Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Польшаның Елизаветасы (Erzsébet, Elżbieta; 1305 29 желтоқсан 1380) - Венгрияның королі Карл I-ге үйленген Венгрияның королеві және Польшаның регенті 1370 жылдан 1376 жылға дейін оның ұлы Людовик I билік құрған кезде.
Elizabeth of Poland (Erzsébet, Elżbieta; 1305 – 29 December 1380) was Queen of Hungary by marriage to Charles I of Hungary, and regent of Poland from 1370 to 1376 during the reign of her son Louis I.
Ерте өмір
Елизавета Пяст патшалық әулетінің мүшесі, Куявияның князі, кейін Польшаның патшасы, Калисскийдің Ядвигасының қызы. Ол 1370 жылы қайтыс болған Польшаның Казимир III-нің әпкесі болды. Оның үлкен әпкесі Польшаның Куньгунды болды, ол Бернард Свидницкийге тұрмысқа шықты.
Elizabeth was a member of the Polish royal House of Piast, the daughter of Władysław I the Elbow high, prince of Kuyavia, later King of Poland, and Jadwiga of Kalisz. She was the sister of Casimir III of Poland, who died in 1370. Her older sister was Cunigunde of Poland, who was married to Bernard of Świdnica.
Корольдік жұбайы
1320 жылы 6 шілдеде Венгрия королі Карл I Робертке тұрмысқа шықты. Елизавета Чарльздің төртінші әйелі болды. Неке Польша мен Венгрияның одақтастығын әкелді. Чарльздің бұрынғы екі некеінен аман қалған ұрпақ қалдырмаған, кем дегенде, аман қалған ұлдары жоқ деп есептеледі. Карлдің бірінші әйелі Мария Бытомдықтың құрсақ көтермегендігіне сендіріледі, бірақ ол екі қызды тудырды деп сендіріледі: Екатерина және Елизавета. Алайда, басқалар бұл екі қызды Елизаветаның қыздары деп санайды. Венгрияның сарайында болған Елизавета сол кездегі Венгрия суы деп аталатын хош иісті суды Еуропа мен батыс әлеміне алғаш рет енгізген деп есептеледі.
She was married on 6 July 1320 to Charles I Robert, King of Hungary. Elizabeth was Charles' fourth wife. The marriage brought an alliance between Poland and Hungary. Charles' two previous marriages are believed not to have left surviving issue, at least no surviving sons. Charles' first wife Maria of Bytom was believed to have been barren but it is also believed she bore two daughters: Catherine and Elizabeth. Others however believe that the two girls were daughters of Queen Elizabeth. While at court in Hungary, Elizabeth is credited as having been the first to introduce perfume, then known as Hungary Water, to Europe and the western world.
Ана патша
Күйеуі Чарльз Роберт қайтыс болғаннан кейін, Елизавета өзінің үлкен ұлы Луиге жақсы некеге тұруды армандайды. Ол өзінің ұлын Киелі Рим императоры Карл IV-нің қызы Богемияның Маргаретке айттырды. Олар 1342 жылы үйленді, бірақ неке ұзаққа созылмады, өйткені некеден кейін жеті жыл өткенде он төрт жасар Маргарет баласыз қайтыс болды. Енді Елізабет ұлының қайтадан үйленіп, мұрагер тудыруын қажет етті. Куявиялық Пиасттар отбасының буыны Венгрияда танымал болды, және бірнеше мүшелері Луи сотында өмір сүрді. Елизаветаның ықпалы басқа патшайымдардан да кең тараған, ал бірнеше жыл бұрын Боснияның Бані Степан II Елизавета Куявиялықпен, Гневковоның герцогы Казимир III қызы, Елизаветаның туысымен некелескен. Боснияның Стефан II-нің Елизавета есімді кішкентай қызы болған, ол туралы білгеннен кейін, венгр патшайымы оны асырап алу үшін дереу венгр сарайына әкелуді талап етті. Степан басында қарсылық білдірді, бірақ ақырында Елизаветаны жіберді. Үш жылдан кейін Елизавета Стивенді Венгрияға шақырып, олардың балаларының некелерін ұйымдастырды. Ана патшайым ағасы Казимирдің тағына апалы-сіңлілі Куньигунды қайтыс болғаннан кейін ие болды. Оның үстіне, оның екі ағасы қайтыс болғаннан кейін, оның құқығы Луиге берілді. Казимир төрт рет үйленген, бірақ оның ешбір әйелі оған тірі ұлдар тумаған. Ол Людовикке Польшаның тажын қалдыруды шешті, осылайша Венгрия мен Польша бір монархтың қол астында бірікті. Елизаветаның екінші ұлы Андрей Неапольдің Жоанна І-іне үйленді. Андрей Неапольдің патшасы болып, әйелімен бірге билік етуді қалады, бірақ Жоанна бұдан бас тартады. Рим папасы Клемент VI Жоаннаның жалғыз таққа отырғызу туралы өтінішін мақұлдады. Өмірінен қорыққан Андрей анасына патшалықтан қашып кететінін жазып жіберді. Ол араласып, мемлекеттік сапармен Венгрияға оралғаннан кейін, папаға пара беріп, Андрейдің таққа отырғызуына рұқсат берді. Ол ұлына семсермен немесе умен өлтіруден қорғайтын балдақ берді және Венгрияға қауіпсіздіктің жалған сезімінен оралды. Алғашы оны қорғамады, Андрейді тез арада ұрғылап өлтірді.
Following her husband Charles Robert's death, Elizabeth wished to make a good marriage for her eldest surviving son, Louis. She had her son betrothed to Margaret of Bohemia, daughter of Charles IV, Holy Roman Emperor. They married in 1342 but the marriage didn't last because, seven years into the marriage, the fourteen year old Margaret died, childless. Elizabeth now needed for her son to remarry and produce an heir. The branch of the Kuyavian Piast family was popular in Hungary, and several members lived in Louis' court. Elizabeth's influence extended far beyond any other queen consort, and years before, Stephen II, Ban of Bosnia, married Elizabeth of Kuyavia, the daughter of the Duke Kazimierz III of Gniewkowo, Queen Elizabeth's cousin. Stephen II of Bosnia had a young daughter named Elizabeth, and after learning about her, the Hungarian queen insisted immediately on bringing her to the Hungarian court for fostering. Stephen was reluctant at first, but eventually dispatched Elizabeth. Three years later, Queen Elizabeth invited Stephen to Hungary and arranged a marriage between their children. The queen mother was heir to her brother Casimir's throne after the death of their sister, Cunigunde. Her claim passed to Louis after the death of his two elder brothers. Casimir had married four times but none of his wives had given him surviving sons. He chose to leave Louis the crown of Poland thus Hungary and Poland being united under one monarch. Elizabeth's second surviving son, Andrew, married Joanna I of Naples. Andrew wished to be made king of Naples and rule jointly with his wife, but Joanna refused. Pope Clement VI approved Joanna's request to be crowned alone. Fearing for his life, Andrew wrote to his mother that he would soon flee the kingdom. She intervened and made a state visit; before she returned to Hungary, she bribed the Pope to reverse himself and permit Andrew's coronation. She also gave her son a ring, which was supposed to protect him from death by blade or poison, and returned with a false sense of security to Hungary. The ring didn't protect him; Andrew was soon assassinated by strangulation.
Регент
1370 - 1375 жылдар аралығында Людовик Польшадан тыс болған. Елизаветаны содан кейін оның ордасынан шығарып тастау үшін регент етіп тағайындады. Польшалықтар салық төлеуді жек көретін, өз ара да, әсіресе Елизавета патшамен дауласуға құштар болған. Оның регенттік қызметі, поляк тегіне қарамастан, сәтсіздікке ұшырады. 1376 жылы поляктар оның 160-ы венгр жансакшысын өлтірді, ал Елизавета Венгрияға қашып кетті, өйткені ол да өз отандастарымен өлтіріледі деп қорқады. Луи көтерілісшілермен татуласып, анасының есебінен өз билігін күшейтті.
Louis was absent from Poland between 1370 and 1375. Elizabeth was made regent to conveniently eliminate her from his court. The Poles hated paying taxes and loved to quarrel among themselves and with the court, especially with the domineering Elizabeth. Her regency turned out to be a failure, her own Polish background notwithstanding. In 1376, the Poles killed 160 of her Hungarian bodyguards and Elizabeth escaped to Hungary lest she, too, be killed by her compatriots. Louis reconciled with the rebels, and strengthened his power, at his mother's expense.
Өлім
Регенттік билік жүргізгеннен кейін және Венгрияға оралғаннан кейін, Елизавета өзінің соңғы жылдарын Будадан тыс жердегі монастырда өткізді, онда ол өсиет жазды. Онда оның Будадағы Кирдің әулеті монастырында тынығып қалу тілегі жазылған. Елизавета отбасына ақша мен дүние-мүлкін қалдырды: Луиға бірнеше алтын ыдыс, енесі, Боснияның Елизавета Буда қамалы, немересі, Мэри алтын гүлдесте, немересі, Ядвига гүлдестесі, ал немересі, Хедвига сақина қалдырды. Ол кейбір шіркеулерге де ақша қалдырған.
After her regency and her return to Hungary, Elizabeth spent her final years in a monastery outside of Buda, where she wrote her will. It specifies her desire to rest in the monastery of Order of Saint Clare in Old Buda. Elizabeth also left money and possessions to her family: she left Louis several golden vessels, daughter in law, Elizabeth of Bosnia Buda Castle, granddaughter, Mary a gold wreath, granddaughter, Jadwiga wreath of lilies, and her niece, Hedwig a ring. She also left money to some churches.
Мұра
Патшайым өнердің әйгілі қамқоршысы және көптеген ғибадатханалардың негізін қалаушы болды.
The Queen was a renowned patron of arts and founder of many shrines which she fitted with wonderful treasures.