Кіріспе
Манекен (кейде манекен деп те жазылады, сондай-ақ қуыршақ, бейне немесе киім үлгісі деп те аталады) – суретшілер, тігіншілер, киім тігушілер, витрина безендетушілер және басқалар, әсіресе киімді көрсету немесе өлшеу үшін, сондай-ақ әртүрлі маталар мен тоқымаларды көрсету үшін қолданылатын қуыршақ. Бұрын ағылшын тіліндегі термин адам моделі мен шабыт көзіне қатысты (бұл мағынасы француз және басқа еуропа тілдерінде әлі де сақталып келеді); манекен ретіндегі мағынасы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан бері қолданылады. Нақты өлшемдегі, тыныс жолдары симуляцияланған манекендер алғашқы медициналық жәрдем, жүрек-өкпе реанимациясы және трахеялық интубация сияқты тыныс жолдарымен жұмыс істеудің озық дағдыларын оқыту үшін қолданылады. 1950 жылдары ядролық қарудың адамдарға тигізетін әсерін көрсету үшін ядролық сынақтарда манекендер пайдаланылды. Адам денесінің мінез-құлқын модельдеу үшін компьютерлік симуляцияда қолданылатын адам фигуралары да манекендер деп аталады. Манекен сөзі француз тілінен келген, ол «суретшінің буынды моделі» деген мағынаны алған, ал бұл өз кезегінде фламанд тіліндегі manneken сөзінен шыққан, яғни «кішкентай адам, мүсін». Бұл Фландриядағы орта ғасырлардағы әдетке сілтеме жасайды, онда әйелдердің киімдерін де еркек жандар (ұлдар) көрсеткен. Париждегі сәнді киім дүкендері фламанд саудагерлерінен қамыстан жасалған қуыршақтар тапсырыс берген. Фландриядан қамыстан жасалған қуыршақтарды импорттау логистикалық тұрғыдан ең оңай болды, себебі Шелда және Уаз өзендері Фландриядан Парижге жеңіл жол ашты. Фламандтар шот-фактураларында «кішкентай адам» үшін «manneke(n)» деп жазғандықтан, париждіктер оны «mannequen» деп айтқан, содан кейін «mannequin» деп ауыстырған. Осылайша, манекен тілдік тұрғыдан әйел емес, еркек сөзі болып саналады.
A mannequin (sometimes spelled as manikin and also called a dummy, lay figure, or dress form) is a doll, often articulated, used by artists, tailors, dressmakers, window dressers and others, especially to display or fit clothing and show off different fabrics and textiles. Previously, the English term referred to human models and muses (a meaning which it still retains in French and other European languages); the meaning as a dummy dating from the start of World War II. Life sized mannequins with simulated airways are used in the teaching of first aid, CPR, and advanced airway management skills such as tracheal intubation. During the 1950s, mannequins were used in nuclear tests to help show the effects of nuclear weapons on humans. Also referred to as mannequins are the human figures used in computer simulation to model the behavior of the human body. Mannequin comes from the French word mannequin, which had acquired the meaning "an artist's jointed model", which in turn came from the Flemish word manneken, meaning "little man, figurine", referring to late Middle Ages practice in Flanders whereby public display of even women's clothes was performed by male pages (boys). Fashion shops in Paris ordered dolls in reed from Flemish merchants. Flanders was in terms of logistics the easiest region to import reed dolls from, as the rivers Schelde and Oise provided easy routes from Flanders to Paris. As the Flemish wrote 'manneke(n)' for 'little man' on their invoices, the Parisians pronounced this as 'mannequen', hence shifted to 'mannequin'. A mannequin is thus linguistically masculine, not feminine.
Тарих
Дүкендегі манекендер киім тігу үшін сән үйлері пайдаланған киім пішімдерінен шыққан. Манекендерді қолдану 15 ғасырда басталған, сол кезде шағын "миллинер манекендері" клиенттерге сәнді көрсету үшін қолданылған. Толық өлшемді, биік тірелген манекендер 18 ғасырдың ортасында пайдалануға түскен. Қазіргі заманғы манекендер әртүрлі материалдардан жасалады, олардың негізгілері – шыны талшық және пластик. Шыны талшықтан жасалған манекендер әдетте пластиктен жасалғандарға қарағанда қымбат, олар аз төзімді, бірақ әлдеқайда шынайы. Ал пластик манекендер – манекендер саласындағы салыстырмалы түрде жаңа өнім және олар дүкендегі клиенттердің көп қозғалысына төтеп беру үшін жасалған. Манекендерді негізінен сауда дүкендері дүкен ішінде көрсету үшін немесе терезелерді безендіру үшін пайдаланады. Дегенмен, көптеген онлайн сатушылар да оларды өнімдерінің суреттеріне өнімдерін көрсету үшін қолданады (тікелей модельді пайдаланудың орнына).
Суретшілердің қолдануы
Ренессанс суретшісі Фра Бартоломео толық көлемді, буындары бар манекенді (дәлірек айтқанда, "лая фигура" деп аталады) киім жамылған фигураларды сурет салу және бояуға көмек ретінде ойлап тапты. 18 ғасырдағы Англияда Джошуа Рейнольдс, Томас Гейнсборо және Артур Девис сияқты портрет суретшілері әңгімелесу сахналарын құру үшін "лая фигураларды" пайдаланған.
Медициналық білім
17 ғасырда дәрігерлер анатомияны зерттеу және жүктілік пен босануды оқыту үшін азудан жасалған манекендер сияқты анатомиялық модельдерді пайдаланды. Әрбір модельді ашып, ішкі мүшелерді және кейде ұрықтарды көруге болатын. Бүкіл әлемде сақталған 180-ге жуық көне медициналық манекен ғана бар. Бүгінде медициналық симуляция манекендері, модельдері немесе SimMan, Transparent Anatomical Manikin немесе Harvey сияқты осымен байланысты артефакттар медициналық білім беруде кеңінен қолданылады. "Манекен" термині осы модельдерді ғана білдіреді, бірақ "манекен" сөзі де жиі қолданылады. Алғашқы жәрдем курстарында манекендер алғашқы жәрдем көрсету әдістерін көрсету үшін қолданылуы мүмкін (мысалы, жан сақтау шаралары). Өрттен қорғау және теңіз күзет қызметтері өмірді сақтау процедураларын жаттығу үшін манекендерді пайдаланады. Манекендердің салмақ таралуы адамға ұқсас. Осы мақсаттар үшін арнайы семіз манекендер мен жылқы манекендері де жасалған. Көптеп өндірілген манекендерге артық сену, медицина студенттеріне нақты өмірде кездесетін қалыпты вариацияны анықтауға немесе түсінуге көмектеспейтін, гипотетикалық "орташа" деңгейді үйрету үшін сынға ұшырады.
Өнер мен мәдениеттегі бейнелеу
Маннекендер XX ғасырдың басындағы көптеген суретшілердің шығармаларында, әсіресе метафизикалық суретшілер Джорджо де Кирико, Альберто Савинио және Карло Карраның туындыларында жиі кездесетін мотив болды. Эжен Атже үшін манекендері бар дүкен терезелері көбінесе фотоға түсірілетін тақырып еді. Романтикалық комедиялық фильм "Манекен" (1987) – өмірге келген манекенге ғашық болатын терезе безендіруші туралы оқиға. Романтикалық триллер фильм "Боммай" (2023) – манекен фабрикасында жұмыс істейтін және балалық шақтағы ғашығындай сезініп, манекендердің біріне ғашық болатын адам туралы әңгіме.
Әскери мақсатта
Маннекендерді әскери мақсатта қолдану ежелгі қытайлықтарда, мысалы, Йонгкью қамалында тіркелген. Қоршаудағы Тан әскері жаудың жебелерін өздеріне бұру үшін қамал қабырғаларынан қорқытқыштарды түсірді. Осылайша олар жебелерін қайта толықтырды. Бірінші дүниежүзілік соғыста жау снайперлерін әскерлерден алшақтату үшін окоптарда да манекендер пайдаланылды. Орталық барлау агенттігінің (ЦРУ) есебінде "Jack in the Box" манекенінің қолданылуы қарсы бақылау шарасы ретінде сипатталған, оның мақсаты – қабылдаушы елдің қарсы барлау қызметіне ЦРУ агенттерінің (дипломаттар кейпінде) қозғалысын қадағалауды қиындату. "Қораптағы Джек" – адамның жоғарғы жартысын бейнелейтін манекен – бір агент машинадан шығып кеткеннен кейін, оның орнына жылдам ауыстырылып, қарсы барлау қызметкерлері агент әлі машинада деп ойлауына мүмкіндік берді.