Кіріспе

Ащы апельсиннен (Citrus × aurantium) ажырату үшін тәтті апельсин деп те аталатын апельсин - Rutaceae тұқымдасына жататын ағаштың жемісі. Ботаникалық тұрғыдан бұл гибрид Citrus × sinensis, ол pomelo (Citrus maxima) мен мандарин апельсині (Citrus reticulata) арасында. Хлоропласт геном, сондықтан аналық желі - помело. Жағымды апельсиннің геномдық тізбесін толықтай терістедік. Сәрсеннің шығу тегі Оңтүстік Қытай, Солтүстік-Шығыс Үндістан және Мьянма аймақтарын қамтитын аймақта болды; тәтті апельсиннің ең алғашқы аталуы 314 жылы Қытай әдебиетінде болды. Апельсин ағаштары тәтті жемісі үшін кең тараған. Апельсин ағашының жемісін жаңа піскен күйінде жеуге болады, немесе шырыны немесе хош иісті қабығы үшін өңделеді. 2022 жылы бүкіл әлем бойынша 76 миллион тонна апельсин өсірілді, оның 22% -ын Бразилия, одан кейін Үндістан мен Қытай өндірді. Адамдар ежелден-ақ апельсинді жақсы білетін. Олар батыс өнерінде алғаш рет Ян ван Эйктің Арнольфини портреті бойынша пайда болады, бірақ олар Қытай өнерінде бірнеше ғасыр бұрын, Жао Лингранның Сунь әулетінің желгі апельсин мен жасыл мандариндер суреті сияқты бейнеленген. XVII ғасырда портокальханалар Еуропадағы беделді орынға айналды. Соңғы кездері Винсент ван Гог, Джон Слоан және Анри Матисс сияқты суретшілер өз суреттерінде апельсинді де қолданған.

Сипаттама

Апельсин ағашы - салыстырмалы түрде кішкентай, гүлденетін, әрдайым жасыл ағашы, орташа биіктігі - 15 м, кейбір өте ескі үлгілер жетеді. Оның алма-кезек орналастырылған, ұзын және қиыршықты жақтары бар овал жапырақтары. Ащы апельсин әр түрлі мөлшерде және шар тәріздіден ұзын пішіндіге дейін өседі. Ішінде және қабығына жабысқан ақ түсті, ақ түсті, ащы мезокарп немесе альбедо (көктерек) болып табылады. Портокалдың ішінде бірнеше түрлі карпельдер (сегменттер немесе шошқалар, ботаникалық жағынан жемістер) бар, әдетте онға жуық, олардың әрқайсысы мембранамен шектеледі және көптеген шырын толтырылған көпіршіктер және әдетте бірнеше ұсақ бөліктері бар. Жетілген жемісі жасыл. Піскен жемістің дәнді, қалыпсыз қабығы ашық апельсиннен сары-апельсинге дейін болуы мүмкін, бірақ көбінесе жасыл түсті жапырақтарды сақтайды немесе жылы климат жағдайында толығымен жасыл болып қалады. Барлық басқа цитрус жемістеріндей, тәтті апельсин де пісіп жетілмейді. Citrus sinensis тобы ерекше сипаттамалары бар төрт сыныпқа бөлінеді: қарапайым апельсин, қан немесе пигменттелген апельсин, намысты апельсин және қышқылсыз апельсин.

Гибридтік шығу тегі

Цитрус ағаштары - ангиоспермдер, ал көптеген түрлері толығымен интерференциалды. Бұған грейпфрут, лимон, лимон, апельсин және көптеген цитрус тұқымдастары жатады. Сәрсен мен басқа да цитрустардың интерференциалдық әсері көптеген будандар мен сорттар шығарғандықтан, сондай-ақ бұтақтардың мутациялары да таңдалғандықтан, цитрустардың таксономиясы қиын болып шықты. Citrus x sinensis) - жабайы жеміс емес, Шығыс Азияда отандық өнім ретінде пайда болған. Бұл дән Оңтүстік Қытай, Солтүстік-Шығыс Үндістан және Мьянма аймақтарында таралған. Жемісі таза емес мандарин апельсині мен мандарин құрамына бай гибридтік помелоның аралас түрінде пайда болды. Хлоропласт ДНК-сы помелоныкі болғандықтан, бірінші апельсиннің аналық туысы гибрид помело, мүмкін, помело BC1 арткы кроссы болуы мүмкін. Геномдық талдау негізінде тәтті апельсиннің ата-бабаларының салыстырмалы үлесі шамамен 42% -ға тең, ал мандариннің үлесі 58% -ға тең. Барлық тәтті апельсин сорттары осы кросстың прототипіне жатады, олар ауыл шаруашылығында көбейту кезінде таңдалған мутациялар арқылы ғана ерекшеленеді. Цитрандар - тәтті апельсин x үш жапырақты апельсин (Citrus trifoliata) будандарының тобы. [[Файл:Сарылақтың гибридті шығу тегі. СССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССС Үлкен ауқымды егіс 10-ғасырда басталды, бұл апельсин бақтарын қолдау үшін арнайы бейімделген күрделі суару техникасымен дәлелденді. Версальда сарайдың барлық бөлмелеріне күміс ванналарда құмырамен салынған апельсин ағаштары орналастырылды, ал Оранжерея сотты қамтамасыз ету үшін жемістерді жыл бойы өсіруге рұқсат берді. 1664 жылы Людовик өзінің қаржы министрі Николя Фукеді соттаған кезде ол тәркілеген қазыналардың бір бөлігі Фукедің Вакс ле Виконттағы қожалығынан 1000-нан астам апельсин ағашы болды.

Америкаға

Испан саяхатшылары Америка құрлығына тәтті апельсинді әкелді. 1493 жылы екінші сапарында Христофор Колумб бұл жемісті Испанияға отырғызған болуы мүмкін. 1500-ші жылдардың ортасында келесі экспедициялар тәтті апельсинді Оңтүстік Америка мен Мексикаға, ал 1565 жылы Педро Менендес де Авилес Сент-Августинді құрған кезде Флоридаға әкелді. 1707 - 1710 жылдары Аризонаға испан миссионерлері апельсин ағаштарын әкелген, ал 1769 жылы Сан-Диегода (Калифорния) францискандар да солай істеді. Флориданың фермерлері 1872 жылы Нью-Орлеанстан тұқым алып, содан кейін апельсин бақшалары ашылды. Бұл сөз 14 ғасырда көне француз pomme d'orenge арқылы орта ағылшын тіліне енген. Басқа түрлеріне ескі провансальдық аранжа, итальяндық аранья, бұрын наранья жатады. 1512 жылы ағылшын тілінде қызғылт сары түс атау ретінде алғаш рет қолданылған.

Тамақ

Апельсинді ет 87% судан, 12% көмірсулардан, 1% ақуыздан тұрады және май мөлшері елеусіз (кестеге қараңыз). 100 грамм мөлшерде апельсиннің еті 47 калорияны құрайды және 64% қажетті тәуліктік мөлшерді қамтамасыз ететін С витаминінің мол көзі болып табылады. Басқа микроэлементтер елеулі мөлшерде жоқ (кестеге қараңыз).

Фитохимиялық заттар

Портокалда әр түрлі фитохимиялық заттар бар, соның ішінде каротиноидтар (бета-каротин, лютеин және бета-криптоксантин), флавоноидтар (мысалы, нарингенин) және көптеген ұшпа органикалық қосылыстар, соның ішінде альдегидтер, эфирлер, терпендер, спирттер және кетондар. Портокалды шырында лимон немесе лимон шырынынан (оларда 47 г/л бар) лимон қышқылының тек бестен бір бөлігі ғана болады.

Дәмділігі

Портокалды дәмді негізінен қант пен қышқылдардың арақатынасы анықтайды, ал портокалды хош иісі алкогольдер, альдегидтер, кетондар, терпендер және эфирлер сияқты ұшпалы органикалық қосылыстардан пайда болады. Лимонин сияқты ащы лимоноидты қосылыстар даму барысында біртіндеп азаяды, ал ұшқыш хош иісті қосылыстар маусымның ортасынан соңына дейін даму кезінде ең жоғары деңгейге жетеді. Дәм сапасы өнімді жинау кезінде жоғары қант / қышқыл арақатынасы мен аз ащылық болған кезде жақсарады. 4,0-ға дейін. Дәм мен хош иісі генетикалық фонға, даму кезінде қоршаған ортаның жағдайына, егін жинау кезінде пісіп жетуіне, егін жинаудан кейінгі жағдайларға және сақтау мерзіміне байланысты өзгереді.

Құйрық

Намысты апельсиннің шыңында ерекше екінші жемісі бар, ол адамның қапшығы сияқты сәл шығып тұрады. Олар негізінен жеуге жарамды жеміс, өйткені олардың қалың қабығы оларды оңай қабықтайды, олар аз шырынды және олардың ащылығы оларды шырынға жарамсыз етеді. Мутация апельсиннің түбінде, сабағына қарама-қарсы, негізгі апельсин қабығының ішінде орналасқан екінші жемісті дамытуға себеп болды. 1824 жылы Австралияға, ал 1835 жылы Флоридаға өркендеген. 1873 жылы Элиза Тиббетс Калифорнияның Риверсайд қаласында түпнұсқа ағаштың екі кесіндісін отырғызды, онда жеміс "Вашингтон" деп аталды. Бұл тұқым басқа елдерге тез тарады, бірақ тұқымсыз болғандықтан, оны кесу және егу арқылы көбейту керек болды. Cara cara апельсин - негізінен Венесуэла, Оңтүстік Африка және Калифорнияның Сан-Хоакин алқабында өсірілетін түйе апельсинының түрі. Бұл тұқымның тәттілігі мен қышқылы аз, ал еті қызғылт қызыл түсті. Ол 1976 жылы Венесуэланың Валенсия қаласындағы Хасиенда Кара Карада табылған.

Қан

Қаны қызыл түсті қанды апельсинді Жерорта теңізі аймағында өсіреді. Қызылдық негізінен антоцианин пигменті хризантеминнен (цианидин 3 O глюкозиді) пайда болады.

Қышқылсыз

Қышқылсыз апельсин - қышқыл мөлшері өте төмен, маусымның алғашқы жемісі. Олар сондай-ақ АҚШ-та "тұз" апельсин деп аталады, басқа елдерде ұқсас атаулармен: Францияда дус, Испанияда сукрена, Италияда дольце немесе мальтез, Солтүстік Африка мен Таяу Шығыста (олар әсіресе танымал), Египетте сукари және Бразилияда лима. Тағы бір әдіс - ағаш арасына қойылған ыдыстарда мазутты жағу. Олар көп мөлшерде бөлшектерді шығарады, сондықтан бөлшекті саңға су буының конденсациясы өсімдіктердегі конденсацияны болдырмайды және ауа температурасын сәл көтереді. 1913 жылы қаңтарда Оңтүстік Калифорнияда бүкіл егіндікті жойған апатты тоңнан кейін, қоқыс құю ыдыстары жасалды.

Көбейту

Коммерциялық мақсатта өсірілген апельсин ағаштары жетілген сортты қолайлы көшеттің тамыршасына жапсыру арқылы жыныстық қатынассыз көбейтіледі, бұл жылдар бойы бірдей өнімділік, бірдей жеміс сипаттамалары және ауруларға төзімділікті қамтамасыз етеді. Өсімдіктің көбеюі екі кезеңнен тұрады: біріншісі - тұқымнан тамырша өседі. Бір жасқа толғанда, оның жоғарғы жапырағын кесіп, оның қабығына белгілі бір сорттың шыбығынан алынған түйінді жапсырады. Ал тамыр ағашты зиянкестер мен ауруларға төзімді етіп, топырақ пен климаттың ерекше жағдайларына бейімделеді. Осылайша тамыр тамырлары өсімінің қарқынына әсер етеді және жемістің сапасына әсер етеді. Тамырлар оларға енгізілген сортпен үйлесімді болуы керек, әйтпесе ағаш құлдырайды, өнімділігі төмендейді немесе өледі. және фермерлер тұқымның ең жақсы қасиеттерін тамырбақшаның қасиеттерімен біріктіре алады.

Егін жинау

Флоридада апельсинді жинау үшін көктайғақтарды шайқалтатын механикалық комбайндар жиі қолданылады. Қазіргі кездегі шатырды шайқайтын машиналар ағаштың шатырларын салыстырмалы түрде тұрақты соққымен және жиілікпен шайқауға алты-жеті фут ұзындықтағы тізімдерді қолданады. Апельсинді ашық қызғылт түсті болғаннан кейін жинап алады.

Жасылдандыру

Жемістер жиналған кезде пісіп-жетілген болуы керек. АҚШ-та Техас, Аризона, Калифорния және Флорида штаттарында адамдар үшін жетілген жемістерді жинауға тыйым салынады. Алайда піскен апельсиннің терісі көбінесе жасыл немесе сары-жасыл түсті болады. Этилен газы жасыл теріге қызғылт сары түсті бояу береді. Бұл процесс "жасылдандыру", "газдандыру", "ашыну" немесе "құрғату" деп аталады.

Сақтау

Коммерциялық мақсатта апельсинді жинаудан кейін 12 аптаға дейін ауа температурасы бақыланатын камераларда салқындату арқылы сақтауға болады. Сақтау мерзімі, ең соңында, сортқа, жетілуіне, жинау алдындағы жағдайларға және өңдеуге байланысты. Үйде апельсиннің сақталу мерзімі шамамен бір ай, сондықтан оны еріктей сақтау жақсы.

Зиянкестер

[[File:Icerya purchasi 1435060. jpg Cotton cushion scale insects жаңғақ жәндіктері 19-шы ғасырда Калифорнияда апельсин бақтарын қиратты және биологиялық бақылауға ұшыраған алғашқы зиянкес болды.

Аурулар

[[Файл:Азия цитрус псиллидтері ересек. Азиялық цитрус психлидтері, Diaphorina citri, цитрустардың көгалданған ауруының негізгі векторы болып табылады. 2009 жылдан бастап Бразилияның басты апельсин өсіретін аймақтарындағы (Сан-Паулу және Минас-Жерайс) ағаштардың 0,87%-ында көгалданған белгілер байқалды, бұл 2008 жылмен салыстырғанда 49%-ға өсті. Ауруды негізінен Азия цитрус психлиді (Diaphorina citri Kuwayama) сияқты психлид өсімдіктер таратады, олар бактерияның тиімді векторы болып табылады. Жапырақты инсектицидтер қысқа уақытқа сопақшалардың санын азайтады, сонымен қатар пайдалы жыртқыш құрғаққұйрық қоңыздарын басады. Алдикарбты топыраққа салу Азия цитрустары психлидінің таралуын шектеулі түрде болдырмады, ал имидаклопридті жас ағаштарға суға батыру екі ай немесе одан да көп уақыт бойы тиімді болды. Цитрустардың көгалданған ауруын басқару үшін таза мал қорын пайдалануды, иннокулумды ерікті және нормативтік құралдармен жоюды, цитрус дақылдарында пестицидтерді таратушы вектерді бақылау үшін пестицидтерді қолдануды және дақыл емес резервуарларда вектерді биологиялық бақылауды қамтитын кешенді тәсіл қажет.

Өндіріс

Жасыл жеміс-жидек өндірісі 2022Жері Өнім (миллион тонна) 16.9 10.2 7.6 4.8 3.4 3.1 Дүниежүзі 76.4Қарнағы: БҰҰ-ның FAOSTAT-ы 2022 жылы жасыл жеміс-жидек өндірісі 76 миллион тоннаны құрады, оның 22% -ын Бразилия, одан кейін Үндістан, Қытай және Мексика өндірді. АҚШ-та бұталар негізінен Флорида, Калифорния және Техас штаттарында орналасқан. Калифорнияның өнімдерінің басым бөлігі жаңа жемістер ретінде сатылады, ал Флорида апельсині шырын өнімдеріне арналған. Флориданың Индиан өзені аймағында жоғары сапалы шырын өндіріледі, ол көбінесе жаңадан сатылады және басқа аймақтардан келген шырынмен араластырылады, өйткені Индиан өзенінің ағаштары тәтті апельсин береді, бірақ салыстырмалы түрде аз мөлшерде.

Десерт жемістері мен шырыны

Жағымды да, қышқыл да түрлі-түсті апельсинді көбінесе қабықпен тазалап, десерт ретінде жейді. Апельсинді жемісті арнайы құралмен (су соғу машинасымен) сығу арқылы және сокты астындағы ыдысқа немесе резервуарға жинау арқылы алады. Бұл үйде немесе әлдеқайда үлкен көлемде өнеркәсіптік өндірісте жасалуы мүмкін. Портокаль шырыны - Континенттер аралық биржада сауда-саттыққа шығарылатын тауар. Мұздатылған апельсин шырыны концентраты жаңа сырылған және сүзгіленген шырынынан жасалады.

Мармелад

Көптеген елдерде апельсинді конфитюрге айналдырады; Ұлыбританияда ащы севильский апельсинді мармелад жасауға қолданады. Испанияның барлық өнімдері осы мақсатта Ұлыбританияға экспортталады. Жемісті түгелдей кесіп, қантпен қайнатады; оның ұрығы пектинді береді, бұл мармеладқа қоюлануға көмектеседі. Алғашқы рецептті 1714 жылы Мэри Кеттилби есімді ағылшын әйел жасады. 1790 жылдары Дундидің Джанет Киллер тұңғыш рет қабықтарды қосып, ерекше ащы дәмді болды. Апельсин қабығында лимонен және нарингин деген ащы заттар бар.

Шығарылымдар

Зестер қабықтың сыртындағы боялған бөлігінен алынады және десерт пен коктейльдерге дәмдеуіш және гарнир ретінде қолданылады. Суық апельсин майы шырын өндірісінің жанама өнімі болып табылады, ол қабығын сығу арқылы алынады. Ол тамақ пен сусындарға дәм береді, парфюмерия өнеркәсібінде және ароматерапияда иісі үшін қолданылады. Май шамамен 90% D лимоненнен тұрады, ол үй химиясында, мысалы, жиһаздарға арналған ағаш өңдеу құралдарында және басқа цитрус майымен бірге қол жуғыш және қол тазалағыш заттарда қолданылады. Бұл тиімді тазалау құралы, жағымды иісі бар, қоршаған ортаға зиян келтірмейді, сондықтан мұнай химиясына қарағанда артық. Алайда ол теріге әсер етеді және су жануарларына улы.

Адам мәдениетінде

Адамдар ежелден-ақ апельсинді жақсы білетін. Қытай әдебиетінде тәтті апельсин туралы ең алғашқы сөз б.з.д. Фэм Ян ван Эйктің Арнольфини портреті батыс өнеріндегі апельсиннің алғашқы бейнелерінің бірі, арзан жемісін саудагер Арнольфини өзі саудалаған болуы мүмкін деп түсіндіреді. 17 ғасырда Еуропадағы үлкен үйлерге апельсин өсіретін зауыттар қосылды. Голландиялық импрессионисттік суретші Винсент ван Гог 1889 жылы түсірген "Көк қолғаппен апельсин мен лимонның өлі өнері" және 1890 жылы түсірген "Параңғалмен бала" сияқты суреттерінде апельсинді суреттеген. Ашкан мектебінің американдық суретшісі Джон Слоан 1935 жылы "Блондинка жасанды, апельсин, көк диван" картинасын жасаған, ал Анри Матисстің соңғы суреті 1951 жылы "Апельсин жасанды" картинасы болды; одан кейін ол тек кесінділерді жасады.