына жетті. 18 ақпанда Мора қоршауы гарнизонның берілуімен аяқталды. Камерундықтардың көпшілігі Муниде қалды, бірақ ақыр соңында немістер Фернандо Поға көшіп барды, ал кейбіреулеріне Испания үйлеріне оралу үшін Нидерландыға баруға рұқсат берді. Кейбір камерунилер, соның ішінде бети халқының басты басшысы Мадридке көшіп барды, онда олар неміс қаражаты бойынша қонақ дворяндар ретінде өмір сүрді. Неміс әскерлері "халық соғысы" деп аталатын жерлестерді басу үшін дуала халқына қарсы жерді өртеп жіберу саясатын жүргізді. Дуала әйелдері - соғыс кезінде неміс әскерлерінің жыныстық зорлық-зомбылығының құрбаны болған әйелдер. Неміс әскерлері көптеген кісі өлтірді, соның ішінде Джабассиде ақ командир "көрген әрбір жергілікті адамды өлтіру" туралы бұйрық бергені айтылды.
Адуби соғысы, 1918 жыл
Адуби соғысы - колониялық үкімет енгізген салық салудан кейін 1918 жылдың маусым мен шілде айларында Нигерияның Британдық колониясы мен протекторатында болған көтеріліс. Колониялық үкімет тікелей салықтарды қолданыстағы мәжбүрлі еңбек міндеттемелері мен түрлі алымдармен бірге енгізді. 7 маусымда ағылшындықтар 70 эгба басшыларын тұтқындап, қарсыластарға қаруларын тастап, салық төлеп, жергілікті басшыларға мойынсұнуға міндетті екендіктерін ультиматуммен мәлімдеді. 11 маусымда Шығыс Африкадан қайтып келген сарбаздар тобы әкелінді, ал 13 шілдеде Эгба көтерілісшілері Агбесиде темір жол желілерін тоқтатып, пойызды жолдан шығарды. Басқа көтерілісшілер Васимидегі станцияны қиратып, британдық агентті өлтірді, Оба Осилеге шабуыл жасалды. Көтерілісшілер мен отаршылдар арасындағы қақтығыстар Отите, Тапона, Моколоки және Лалакода үш апта бойы жалғасты, бірақ 10 шілдеде көтеріліс басылды, басшылары қаза тапты немесе тұтқындалды. Шамамен 600 адам қаза тапты, оның ішінде британдық агент және Солтүстік-шығыс Эгба ауданының африкалық басшысы Оба Осиле, бұл жер таласына байланысты және көтеріліске қатысы жоқ болуы мүмкін. Бұл оқиға 1918 жылы Абеокутан тәуелсіздігін жоюға және аймақта мәжбүрлі еңбекті енгізуге әкелді; тікелей салықтарды салу 1925 жылға дейін кейінге қалдырылды.
Германияның Оңтүстік-Батыс Африкадағы науқаны, 1914-1915
Германияның Оңтүстік-Батыс Африкаға оңтүстіктен шабуыл жасау мақсаты Кейп колониясының шекарасына жақын жердегі Сандфонтейн шайқасында (1914 жылдың 25 қыркүйегі) сәтсіз аяқталды. Неміс фюзельерлері британдық әскерлерге ауыр жеңіліс әкеліп, тірі қалғандары британ аумағына оралды. Немістер тағы бір шабуылға ұшырау әрекетіне жол бермеу үшін Оңтүстік Африка одағына шабуыл жасады. 1915 жылы 4 ақпанда Оңтүстік Африка одағының қорғаныс күштері мен неміс Щуцтруппесі арасында Оранж өзенінің үстіндегі екі өзенді бақылау үшін болған Какамас шайқасы болды. Оңтүстік Африкалықтар немістердің фордтарды басып алып, өзеннен өтуіне жол бермеді. 1915 жылдың ақпан айына қарай Оңтүстік Африка Германия аумағын басып алуға дайын болды. Оңтүстік Африканың премьер-министрі Луи Бота солтүстік әскерлерге қолбасшылық ететін Ян Сматсты оңтүстік әскерлерге қолбасшылық етуге тағайындады. Бота 11 ақпанда Свакопмундқа келіп, өзінің басып кіру күшін Уолфиш шығанағында (немесе Уолвис шығанағында) құрастыруды жалғастырды. Наурыз айында Бота Свакопмундтан Свакоп аңғарының бойында темір жол желісімен алға қарай өрлей бастады және Отжимбингве, Карибиб, Фридрихсфельде, Вильгельмсталь және Окаханджаны басып алды, содан кейін 1915 жылы 5 мамырда Виндхукке кірді. Неміс бас бостандығынан бас тартуға ұсыныс жасады, бірақ Ботха бұны қабылдамады. 12 мамырда Бота әскери жағдай жариялады және өз күштерін төрт контингентке бөлді, олар ішкі Германия күштерін Kunene және Kaokoveld жағалау аймақтарынан бөлді және солтүстік-шығысқа қарай таралды. Лукин Свакопмундтан Цумебке дейінгі темір жол бойында жүрді. Қалған екі колонна оң жақ флангта жылдам алға жылжуда, Майбург Отави тоғысына дейін және Мани Бота Цумебке және темір жолдың соңғы нүктесіне дейін. Солтүстік-батыс герман әскерлері 1 шілдеде Отави шайқасында ұтысты, бірақ 9 шілдеде Хорабта жеңілді және берілді. Оңтүстікке қарай Сматс Оңтүстік-Батыс Африканың Лудерицбухт теңіз базасына келіп, кейін 20 мамырда Китманшопты басып алды. Оңтүстік Африкалықтар Оңтүстік Африкадан шекараға қарай алға жылжыған екі колоннамен байланысқан. Смут темір жол бойындағы Беир-Шебаға қарай солтүстікке қарай алға жылды. 26 мамырда екі күндік шайқастан кейін Гибеонды басып алды. Оңтүстіктегі немістер солтүстікке қарай Виндхук пен Ботаның күштеріне қарай шегінуге мәжбүр болды. 9 шілдеде оңтүстіктегі неміс күштері берілді.
Мариц көтерілісі, 1914-1915
Генерал Кус де ла Рей "ақылдан адасқан көрнекі" Синер ван Ренсбургтің ықпалымен соғыстың басталуы республиканың қайта оралуын білдіреді деп сенді, бірақ 13 тамызда Бота мен Сматс оны көтеріліс жасамауға көндірді және 15 тамызда өзінің жақтастарына тарауға айтты. 26 тамыздағы конгресте Де ла Рей Англияға немесе Германияға емес, Оңтүстік Африкаға адалдық танытты. Союз қорғаныс күштерінің генерал-командующиі, бригадир генерал Кристиан Фредерик Бейерс соғысқа қарсы шығып, 15 қыркүйекте басқа көтерілісшілермен бірге қызметінен кетті. Генерал Кус де ла Рей Бейерске қосылды және 15 қыркүйекте олар Почфструмдағы майор Ян Кемпке барды, оның үлкен қару-жарағы және 2000 адамнан тұратын күші бар еді, олардың көпшілігі оған жанашырлық танытты. Оңтүстік Африка үкіметі бұл көтерілісті қозғау үшін жасалған әрекет деп есептеді. Бейерс бұл Ирландиядағы Курга оқиғасына ұқсас, жетекші әскери офицерлердің бір мезгілде отставкаға кету жоспарларын талқылау деп мәлімдеді. Түстен кейін Де ла Рейді полиция қызметкері қателікпен атып өлтірді, ол Фостер тобын іздеу үшін орнатылған жол тосқауылда болды; көптеген африкандар Де ла Рейді өлтірді деп сенді. Жерлеу рәсімінен кейін көтерілісшілер соғысты айыптап, бірақ Бота оларды Оңтүстік-Батыс Африкада әскери қызметке шақырғанда, олар келісті. Мани Мариц, Германияның Оңтүстік-Батыс Африка шекарасындағы одақтық күштердің командасының басында 7 қазанда немістермен одақтасып, уақытша үкімет атынан жариялау жариялады және 9 қазанда ағылшындарға соғыс жариялады. Бейерс, Де Вет, Маритц, Кемп және Безуйденхоут генералдар жаңа Оңтүстік Африка Республикасының алғашқы басшылары болды. Маритц Упингтон аймағындағы Кеймсоны басып алды. Генерал Де Веттің қолбасшылығындағы Лиденбург командасы Хейлброн қаласын басып алды, пойызды тонап, үкіметтік қоймалар мен оқ-дәрілерді басып алды. Аптаның соңында Де Веттің 3000 адамнан тұратын әскері болды, ал Бейерс Магалиесбергте тағы 7000 адамды жинады. Генерал Луи Ботаның 30 мыңға жуық үкіметті жақтап жүрген әскері болды. Үкімет 12 қазанда әскери жағдай жариялады және генерал Луи Бота мен Ян Сматс бастаған лоялистер көтерілісті басады. Маритц 24 қазанда жеңілді және немістерге бас сауғалады; Бейердің коммандосы 28 қазанда Комиссарлар дрифтінде таратылды, содан кейін Бейерс Кемппен күш біріктірді, содан кейін 8 желтоқсанда Ваал өзенінде суға батты. Де Вет 2 желтоқсанда Бечуаналанда тұтқындалды, ал Кемп Калахари шөлін кесіп өтіп, сапарда 800-ден 300 адамы мен жылқыларының көпшілігін жоғалтып, 22 желтоқсанда Оранж өзенінің арғы жағына қосылды. 1915 жылы 13 қаңтарда Маритц тағы да оңтүстікке қарай алға жылды. Ол 24 қаңтарда Германияның қолдауымен Упингтонға шабуыл жасады, бірақ кері қайтарылды. Көтерілісшілердің көпшілігі 30 қаңтарда берілді.
Германияның Анголаға басып кіруі, 19141915
Португалияның оңтүстік Батыс Африкасындағы (қазіргі Ангола) науқан 1914 жылдың қазанынан 1915 жылдың шілдесіне дейін өтті. Португалияның оңтүстік Анголадағы әскерлерін 1914 жылдың 1 қазанында Мосамедске келген подполковник Альвес Росадас бастаған әскери экспедиция күшейтті. Тоголандтағы Каминада сымсыз хабар таратушыны жоғалтқаннан кейін, Оңтүстік-Батыс Африкада орналасқан неміс күштерінің байланысы оңай бола алмады және 1915 жылдың шілдесіне дейін немістер Германия мен Португалияның соғыста екенін білмеді (соғыс 1916 жылдың 9 наурызында Германиямен жарияланды). 1914 жылы 19 қазанда он бес неміс Анголаға рұқсатсыз кірген және Наулила фортында тұтқындалған, ал үш неміс португал әскерлерімен шайқаста қаза тапқан. 31 қазанда автоматпен қаруланған неміс әскерлері Куангардағы португал армиясының шағын заставасына күтпеген шабуыл жасап, сегіз сарбаз бен бір азаматты өлтірді. 18 желтоқсанда майор Виктор Франкедің қолбасшылығындағы 500 адамнан тұратын неміс күші Наулиладағы португал күштеріне шабуыл жасады. Неміс снаряды Форте Рочадастағы оқ-дәрі қоймасын жарытты және португалдар Овамбо аймағынан Хумбеге кетуге мәжбүр болды, 69 адам қаза тапты, 76 жарақат алды және 79 сарбаз тұтқынға алынды. Немістер 12 сарбазын жойып, 30 жарақат алды. Жергілікті тұрғындар португалдық қару-жарақ жинап, отаршылдық режимге қарсы көтерілді. 1915 жылы 7 шілдеде генерал Перейра д'Эсаның қолбасшылығындағы португал әскерлері Хумбе аймағын қайтадан басып алып, халыққа қарсы террорлық режим жүргізді. Немістер оңтүстікке қарай кері шегініп, солтүстік шекараны Овамбо көтерілісі кезінде қауіпсіз етті, бұл португалдық күштерді оңтүстікке қарай жүргізілген операциялардан алаңдатты. Екі күннен кейін Оңтүстік-Батыс Африкадағы неміс әскерлері беріліп, Оңтүстік-Батыс Африка жорығын аяқтады.
1914-1915 жылдардағы әскери операциялар
Соғыс басталған кезде Шығыс Африкада 2760 штуцтрппен және 2319 адам Корольдің африкалық мылтық бөлімінде болды. 1914 жылы 5 тамызда Уганда протекторатынан шыққан британ әскерлері Виктория көлінің маңында орналасқан неміс форпостарына шабуыл жасады, ал 8 тамызда Дар-эс-Саламды бомбалады. 15 тамызда Неу-Моши аймағындағы неміс әскерлері Килиманджаро тауының британдық жағындағы Таветаны басып алды. Қыркүйекте немістер Британдық Шығыс Африка мен Угандаға тереңдеп шабуыл жасады және Виктория көлінде QF 1 фунтлық пулемётпен қаруланған неміс қайығымен операциялар жүргізілді. Британдықтар Уганда темір жолының көлдік буларын қаруландырды, және Виктория көлінің командалығын қайта алды, британдық қайықтың екеуі буксирді тұтқындады, содан кейін экипаж оны басты. Немістер кейін буксирді көтерді, пулеметті алып, қайықты көлік ретінде қолданды. Британдық командалық Германияның шабуылын басу және Германия колониясының солтүстік аймағын басып алу үшін операция жоспарлады. 1914 жылы 2 қарашада Тангаға екі бригадада 8000 жасақ құрайтын Үндістан экспедициялық күштері келіп, қаланы басып алып, Усамбара темір жолының Үнді мұхиты аялдамасын бақылауға алады. Килиманджаро маңында Үндістанның экспедициялық күштері С бригадасында 4000 адам болды. Олар 3 қарашада Британдық Шығыс Африкадан Нью Мошиде теміржолдың батыс аялдамасына дейін өрлеп барады. Танганы басып алғаннан кейін, B күштері тез арада солтүстік-батысқа қарай қозғалып, C күштеріне қосылып, қалған немістерді тазалайды. Тангда 8:1 және Лонгидода 4:1 есебімен басым болғанымен, Пол фон Леттов Ворбектің басшылығымен Штуцтруппе британдық шабуылға ұшырады. Ұлыбританияның Ұлы соғыстың ресми тарихында Чарльз Хордерн бұл операцияны "Британияның әскери тарихындағы ең елеулі сәтсіздіктердің бірі" деп жазды.
Чилембве көтерілісі, 1915 жыл
Көтеріліске Күзет мұнарасы қоғамының мыңжылдық христиан қызметшісі Джон Чилембве Ньясалендтің (қазіргі Малави) Чираджулу ауданында отарлаушы мәжбүрлі еңбекке, нәсілдік кемсітушілікке және бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуынан туындаған халыққа қойылатын жаңа талаптарға қарсы шықты. Чилембве еуропалықтармен олардың соғысында ынтымақтастық жасаудан бас тартты, өйткені олар африкалықтардан мүлік пен адам құқықтарын алып тастады. Көтеріліс 1915 жылы 23 қаңтарда кешкісін көтерілісшілер плантацияға шабуыл жасап, үш отаршылды өлтірген кезде басталды. 24 қаңтарда таңертең Блантайр қаласында тағы бір шабуыл жасалып, бірнеше қару-жарақ қолға түсті. Көтеріліс туралы хабарды колониялық үкімет 24 қаңтарда алды, ол қоныс аударушылар ополчияларын және Каронгадан Корольдің африкалық мылтықтарының екі ротасын жұмылдырды. 25 қаңтарда әскерилер мен отаршылар Мбомбвеге шабуыл жасап, кері қайтарып жіберді. Көтерілісшілер кейіннен жақын маңдағы христиан миссионерлеріне шабуыл жасап, түнде Мбомбвенен португалдық Шығыс Африкаға қашып кетті. 26 қаңтарда үкіметтік күштер Мбомбведі қарсылықсыз басып алды, ал Чилембвені кейін португалдық Шығыс Африка шекарасына жақын жерде полиция патрулі өлтірді. Көтерілістен кейінгі қуғын-сүргін кезінде 40-тан астам көтерілісші өлтіріліп, 300 адам тұтқындалды.
Руфиджи дельтасындағы шайқас, 1915 жыл
Соғыс басталған кезде Индия мұхитында Германия империясының жеңіл крейсері болған. Кенигсберг HMS Пегасусты Занзибар қаласының портында батырып, содан кейін Руфиджи өзенінің дельтасына кетіп қалды. Британдық Кейп эскадрильясының әскери кемелері бұғаулап алғаннан кейін, екі монитор және , қару-жарақпен қаруланған, Қызыл теңіз арқылы Мальтадан Руфиджиге сүйретілді және 1915 жылдың маусымында келді. 6 шілдеде қосымша бронь киіп, флоттың бомбалауымен қорғалған мониторлар өзенге кірді. Кемелерге жағалауда орналасқан қару-жарақтар арқылы шабуыл жасалды. Мафия аралында орналасқан екі ұшақ, жағалаудағы бақылаушылардан көмек алған Кенигсбергпен атыс кезінде снарядтардың құлауын байқады. Мерси екі рет соққыға ұшырап, алты экипаж қаза тапты және оның пулеметін сөндірді; Северн екі жақты, бірақ Кенигсбергке бірнеше рет соққы берді, содан кейін бақылаушы ұшақ базаға оралды. Бір бақылау тобы ағаштан көрінді және өлтірілді, ал екінші ұшақ келген кезде екі бақылаушы да отты қайтадан бастады. Неміс соққысының саны мен дәлдігі азайды, ал түстен кейін британдық кемелер кері шегінді. Мониторлар 11 маусымда қайтып келді және Кенигсбергке сегізінші сальвамен соқты. Он минут ішінде неміс кемесі тек үш зеңбірекпен жауап бере алды. 12: 52-де үлкен жарылыс болды. 13: 46-да жеті жарылыс болды. Сағат 14.20-да Кенигсберг жалынға толы болды. Британдықтар Пегасустан алты пушканы құтқарып алды, олар Пегги пушкалары деп аталды, ал Кенигсберг экипажы өз кемелерінің негізгі батареялық пушкаларын құтқарып, Штуцтруппеге қосылды.
Танганьика көлінің экспедициясы, 1915 жыл
Соғыс басталғаннан бері немістер көлді үш қарулы пароходтар мен екі қарусыз моторлы қайықпен бақылап отырды. 1915 жылы екі британдық моторлы қайық және (командир Джеффри Спайсер Симсон), әрқайсысы 3 фунттық және Максимдік пушкамен қаруланған, Британдық жағалауға Танганьика көлінің құрлық арқылы жеткізілді. Британдықтар 26 желтоқсанда неміс кемесін басып алды, оны қайта атады және екі бельгиялық кемемен бірге неміс кемесін шабуылдап, батты Хедвиг фон Виссманн. МВ Лиемба мен Вамми - қарусыз моторлы қайық - көлде қалған жалғыз неміс кемелері болды. 1916 жылдың ақпан айында "Вами" кемесі экипажымен жағаға жүгіріп, өртенді. Летоу Ворбек Кенигсберг гарматын алып тастап, теміржол арқылы негізгі майданға жіберді. Граф фон Готцен шілде айының ортасында Бельгия қарулы күштерінің британдықтар берген планерлермен бомбалау шабуылдарын жасағанынан кейін, Кигомаға қарай алға жылжушы бельгиялық отаршылдар оны басып алудан бұрын батты; Граф фон Готцен қайтадан ағып, британдықтар оны пайдаланды.
1916 жылғы әскери операциялар
Генерал Хорас Смит Дорриенді Шығыс Африкадағы операцияларға басшылық ету үшін Англиядан жіберді, бірақ ол сапар кезінде пневмонияға шалдығады және оның орнына генерал Сматс тағайындалды. Көмек пен жергілікті рекруттар британдық күшті 13 000 Оңтүстік Африкалық британдықтар мен родезиандықтарға және 7 000 үнді және африкалық әскерлерге көбейтті, бұл рациондық күш 73 300 адамнан құралды, оған африкалық азаматтардың тасымалдаушы корпусы кірді. Бельгия әскерлері мен Мозамбикте орналасқан португалдық әскери бөлімшелердің үлкен, бірақ тиімді емес тобы да қол жетімді болды. 1915 жылы Летов Ворбек Германия әскерін 13 800 адамға дейін көбейтті. Негізгі шабуыл солтүстіктен Британдық Шығыс Африкадан, Бельгия Конгосының әскерлері батыстан екі колоннада Виктория көлінен ағылшын әскерлері мен Рифт аңғарына қарай алға жылды. Басқа бір топ оңтүстік-шығыстан Ньяса көлінің (қазіргі Малави көлі) үстінен аттанады. Леттоу-Ворбек британдықтардан қашып құтылды, оның әскерлері науқастан қатты зардап шекті. Оңтүстік Африканың 9-шы жаяу әскері ақпан айында 1135 адаммен операцияны бастады, ал қазан айына қарай, негізінен аурулар салдарынан, 116 жарамды әскерге дейін қысқарды. Немістер шайқастан қашып, 1916 жылдың қыркүйегінде Дар-эс-Салам мен Уджижи жағалауларындағы Германияның орталық темір жолын британдықтар басып алды. Неміс күштерінің Германияның Шығыс Африканың оңтүстік бөлігіне шектелгендіктен, Сматс Оңтүстік Африка, Родезия және Үндістан әскерлерін Корольдің Африкалық мылтықтарымен алмастыра бастады. 1917 жылы Шығыс Африкадағы британдық армияның жартысынан астамы африкалықтар болды. Патшаның Африкалық атқыштары ұлғайтылды және 1918 жылдың қарашасына қарай 35 424 адам болды. Сматс 1917 жылдың қаңтар айында Лондондағы Императорлық соғыс кабинетіне қосылды.
Бельгия-Конго жорығы, 1916 жыл
Белгиялық Force Publique 12 417 адамнан тұратын үш топты құраған, әрқайсысында 7000-8000 жүк тасымалдаушы болды, бірақ олар жердің үстіне өмір сүреді деп күтілді. 1915 жылғы егін біткен, ал 1916 жылғы егін піскен жоқ; Бельгиялық реквизициялар жергілікті азаматтарды алаңдатты. 5 сәуірде бельгиялықтар немістерге қарулы келісім ұсынды, содан кейін 12 сәуірде жаулық әрекеттер басталды. Force Publique генерал Чарльз Томбер, полковник Молитор және полковник Олсеннің қолбасшылығымен Кигали мен Ньянза арасында алға басып, 6 мамырда Кигалиді басып алды. Бурундидегі немістер кері шегінді, ал 17 маусымда бельгиялықтар Бурунди мен Руанданы басып алды. Содан кейін Force Publique және Британдық көл күштері Германияның Шығыс Африканың орталық әкімшілік орталығы Табораға қарай алға жылды. Қатысушы әскерлер үш колоннада қозғалып, Бихарамуло, Мванза, Карема, Кигома және Уджиджи қалаларын басып алды. 19 қыркүйекте Табора қарсылықсыз қолға түсті. Бельгияның неміс колониясына деген талаптарының алдын алу үшін Сматс бельгиялық әскерлерге Конгоға оралуға бұйрық берді, оларды тек Руанда мен Бурундиде ғана басып алды. Британдықтар 1917 жылы бельгиялық әскерлерді қайтарып алуға мәжбүр болды, содан кейін одақтастар науқан жоспарларын үйлестірді.
Әскери операциялар, 1917-1918 жылдар
Генерал-майор Якоб ван Девентер 1917 жылдың шілдесінде шабуылға кірісті, ол күздің басында немістерді оңтүстікке итермеледі. 1917 жылдың 15-19 қазанында Летоу Ворбек пен британдықтар Махивада өзара қымбат шайқаста 519 неміс және 2700 британдық құрбан болды. Соғыс туралы хабар Германияға жеткеннен кейін Летоу Ворбек генерал-майор болып тағайындалды. Британдық бөлімшелер Штуцтруппеді оңтүстікке қарай итермеледі және 23 қарашада Леттов Ворбек португал гарнизондарының заттарын тонау үшін португал Мозамбигіне кірді. Германия Мозамбик арқылы 9 ай бойы әскерлер, жүк тасушы, әйелдер мен балалардың кербендерімен жүрді. Lettow Vorbeck күшті үш топқа бөліп, гауптман Теодор Тафельдің 1000 адамнан тұратын бір жасақ азық-түлік пен оқ-дәрісі біткеннен кейін берілуге мәжбүр болды, бұл кезде Lettow Vorbeck және Tafel олардың бір-бірінен бір күндік арақашықтықта екенін білмеді. Немістер Шығыс Африкаға қайта оралды, содан кейін 1918 жылдың тамызында Солтүстік Родезияға өтті. 13 қарашада, Францияда қол қойылған қарулы келісімнен екі күн өткен соң, неміс армиясы Касаманы қарсылықсыз басып алды. Келесі күні Шамбези өзенінде Леттов Ворбекке қарулы келісімге қол қою туралы хабарлайтын жеделхат берілді және ол атысты тоқтатуға келісті. Летоу Ворбек өз әскерін Аберкоунға қарай аттандырды және 1918 жылы 23 қарашада ресми түрде берілді.
Маконбе көтерілісі, 1917 жыл
1917 жылы наурыз айында Маконбе халқы әлеуметтік бірлікке қол жеткізді, Португалияның Шығыс Африкадағы (қазіргі Мозамбик) Замбезия провинциясындағы португал отаршылдарына қарсы көтеріліп, отаршылдық режимін жеңді. Тетеде португалдарды 20 мыңға жуық көтерілісші қоршап алды. Британдықтар португалдарға әскер беруден бас тартты, бірақ 10 000 - 15 000 нгонилер олжа, әйелдер мен балаларды алуға уәде берілді. Терроризм мен құлдық арқылы португалдар көтерілісті жылдың соңына дейін басады. Көтерілістің салдары 1918 жылы Солтүстік Родезиядағы британдық әкімшілер жергілікті азаматтарды соғыс қызметі үшін өтеуге тырысқанда, әсіресе 1917-1918 жылдардағы ашаршылық кезінде жалғасты. Колониялық кеңсе жергілікті азаматтарды колониядағы британдық қызметке мәжбүрлеуді тыйым салды, бұл британдық әскерлерді қамауға алды.
Бару көтерілісі, 1917 жыл
Португалияның Мозамбиктегі отарлаушы билігі соғыс кезінде өзінің қатыгездіктерін арттырды. Британдықтар сынға алған "қайғылы іс-әрекеттер", мысалы, мәжбүрлі еңбек, құлдықты жоюға қарамастан, барған сайын қолданылды. Баспасөз топтары (cipais) бүкіл халықты жұмылдыру үшін ең қатыгез мәжбүрлеуді қолданды, жас, қарт және мүгедектерді алып тастамады, әйелдерді зорлады. 1916 жылдың соңында көптеген жас жігіттер португалдардан қашып, оңтүстік Родезия мен Трансвальға қоныс аударған. Артында қалған халықтардың жағдайы 1917 жылы наурыз айында ципайлар Бару корольдігінен тағы 5000 тасымалдаушыны жинауға тырысқанда, халық бүлік шығарды. Португалиялықтардың талан-таражға салған жерлеріне деген жеккөрініш көптеген халықтарды біріктірді, бірақ Wabarue Макомбе атағы үшін бәсекелестер өз бетінше науқандар жүргізді, бұл Замбези аңғарындағы қарақшылардан қолдау тапты. Сәуір айының соңында көтерілісшілер көтерілісті басу үшін жіберілген португал күштерін талқандап, провинциялық астана - Тетеге жетті; мамыр айының соңында Замбезия провинциясының көп бөлігін басып алды. 100 000-ға жуық адам зорлық-зомбылықтан құтылу үшін шекарадан ағылшын Ньясаленді мен Родезия колонияларына өтті, бірақ бұзылу португалдық әдістерге деген ағылшындықтың жеккөрушілігін өзгертуге аз көмектесті және Чилембве бүлінуін басуға көмектесу үшін әскерлер алса да, олар әскер жіберуден бас тартты, тек шекарадан қару мен оқ-дәрі жіберуге рұқсат берді. Мамыр айында португалдар көтерілісшілерді мыңдаған адамды өлтіріп, әйелдерді құлдыққа түсіріп, аумақты тонауға кірісті. Көтерілісшілер қарашаға дейін ұсталды, ал Макомбе титулы үшін бәсекелестер Оңтүстік Родезияға қашты. Маууа жазығында тұратын макондтарға шабуыл жасау үшін мыңдаған португалдықтар мен жергілікті әскерді жіберді. 1918 жылдың басында тағы бір бүлік шықты.
Талдау
Соғыс Германияның отаршылдық империясының аяқталуына әкелді; соғыс кезінде Антанта державалары либерализм мен ағартушылықтың крестоносцы ретінде көрінді, бірақ африкалықтар оларды осындай деп қарастырғанына дәлел жоқ. Көптеген африкалық сарбаздар ұлтшылдық емес, әскери кәсібилікке адал болып, екі жақта да соғысты, ал жүк тасымалдаушылар негізінен жалақымен тартылған немесе мәжбүрленген. Соғыс Африка үшін күрестің соңғы кезеңі болды; Еуропалықтардың негізгі соғыс мақсаты аумақты бақылау және аннексия ету болды, ал Леттов Ворбектің басты жетістігі Оңтүстік Африка отаршылдарының кейбір амбицияларының жүзеге аспауын болды. Версаль келісімінің негізінде Германияның отарлары Франция, Ұлыбритания, Бельгия, Португалия және Оңтүстік Африка елдеріне бөлінді. Бұрынғы неміс колониялары 1960-шы жылдары тәуелсіздік алды, 1990 жылы Оңтүстік Африкадан тәуелсіздік алған Оңтүстік-Батыс Африка (Намибия) басқа.
Шығындар
"Ұлы соғыстың тарихы" атты "Того мен Камерун" науқанының британдық ресми тарихшысы Ф. Дж. Моберли 927 британдық, 906 француздық, 807 еуропалықтан 494-і және 11 596 африкалық сарбаздан 1322-і мүгедек болған. Азаматтық жүк тасушыларды одақтас колониялардан әкелді және шамамен 20 000 тасымалдаушыдан 574-і қаза тапты немесе аурудан қайтыс болды, ал 8219-ы жарамсыз болды, өйткені оларды "әскерлерге қарағанда оңай ауыстыруға болады". Жергілікті тұрғындардан 10 000 - 15 000 азамат жалданып алынды, олардың бірде-бір есебі сақталмаған. Генерал Жозеф Аймерихтің қолбасшылығындағы франко-бельгиялық әскерлер 1685 адамды өлтірді, 117 сарбаз аурудан қайтыс болды. 2001 жылы Стрехан Шығыс Африкадағы науқанда британдықтардың жоғалтуларын тіркеді, олар 3443 адам соғыста қаза тапты, 6558 адам аурудан қайтыс болды және 90 000-ға жуық африкалық жүк тасымалдаушылар арасында қайтыс болды. Оңтүстік-Батыс Африкада Страхан 113 Оңтүстік Африканың соғыста қаза тапқандарын және 153 адам аурудан немесе жазатайым оқиғадан қайтыс болғандарын жазды. Неміс құрбандары 1188 адам болды, олардың 103-і қаза тауып, 890 тұтқынға алынды. 2007 жылы Пайс Шығыс Африкадағы науқаста 22000 британиялық құрбандықты тіркеді, олардың 11 189-ы, яғни науқаста болған 126 972 әскердің 9 пайызы қайтыс болды. 1917 жылы шамамен 1 миллион африкалықты әскери қызметке шақыру көптеген аудандарды халықсыз қалдырды және шамамен 95 мың портшы қайтыс болды, олардың ішінде Шығыс Африкада британдық тасымалдаушы корпусының 20 пайызы. Колониялық кеңсе қызметкері Шығыс Африкадағы шабуыл "ауыртқандардың көбісі вирусты жұқтырған адамдар болғандықтан ғана емес, сонымен қатар, вирусты жұқтырғандардың қамын ойлағандықтан" да қорқынышты оқиғаға айналған деп жазды. Неміс колонияларында әскерге шақырылғандар мен қаза тапқандар туралы дерек сақталмаған, бірақ Германияның ресми тарихында Пайске сілтеме жасаған жазушы 1989 жылы 350,000 адам қаза тапқан және 1: 7 адам өлгенін айтты. Немістерге таң қалған тасымалдаушыларға өте аз ақы төленді, ал азық-түлік пен мал бейбіт тұрғындардан ұрланды; 1917 жылы азық-түлік тапшылығы мен жаңбырдың нашар болуынан туындаған ашаршылық Руанда, Урунди және Германияның Шығыс Африкада тағы 300 000 бейбіт тұрғындардың өліміне әкелді. Британдық Шығыс Африкадағы шаруа қожалықтарын әскерге шақыру, 1917 жылдың аяғы мен 1918 жылдың басында жаңбырдың жаумауы ашаршылыққа әкелді, ал қыркүйекте испан тұмауы Сахарадан оңтүстікке қарай Африкаға жетті. Британдық Шығыс Африкада 160 000 - 200 000 адам қайтыс болды, Оңтүстік Африкада 250 000 - 350 000 адам қайтыс болды, ал Германиялық Шығыс Африкада халықтың 10 - 20% аштық пен аурудан қайтыс болды; Сахарадан оңтүстікке қарай Африкада эпидемиядан 1,5 - 2 миллион адам қайтыс болды.
Paice referred to a 1989 estimate of 350,000 casualties and a death rate of 1:7 people. Carriers impressed by the Germans were rarely paid and food and cattle were stolen from civilians; a famine caused by the consequent food shortage and poor rains in 1917, led to another 300,000 civilian deaths in Ruanda, Urundi and German East Africa. The conscription of farm labour in British East Africa, the failure of the rains at the end of 1917 and early 1918 led to famine and in September Spanish flu reached sub Saharan Africa. In British East Africa 160,000–200,000 people died, in South Africa there were 250,000–350,000 deaths and in German East Africa 10–20 per cent of the population died of famine and disease; in sub Saharan Africa, 1,500,000 to 2,000,000 people died in the epidemic.