Кіріспе

Коммунистік Венгриядағы жер реформасы процесі Венгрия Халық Республикасында ауыл шаруашылығын ұжымдықтандыру 1940 жылдардың соңында бірнеше рет әрекет етілген, ақыры 1960 жылдардың басында сәтті жүзеге асырылған. Коммунистік үкімет жеке жер иелері фермерлерді ауыл шаруашылығы кооперативтеріне біріктіре отырып, өндіріс пен тиімділікті арттыруға және ауыл шаруашылығын мемлекеттің бақылауына алуға үміттенді.

Соғыстан кейінгі өмір

1945 жылдың басында Угорша уақытша үкіметі шаруалардың жағдайын тексеру және жер реформасы жоспарын әзірлеу үшін "жер талапкерлері" комиссияларын тағайындады. Наурыз айында заң жобасы қабылданғанда, ол шаруалардың қолға алған жерлерін ғана мойындады. Реформалардан бұрын ауыл шаруашылығының жартысын "хациенда" типіндегі ірі жеке меншік иеліктер басқаратын. Уақытша үкіметтің заңнамасы Венгрияның аумағының 35% -ын, шамамен 93 000 шаршы шақырым жерді қайта бөледі. Бұл келісім бойынша жерлерін жоғалтқан байлар, әрине, жеңіліске ұшыраған, ал кішігірім шаруалардың проблемалары шешілген жоқ. Олардың көбісінің меншігі 11000 шаршы метрге дейін аз ғана өсті, "өмір сүру үшін тым аз, ал тиімді ауыл шаруашылығы өндірісінің негізіне кірмейді". Бұл шағын фермерлер қарашадағы сайлауда елеулі көпшілікке ие болған саяси партия құрды, бірақ коммунистердің саяси маневрлері мен сайлау алаяқтары келесі сайлауда оның сәтсіздікке ұшырауына әкелді.

Коллективке айналдырудың алғашқы әрекеті

Шағын шаруалар партиясының жәндіктердің меншігімен байланысты проблемаларды қалай шешетіні әлі күнге дейін белгісіз, ал Мажарстан жұмысшы халық партиясының (МДП) жоспарлары көп ұзамай анық болды. Сталиндік коллективке айналдыру үлгісі қажет болған жағдайда күшпен қолданылмақ. 1948 жылдың шілдесінде үкіметтік ережелер nagygazdák (венгр [kulak] -дан) үлкен жерлерді тәркілеуге рұқсат берді. Бұл ереже 800 шаршы шақырым жерді тәркілеуге мүмкіндік берді, оның 60% -ы жаңадан құрылған ауыл шаруашылығы кооперативтеріне, қалған бөлігі жеке шаруаларға берілді. Бұл алғашқы ұжымдық бірлестікті құруға жасалған алғашқы шынайы әрекет алғашқы бесжылдық жоспармен сәйкес келді және екеуі де сталиндік ауыл шаруашылығы саясатының белгілерін алды. Шаруаларды кооперативтерге қосылуға мәжбүрлеу үшін экономикалық және тікелей полиция қысымы қолданылды, бірақ олардың көпшілігі өз ауылдарын тастап кетуді таңдады. 1950 жылдардың басында шаруалардың төрттен бірі ғана кооперативтерге қосылуға келісті. Коллективке айналғаннан кейін де шаруа қожалықтары қатал міндетті жеткізулерге (орталық жоспарлаудан беріліп отырған нақты бірліктердегі өндіріс квоталары) және ауыл шаруашылығының өте төмен өндіруші бағаларына ұшырады. Жеке отбасыларға жеке қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін жеке меншікті шағын үй учаскелері берілсе де, 1949 және 1950 жылдары қабылданған қаулылар бұл учаскелерді 4,300 шаршы метр абсолюттік шекте шектеді, ал оның өнімі де міндетті жеткізілімдерге жатады. Бесжылдық жоспарда кооперативтерге 11 млрд. форинт несие берілетіні уәде етілген (кейіннен 8 млн. форинтке дейін қысқартылды), бірақ 1953 жылы оның жартысынан азы ғана қолжетімді болды. Үкіметтен несие алмай, артықшылық таба алмай, шаруалар өз шаруашылықтарына инвестиция сала алмады, ал кооперативтер құлап кетті.

Нагидің жаңа бағыты және Ракосидің оралуы

1954 жылы енгізілген Имре Нагдың "Жаңа бағыты" радикалды болмағанымен, кооперативтер мен мемлекет арасындағы әлеуметтік шиеленісті жеңілдетуге уәде берді. Біріншіден, міндетті түрде бала тудыруды тоқтату арқылы шаруалардың көп қиындықтарын жеңілдету. Екіншісі, үкімет өзінің ұлттық инвестицияларының төрттен бірін ауыл шаруашылығына арнады және бір жылдың ішінде 1950 жылдың бүкіл кезеңінде болғанға қарағанда көбірек тракторлар пайдалануға берілді. Бұл жаңа бастамалар ұзаққа созылмайды, өйткені 1955 жылдың көктемінде МДП ішіндегі билік күрестері Матиас Ракосидің билікке оралуына және Нагидің Жаңа курсында қол қойылған "оң ауытқуды" айыптауға әкелді. Ракоси ұжымдықтандыруға деген ынтасын қайтадан күшейтіп, мүшелікті ынталандыру үшін физикалық күш қолданды. Бұл әрекеті тіпті алдыңғы дискіндей ұзаққа созылмады. Никита Хрущевтің құпия сөзі мен Ракосидің одан кейінгі отставкасы ұжымдықтандырудың екінші сәтсіздіктеріне әкелді. Сталиндік модельдің әлсіз жақтары 1950-ші жылдардың басындағы бірінші толқыннан кейін кейбір адамдарға айқын көрінді, бірақ Ракоси үкіметінің икемсіздігі шығармашылық шешімдерге жол бермеді.

1957 жылғы аграрлық тезистер

1956 жылғы Венгрия революциясы оқиғаларынан кейін және саяси тәртіпті қалпына келтіргеннен кейін жаңа Венгрия Социалистік Жұмысшылар партиясының (MSzMP) лауазымды адамдары бірте-бірте ұжымдықтандыруды жоспарлай бастады. Нагдың "Жаңа бағыты" сияқты 1957 жылғы шілдедегі аграрлық тезистерде ұсынылған өзгерістер де күрт емес еді, бірақ олар одан әрі реформалар жүргізу мүмкіндігін қамтамасыз етті. Кейбір өзгерістер бірден болды. Міндетті жеткізулер қайта енгізілген жоқ, ал 1957 жылы енгізілген сатып алу бағалары міндетті бағалардан 80% жоғары болды.

Тракторлар мен машина станциялары

Үкімет кооперативтерге өздері үшін шектеулі мөлшерде машина сатып алуға рұқсат бере бастады. Осы уақытқа дейін барлық ауыл шаруашылығы техникасы арнайы мемлекеттік машина станцияларында сақталған, бірақ жаңа ережелер кооперативтерді жеңіл техниканың көп түрлерін сатып алуға шақырды. Жыл соңына дейін 2557 ауыл шаруашылығы кооперативтері 1000-нан астам жеңіл трактор сатып алды. 1958 жылдың наурыз айында Хрущев машина стансаларының пайдасы жоқ деп болжады, олар көп ұзамай жойылды. Келесі жылы машиналарды көбірек сатып алуға рұқсат берілді, ал 1961 жылы бірқатар машина станцияларына ескірген машиналарын сатуға рұқсат берілді. Сонымен қатар, Туркеве мен Секешфехерварда машина жасау станциялары жөндеу цехтарына айналдырылды. 1961 жылы 235 машина стансасының тек 63-і ғана 1964 жылы жұмыс істеді және онжылдықтың соңында тек біразы ғана кедей аймақтарда қалды. Станциялардың көпшілігі кооперативтер тез сатып алған машиналарға қызмет көрсету үшін жөндеу цехтарына айналдырылды. Жаңа тәуелсіз машина иелігі кейіннен колхозшылардың қосымша талаптарын туғызды.

Үй шаруашылықтары мен қосалқы шаруашылықтар

Аграрлық тезистерден туындаған тағы бір өзгеріс - партияның кооператив мүшелеріне тиесілі шаруашылық жерлерін қабылдауға деген жаңа дайындығы болды. Үй шаруашылықтарының жер учаскелерін қабылдау негізінен қажеттіліктен туындады; мал шаруашылығын кооперативпен орналастыру үшін қажетті инфрақұрылым жеткілікті жылдамдықпен салынуы мүмкін емес. Үкімет мүшелеріне үй жануарларын өздерінің үй учаскелерінде ұстауға рұқсат берудің ақылға қонымды шешімін қабылдады. Бұл шешім жақсы болды. Фермерлер өз жануарларын (сүт, жұмыртқа, тіпті бұзаулар мен шошқаларды) ұстап тұрудың пайдасын көрді, ал үкімет қатаң тәртіпке сәйкес жануарларды қажетсіз союдан аулақ болды. Үй шаруашылығының жер телімдері көптен бері қолданылып келе жатқанмен, үй шаруашылығының мал өсіру идеясын бәрі бірдей мақұлдаған жоқ. 1959 жылы Саяси комитеттің баяндамасында кейбір аудандарда жергілікті шаруа қожалықтарының басшылары шаруашылық жерлерді құруға қарсылық білдіріп, жеке меншік иелерінің өмірін қиындатып отырғаны туралы айтылған болатын. Үкімет өз шараларына төзімділік танытуға тырысуы жағдайдың "өткінші" сипатын атап көрсетті. 1960 жылдың жазында премьер-министрдің орынбасары Лайос Фехер "үй шаруашылығы кооперативтің ажырамас бөлігі болып табылады. Көптеген жерлерде өтпелі шаралар "капиталистік үрдістер" деп сектанттық түрде белгіленеді немесе қандай да бір "күнә немесе социализмге қарсы әрекет" ретінде қарастырылады. Сондай-ақ, кооперативтермен меншіктегі жерді отбасылар арасында бөліп, салыстырмалы түрде дербес жұмыс істеген жерді бөліп-бөлу практикасына рұқсат берілді. Отбасыға жалақысы жұмыс сағатына байланысты, сонымен қатар жер телімінің пайдасынан бөлінеді. Бұл мүшелерді, әсіресе, көп қол еңбегін қажет ететін картоп сияқты дақылдарды көбірек жұмыс істеуге талпындырды. Бұл екі ауыспалы шара да идеология мен экономикалық әл-ауқатты теңестіру үшін кеңеске дейінгі "отбасылық еңбек" практикасын идеалдық "социалистік жалақылы еңбекпен" біріктірді.

Қарсылық

Күші салыстырмалы түрде аз қолданылған кезде ұжымдастырудың үлкен толқыны 1959 және 1961 жылдар аралығында, Аграрлық тезистерде болжалғаннан ертерек болды. Осы кезеңнің соңында Венгриядағы ауыл шаруашылығының 95%-дан астамы колхоздардың меншігіне айналды. 1961 жылдың ақпан айында Орталық комитет коллективке айналдыру аяқталғанын жариялады. Бұл жылдам жетістікті шаруалардың ұжымдық идеализмді құлшыныспен қабылдауымен шатастыруға болмайды. Жеке меншік тәуелсіздік пен өзін-өзі қамтамасыз етуді білдірді, коллективке айналу келіссөздер мен белгісіздікті білдірді. Кооператив мүшелеріне зейнетақы беру 1958 жылдан кейін заңды талапқа айналғанмен, кейбір қарт әлеуетті мүшелер кооперативтің ұзақ мерзімді қаржылық қауіпсіздігіне сенбей, өздерінің шаруа қожалықтарын тастап, зейнетақыға сенімді өнеркәсіптік жұмыс іздеуді таңдады. Алайда, психологиялық факторлар шешуші әсер еткен болуы мүмкін. Екі рет (және қатал) ұжымдық кампаниялардан кейін және 1956 жылғы Мажар революциясының оқиғаларынан кейін деморальданған шаруалар қарсылық көрсетуге қызығушылық танытпады, ал мүшелік деңгейі өскен сайын, қалғандар сыртқа қалдырылудан қорқып кетті.

Артықшылықтары

Шаруалар шынымен қосылуға ниетті ме, жоқ па, 1957 жылы ауыл шаруашылығы жүйесінде жасалған түзетулер мүшелерді қанағаттандыруға жеткілікті болды, сондықтан кооперативтер бұрынғыдай бөлініп шықпады. Венгрия сияқты Польша мен Чехословакия да 1950 жылдары жаңа модель іздеу үшін оны тастап кетер алдында сталиндік коллективтендіру кезеңінен өтті. Польшада "қосша ауыл шаруашылығы" моделі қалыптасты, онда жердің 20%-ы үлкен, тиімсіз мемлекеттік шаруашылықтардың бақылауында болды, ал қалған бөлігі жеке меншікте болды, көбінесе шағын шаруа қожалықтары түрінде. Бұл оқшауланған жағдай шаруаларды айқын кемсітушілікке ұшыратты және олар мемлекет тарапынан қаржылық және құрылымдық қолдаудың жетіспеушілігінен зардап шекті. Чехословакияда мемлекет тек шаруашылық жерлерге ғана төзімділік танытты, ал өтпелі жүйе оның толықтай икемділігімен ерекшеленді. Ал Венгрияда өтпелі шаралар фермерлердің мәселелерін шешіп, оларға механикалық тәуелсіздік, жеке шаруашылықтар мен ортақ егістік алқаптарында жартылай жеке өндіріс, сондай-ақ жоғары ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасы мен мемлекеттік инвестициялардың арқасында лайықты өмір сүру деңгейін қамтамасыз етті.

Кемшіліктері

Коллективке айналудың күмәнді болғанынан, венгр шаруалары тіпті қарапайым құралдарды сатып алуға да қорықты және күмәнді болды. Олар өздерінің инвестициясын өздері жинап алмай қалады деп қорқады, бірақ оның орнына басқаларға пайда әкеледі. Сонымен қатар, 1940-1950 жылдардағы ұжымдықтандыруға дейін жұмыс істеген көптеген жеке шаруашылықтар, мысалы, жылқы өсіру және шарап өсіру сияқты белгілі бір ауыл шаруашылығы нишалары үшін пайдаланылған, олар үшін елеулі нарық болды, олар азық-түлік өсіру үшін ауыстырылды. Бұл жағдай, мемлекеттік шаруашылықтардың тиімсіздігімен бірге, көптеген фермерлердің жалпы өнімінің және пайдасының төмендеуіне әкелді.