Цитрус жемістерінің тарихы мен түрлері

Кіріспе

Гүлді өсімдіктер туысы
жеміс

Цитрус – рута тұқымдасына (Rutaceae) жататын гүлді ағаштар мен бұталар туысы. Осы туысқа жататын өсімдіктер цитрус жемістерін береді, оларға апельсин, мандарин, лимон, грейпфрут, помпел және лайм кіреді. Цитрус туысы Оңтүстік Азия, Шығыс Азия, Оңтүстік-Шығыс Азия, Меланезия және Австралияға тән. Бұл аймақтардың жергілікті халықтары цитрус түрлерін ежелгі заманнан бері пайдаланып, оларды өсіріп келеді. Одан кейін оның өсірілуі шамамен б.з.б. 3000–1500 жылдар аралығында австронезиялық кеңею арқылы Микронезия мен Полинезияға, ал б.з.б. 1200 жыл шамасында хош иіс су сауда жолы арқылы Таяу Шығыс пен Жерорта теңізіне, содан кейін Еуропа мен Америкаға тарады. Цитрус түрлерін адамдардың көші-қоны кезінде австронезиялық кеңеюде (шамамен б.з.б. 3000–1500) алғаш рет енгізген, онда Citrus hystrix, Citrus macroptera және Citrus maxima австронезиялық теңізшілердің Микронезия мен Полинезияға шығысқа қарай алып жүрген каноэ өсімдіктерінің арасында болды. Лимон (Citrus medica) да ертеректе Үндістан мен Оңтүстік-Шығыс Азиядан Жерорта теңізіне әкелінді. Ол екі ежелгі сауда жолы арқылы таралды: Персия, Левант және Жерорта теңізі аралдары арқылы құрлық жолымен; және Арабия түбегі мен Птолемей Египеті арқылы теңіз жолымен Солтүстік Африкаға. Археоботаникалық қалдықтардың сиректігіне байланысты бастапқы енгізілудің нақты күні белгісіз болғанымен, ең ерте дәлелдер Кипрдегі Хала Сұлтан Текке табиғатында б.з.б. 1200 жылға дейін даулануға болатын тұқымдар болып табылады. Басқа археоботаникалық дәлелдерге б.з.б. 4 ғасырға жататын Карфагеннен алынған тозаң және б.з.б. 3-2 ғасырлар аралығында Помпейден алынған көмірленген тұқымдар кіреді. Лимонның ең толық сипаттамасы алғаш рет Теофраст еңбектерінде, шамамен б.з.б. 310 жылы жазылған. Апельсин Флоридаға испан отарлаушылары әкелді. Еуропаның суық аймақтарында цитрус жемістері 17 ғасырдан бастап апельсинозаларда өсірілді; олардың көптегені функционалдық шаруашылық құрылымдарымен қатар, мәртебе белгісі болды.

Citrus is a genus of flowering trees and shrubs in the rue family, Rutaceae (/r//uː/'/t//eɪ//s//i/,/aɪ/). Plants in the genus produce citrus fruits, including crops such as oranges, mandarins, lemons, grapefruits, pomelos, and limes. The genus Citrus is native to South Asia, East Asia, Southeast Asia, Melanesia, and Australia. Various citrus species have been used and domesticated by indigenous cultures in these areas since ancient times. From there its cultivation spread into Micronesia and Polynesia by the Austronesian expansion (c. 3000–1500 BCE); and to the Middle East and the Mediterranean (c. 1200 BCE) via the incense trade route, and onwards to Europe and the Americas. The earliest introductions of citrus species by human migrations was during the Austronesian expansion (c. 3000–1500 BCE), where Citrus hystrix, Citrus macroptera, and Citrus maxima were among the canoe plants carried by Austronesian voyagers eastwards into Micronesia and Polynesia. The citron (Citrus medica) was also introduced early into the Mediterranean basin from India and Southeast Asia. It was introduced via two ancient trade routes: an overland route through Persia, the Levant and the Mediterranean islands; and a maritime route through the Arabian Peninsula and Ptolemaic Egypt into North Africa. Although the exact date of the original introduction is unknown due to the sparseness of archaeobotanical remains, the earliest evidence are seeds recovered from the Hala Sultan Tekke site of Cyprus, dated to around 1200 BCE. Other archaeobotanical evidence include pollen from Carthage dating back to the 4th century BCE; and carbonized seeds from Pompeii dated to around the 3rd to 2nd century BCE. The earliest complete description of the citron was first attested from Theophrastus, c. 310 BCE. Oranges were introduced to Florida by Spanish colonists. In cooler parts of Europe, citrus fruit was grown in orangeries starting in the 17th century; many were as much status symbols as functional agricultural structures.

Этимология

Жалпы атауы латын тілінен шыққан, онда ол қазір цитрон (C. medica) немесе қылқан жапырақты ағаш (Thuja) деп белгіленген өсімдіктерге қатысты. Бұл ежелгі грек тіліндегі кедр (κέδρος – kédros) деген сөзбен байланысты. Мүмкін, бұл цитрус жапырақтары мен жемістерінің иісі кедр иісімен ұқсас болғандықтан туындаған. Цитрус жемістері мен өсімдіктері жиынтығы роман тілдерінен алынған "agrumes" (сөзбе-сөз "қышқыл жемістер") деген сөзбен де белгілі.

Эволюция

Қазіргі кездегі ірі цитрус жемісі миллиондаған жылдар бойы жеуге жарамды шағын жидектерден пайда болған. Цитрус түрлері ортақ ата-тегінен шамамен 15 миллион жыл бұрын, севериния (мысалы, қытайлық қорап апельсині) сол ата-тектен бөлінген кезбен бірге дами бастады. 7 миллион жыл бұрын цитрустың ата-тегі негізгі Citrus және Poncirus (мысалы, үш жапырақты апельсин) туыстарына бөлінді, олардың байланысы соншалық, әлі де басқа цитрус түрлерімен будандастырылып, тамыр жүйесі ретінде қолданылуы мүмкін. Бұл бағалаулар өсімдік хлоропластарының генетикалық картасын құру арқылы жасалады. 2018 жылы Nature журналында жарияланған ДНК зерттеуі Citrus туысының алғаш рет Гималай тауларының етегінде, Ассам (Үндістан), Батыс Юньнань (Қытай) және Солтүстік Мьянма аймақтарында пайда болғанын көрсетті. Қазіргі Citrus туысына жататын үш ата-тектік (кейде "түпкілікті" немесе "негізгі") түрлер – мандарин, помело және цитрон. Соңғы бірнеше мың жыл ішіндегі коммерциялық маңызы бар цитрус жемістерінің (тәтті апельсин, лимон, грейпфрут, лайм және т.б.) көбі осы үш түрдің, олардың негізгі ұрпақтарының және басқа да жабайы Citrus түрлерінің будандарынан құралған.

Қалдық деректері

Валдарноның (Италия) плиоцен кезеңінен табылған қазба жапырақ †Citrus meletensis деп сипатталған. Қытайда †Citrus linczangensis өсімдігінің қазба жапырақ үлгілері Юньнань провинциясының Линчанг қаласынан солтүстік-батысқа қарай шамамен 10 км (6 миль) жердегі Бангмай ауылындағы Бангмай формациясының көмірлі қабаттарынан жиналған. Бангмай формациясы көптеген қазба өсімдіктерді қамтиды және ол кейінгі миоцен дәуіріне жатады деп есептеледі. Citrus linczangensis және C. meletensis жапырақ жиегінің толық болуы, жапырақ тамырының жиегінің ішкі жағында орналасуы, сондай-ақ жалғасқан және анық қанатты сағақ сияқты бірнеше маңызды белгілермен ортақ.

Таксономия

Таксономиясы және жүйесі күрделі, ал табиғи түрлердің нақты саны белгісіз, себебі аталатын көптеген түрлер тұқым арқылы (апомиксис арқылы) клоналды түрде көбейтілген гибридтер болып табылады, ал генетикалық деректер тіпті кейбір жабайы, таза өсірілген түрлердің де гибридтік тегі бар екенін көрсетеді. Көптеген өсірілетін Citrus spp. цитрон, помело, мандарин және папеда сияқты негізгі ата-бабалардың табиғи немесе жасанды гибридтері болып көрінеді. Табиғи және өсірілген цитрус гибридтеріне апельсин, грейпфрут, лимон, лайм және кейбір мандарин сияқты коммерциялық маңызды жемістер жатады. Бұл негізгі цитрус түрлерінен басқа, Австралия лаймдары мен жақында ашылған мангшаньеган да өсіріледі. Кумкваттар мен Климения түрлері қазіргі кезде Citrus туысына жатады деп есептеледі. Кәсіптік тамырлық қалдық ретінде жиі қолданылатын үш жапырақты апельсин – бұл сыртқы топ және оны цитрус ретінде жіктеуге болады немесе болмайды. Филогенетикалық талдау Жаңа Каледониядан келген Оксантера түрін, әдетте жалған апельсин деп аталатын, Citrus туысына көшіруді ұсынды. Көшіру қабылданды.

Ағаш

Бұл өсімдіктер ірі бұталар немесе кішігірім және орташа өлшемдегі ағаштар, биіктігіне дейін жетеді, тікенді өркендері және кезектесіп орналасқан, жиегі бүтін жасыл жапырақтары болады. Гүлдері жалғыз немесе шағын шатырша гүлшоғырларында орналасқан, әр гүлдің диаметрі, бес (кейде төрт) ақ жапырақшасы және көптеген аталық тозаңдары бар; олар эфир май бездерінің болуына байланысты көбінесе өте күшті хош иіске ие.

Жемістер

Жемісі - гесперидий, ерекше жидек, шар тәрізді немесе сопақтау, ұзындығы және диаметрі, былғары қабықшасы немесе перикарп аталса, осымен сипатталады. Перикарптың ең сыртқы қабаты – флаведо деп аталатын экзокарп, ол көбінесе "цедра" деп те аталады. Перикарптың ортаңғы қабаты – мезокарп, цитрус жемістерінде ол ақ, кеуекті "альбедо" немесе "питтен" тұрады. Перикарптың ең ішкі қабаты – эндокарп. Әрбір бөлігінің ішіндегі кеңістік – шырынға толы көпіршіктерден немесе "қамырдан" құралған локула. Эндокарптан жіп тәрізді "талшықтар" локулаларға өседі, олар жеміс даму кезеңінде оны қоректендіреді. Көптеген цитрус сорттары тұқымсыз (нуцеллярлы эмбрион және партенокарпияға қараңыз) және қабығын оңай аршу үшін селекцияланды.

Өсіру

Цитрус ағаштары өте тез будандасады – тозаң көзіне байланысты, парсы лимінің тұқымынан өсірілген өсімдіктер грейпфрутқа ұқсас жеміс бере алады. Көптеген коммерциялық цитрус шаруашылықтарында қалаған жеміс беретін сорттар ауруға төзімді және күшті тамыр жүйесі бар тамыршаларға жапсырылып өсіріледі. Цитрус жемістерінің түсі тек (күндізгі) салқын қысы бар климатта қалыптасады. Қыс жоқ тропикалық аймақтарда цитрус жемістері пісіп-жетілгенше жасыл болып қалады, сондықтан тропикалық "жасыл апельсиндер" деп аталады. Парсы лимінің өзі суыққа өте сезімтал, сондықтан оны жетілген түске ие болу үшін қажетті суық жағдайларға ұшырату мүмкін емес. Егер қыста салқын жерде қалдырылса, жемістер сарғыш түске өтеді. "Піскен" және "жетілген" сөздері көбінесе бір-бірімен алмастырылып қолданылады, бірақ олардың мағынасы әртүрлі. Жетілген жеміс – өсу кезеңін аяқтаған жеміс. Пісу – жеміс жетілгеннен кейін шірудің басталуына дейінгі өзгерістер. Бұл өзгерістерге әдетте крахмалдың қантқа айналуы, қышқылдың азаюы, жұмсару және жемістің түсінің өзгеруі кіреді. Цитрус жемістері климактерик емес, тыныс алу баяулайды және этиленнің өндірісі мен шығарылуы біртіндеп жүреді. Сондықтан, жемістер "ағашта піскен" сияқты пісіп жетілмейді. Кейбір жемістер, мысалы, шие, физикалық жағынан жетіліп, содан кейін ағашта піседі. Ал алмұрт сияқты басқа жемістер піскенде жиналады, бірақ піспей тұрып, ағаштан тыс піседі. Цитрус жемістері ағашта піспеуден бастап, пісіп, артық пісуге дейін өтеді. Ағаштан бөлінгеннен кейін олардың тәттілігі арта қоймайды және пісуі жалғаспайды. Жиналғаннан кейін олардың өзгеруінің жалғыз себебі – шіруі. Портокалдың түсі пісіп-жетілгендігін көрсетуге болмайды, себебі кейде қабығы апельсинге айналады, бірақ портокал жеуге дайын болғанға дейін. Оларды дәмдеп көру ғана жеуге дайын екенін анықтаудың жалғыз жолы. Цитрус ағаштары көбінесе аязға төзімсіз. Мандарин (C. reticulata) цитрус түрлерінің арасында ең төзімдісі болып саналады және қысқа мерзімге төмен температураға шыдай алады, бірақ сәтті өсіру үшін температураның төмендемеуі қажет. Мандарин, тангор және юзу қыста суық болатын аймақтарда да өсірілуі мүмкін, бірақ бұл жемістің сапасына әсер етуі мүмкін. Кейбір төзімді гибридтер тоңудан төмен температураға шыдай алады, бірақ сапалы жеміс бермейді. Лимон сауда мақсатында салқын жазды және қоңыржай қысты, Оңтүстік Калифорнияның жағалауында өсіріледі, себебі лимон жемісінің тәттілігіне қатысты талаптар жоқ. Туысқан үш жапырақты апельсин (C. trifoliata) төмен температурада өмір сүре алады; оның жемісі пісірілмесе, жеуге жарамсыз, бірақ бірнеше жақсы дәмді сорттар мен гибридтер әзірленді (citranges-ке қараңыз). Ағаштар тұрақты күн сәулесі, ылғалдылық, құнарлы топырақ және жеткілікті жауын-шашын немесе суару бар ортада жақсы өседі. Орталық Калифорнияның ішкі жағалауындағы құрғақ жазды тасталған ағаштар бастан кешіруі мүмкін, бірақ тірі қалады. Кез келген жаста цитрус ағаштары көлеңкеде сирек суарумен де жақсы өседі, бірақ жеміс өнімі азаяды. Тропикалық және субтропикалық аймақтардан шыққан апельсин, сияқты барлық цитрус ағаштарының жапырақтары кең және мәңгі жасыл. Олар тек стресске ұшырағанда ғана жапырақтарын төгеді. Көптеген сорттардың сабақтарында үлкен, өткір тікендер болады. Ағаштар көктемде гүлдейді және көп ұзамай жеміс береді. Жеміс көктемде немесе қыстың басында пісе бастайды, содан кейін тәттілігі артады. Мандариннің кейбір сорттары қыста піседі. Грейпфрут сияқты кейбір жемістер пісуіне 18 айға дейін уақыт қажет.

Citrus trees hybridise very readily – depending on the pollen source, plants grown from a Persian lime's seeds can produce fruit similar to grapefruit. Most commercial citrus cultivation uses trees produced by grafting the desired fruiting cultivars onto rootstocks selected for disease resistance and hardiness. The colour of citrus fruits only develops in climates with a (diurnal) cool winter. In tropical regions with no winter at all, citrus fruits remain green until maturity, hence the tropical "green oranges". The Persian lime in particular is extremely sensitive to cool conditions, thus it is not usually exposed to cool enough conditions to develop a mature colour. If they are left in a cool place over winter, the fruits will change colour to yellow. The terms "ripe" and "mature" are usually used synonymously, but they mean different things. A mature fruit is one that has completed its growth phase. Ripening is the changes that occur within the fruit after it is mature to the beginning of decay. These changes usually involve starches converting to sugars, a decrease in acids, softening, and change in the fruit's colour. Citrus fruits are non climacteric and respiration slowly declines and the production and release of ethylene is gradual. The fruits do not go through a ripening process in the sense that they become "tree ripe". Some fruits, for example cherries, physically mature and then continue to ripen on the tree. Other fruits, such as pears, are picked when mature, but before they ripen, then continue to ripen off the tree. Citrus fruits pass from immaturity to maturity to overmaturity while still on the tree. Once they are separated from the tree, they do not increase in sweetness or continue to ripen. The only way change may happen after being picked is that they eventually start to decay. With oranges, colour cannot be used as an indicator of ripeness because sometimes the rinds turn orange long before the oranges are ready to eat. Tasting them is the only way to know whether they are ready to eat. Citrus trees are not generally frost hardy. Mandarin oranges (C. reticulata) tend to be the hardiest of the common Citrus species and can withstand short periods down to as cold as , but realistically temperatures not falling below are required for successful cultivation. Tangerines, tangors and yuzu can be grown outside even in regions with more marked subfreezing temperatures in winter, although this may affect fruit quality. A few hardy hybrids can withstand temperatures well below freezing, but do not produce quality fruit. Lemons can be commercially grown in cooler summer/moderate winter, coastal Southern California, because sweetness is neither attained nor expected in retail lemon fruit. The related trifoliate orange (C. trifoliata) can survive below ; its fruit are astringent and inedible unless cooked, but a few better tasting cultivars and hybrids have been developed (see citranges). The trees thrive in a consistently sunny, humid environment with fertile soil and adequate rainfall or irrigation. Abandoned trees in valleys may suffer, yet survive, the dry summer of Central California's Inner Coast Ranges. At any age, citrus grows well enough with infrequent irrigation in partial shade, but the fruit crop is smaller. Being of tropical and subtropical origin, oranges, like all citrus, are broadleaved and evergreen. They do not drop leaves except when stressed. The stems of many varieties have large sharp thorns. The trees flower in the spring, and fruit is set shortly afterward. Fruit begins to ripen in fall or early winter, depending on cultivar, and develops increasing sweetness afterward. Some cultivars of tangerines ripen by winter. Some, such as the grapefruit, may take up to 18 months to ripen.

Өндіріс

БҰҰ Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының мәліметтері бойынша, 2016 жылы әлемдегі барлық цитрус жемістерінің өндірісі – 2,9 млн тонна, оның шамамен жартысы апельсин болды. 2018 жылы 15,2 млрд АҚШ долларына бағаланған цитрус саудасы, әлемдік жеміс саудасының дерлік жартысын құрайды, ол сол жылы 32,1 млрд АҚШ долларын көрсетті. Біріккен Ұлттар Ұйымының Сауда және даму жөніндегі конференциясының (ЮНКТАД) мәліметінше, 21 ғасырдың басында цитрус өндірісінің өсуіне негізінен егіс алқаптарының кеңеюі, тасымалдау және қаптаманың жақсаруы, табыстың артуы және тұтынушылардың денсаулыққа пайдалы тағамдарға деген қалауы себеп болды.

Декоративтік өсімдіктер ретінде

Цитрус ағаштары ыдыстарда өсіріліп, қыста жабық жерде қыстатылатын болған, дәл шыны жасау технологиясы жеткілікті мөлшерде таза шыны өндіруге мүмкіндік берген кезде, Ренессанс бақтарының маңызды бөлігіне айналды. 17 және 18 ғасырларда апельсин үйі (оранжерея) патшалық және аристократиялық резиденциялардың құрамында болды. Лувр сарайындағы Оранжерея, 1617 жылғы, 1840 жылдары қазіргі заманғы жылыжайлар дамығанға дейін ешқандай үлгі алмайтын шабытқа айналды. АҚШ-та сақталған ең көне апельсин үйі Вирджиния штатындағы Маунт Эйридегі Тайло үйінде орналасқан. Джордж Вашингтонның Маунт-Вернон жерінде де апельсин үйі болған. Көбінесе қазіргі хоббишілер цитрус ағаштарын ыдыстарда немесе жылыжайларда өсіреді, себебі ауа райы сыртта өсіруге тым суық. Ағаштардың жақсы өсуі және жеміс беруі үшін тұрақты климат, жеткілікті күн сәулесі және дұрыс суару өте маңызды. Көптеген әдеттегі "жасыл бұталармен" салыстырғанда, цитрус ағаштары ыдыстағы нашар күтімге көбірек төзімді. Суық қыстағы аймақтарда лайм мен лимонды өсірмеу керек, себебі олар басқа цитрус жемістеріне қарағанда қысқы суыққа сезімтал. Құмкваттармен (× Citrofortunella) будандастырылған гибридтердің суыққа төзімділігі жоғары. Контейнердегі цитрус ағашын 5 жыл сайын отырғызу қажет, себебі тамырлары ыдыстың түбінде қалың "тамыр тобын" құрайды.

Зиянкестер мен аурулар

Цитрус өсімдіктері көкпарлар, ақ құрттар және шашақ жәндіктері (мысалы, Калифорнияның қызыл шашағы) арқылы зақымдануға өте сезімтал. Вирустық инфекциялар да маңызды, себебі кейбір эктопаразиттер, мысалы, цитрус тристеза вирусын таратады, ол тиісті бақылау шаралары қолданылмаса, цитрус плантацияларына қатты зиян келтіреді. Америка Құрама Штаттарындағы цитрус бақшаларына жаңа қауіп – Азия цитрус псиллидасы. Азия цитрус псиллидасы – цитрус ағаштары мен оларға ұқсас өсімдіктердің жапырақтарымен және сабақтарымен қоректенетін көкпарға ұқсас жәндік. Нағыз қауіп – псиллида Huanglongbing (HLB) деп аталатын, цитрус ағаштарын құртып жіберетін бактериялық ауруды таратады, бұл ауру цитрус жасылданған ауруы деп те белгілі. 2021 жылға дейін ауруды қоздыратын бактерияларды өсіру мүмкін болмағандықтан, төзімді сорттар мен тасымалдаушыларды бағалау процесі баяу жүруде. Калифорния университетінің Дэвис қаласындағы тамақтану және азық-түлік ғылымдарының профессоры Каролин Слапски: «10-15 жыл ішінде біздің барлық жаңа цитрустарымызды жоғалтуымыз мүмкін» деді. 2008 жылдың маусым айында псиллида Калифорнияға өте жақын, Мексиканың Тихуана қаласындағы халықаралық шекараның жанында табылды. Бірнеше айдан кейін Сан-Диего және Империал округтерінде анықталды, содан бері Риверсайд, Сан-Бернардино, Оранж, Лос-Анджелес және Вентура округтеріне тарады, бұл аймақтарда карантин енгізілді. Азия цитрус псиллидасы басқа штаттар мен елдерден келген цитрус, әшекейлік өсімдіктер, шөптер және кесілген гүлдері бар жеміс және өсімдіктердің жұмсақ пакеттерінде де табылды. Жапырақтардың арасында шарлап өтетін жайсыз іздер қалдырады. Шығыс Австралияда қола апельсин жәндіктері (Musgraveia sulciventris) цитрус ағаштарының, әсіресе грейпфруттың маңызды зиянкесі болуы мүмкін. Көптеп тараған жағдайда гүлдер мен жемістер түсіп, ағаштардың жалпы күйзелуіне себеп болуы мүмкін. Еуропалық қоңыр құрттар (Cornu aspersum) Калифорнияда проблема тудыруы мүмкін, бірақ оларды бақылау үшін аналық хаки Кэмпбелл және басқа да үйректерді пайдалануға болады.

Жетіспеушілік аурулары

Цитрустық өсімдіктерде хлороз деп аталатын жетіспеушілік жағдай да пайда болуы мүмкін, ол сары түске айналған жапырақтармен сипатталады, олардың көк тамырлары анық көрінеді. Құрғаған жапырақтар түсіп, өсімдік көп жапырақтарын жоғалтса, баяу өледі. Бұл жағдай көбінесе топырақтың pH көрсеткішінің тым жоғары болуынан (сілтілі топырақтан) туындайды, бұл өсімдіктің хлорофилл өндіру үшін қажетті темір, магний, мырыш немесе басқа да қоректік заттарды сіңіруіне кедергі келтіреді. Цитрусқа арналған тиісті қышқыл тыңайтқыш қолдану арқылы бұл жағдайды емдеуге болады, бұл кейде өсімдікті жаңа жапырақтар мен тіпті гүл бүршіктерін бірнеше апта ішінде қолайлы жағдайда қайта жандандыруға көмектеседі. Топырақтың тым қышқыл болуы да проблема тудыруы мүмкін; цитрус бейтарап топырақты (pH 6 мен 8 аралығында) ұнатады. Цитрус өсімдіктері топырақтағы тұздың артық болуына да сезімтал. Қоректік заттардың жетіспеушілігінен туындайтын ауруларды дұрыс анықтау үшін топырақты зерттеу қажет болуы мүмкін.

Ас үй

Көптеген цитрус жемістері, мысалы, апельсин, мандарин, грейпфрут және клементина әдетте жаңа күйінде желінеді. Осы мақсатқа арналған, тісті ұштары бар арнайы қасықтар (грейпфрут қасықтары) жасалған. Апельсин мен грейпфрут шырындары да таңғы асқа арналған танымал сусындар болып табылады. Лимон мен лайм сияқты көбірек қышқыл цитрус жемістері әдетте өздігінен желмейді. Майер лимондарын хош иісті қабығымен бірге жеуге болады, олар тәтті де, қышқыл да болады. Лимонад немесе лайм шырыны – бұл осы жемістердің шырындарын сұйылтып, қант қосып дайындалатын танымал сусындар. Лимон мен лаймды пісірілген тағамдарда, сондай-ақ кесіп, гарнир ретінде де қолдануға болады. Олардың шырыны әртүрлі тағамдарға ингредиент ретінде қосылады, оны көбінесе салатқа қосып, пісірілген балыққа, етке немесе көкөністерге сығып тартады. Цитрус жемістерінің әртүрлі бөліктерінен және өңдеу жолдарынан алуға болатын алуан түрлі дәмдер бар. Адамдарда осы химиялық қосылыстардың кейбіреуі (барлығы емес) теріге жаққанда күшті фотосенсибилизаторлар болып әрекет етеді, ал басқа фуранокумариндер ауыз арқылы қабылдағанда дәрі-дәрмектермен өзара әрекеттеседі. Соңғысы "грейпфрут шырынының әсері" деп аталады, бұл грейпфруттың дәрілік өзара әрекеттесулерінің ұқсас тобының жалпы атауы. Бұл жарыққа сезімталдандыратын ботаникалық агентке тигеннен кейін ультракүлгін сәулелерге ұшырау нәтижесінде туындайтын, қаушатыр тері қабынуына әкелуі мүмкін. Цитрус түрлеріндегі негізгі фотосенсибилизациялаушы агент – бергаптен, псораленнен алынған сызықты фуранокумарин болып көрінеді. Бұл мәлімдеме лайм мен бергамот үшін расталған. Атап айтқанда, бергамот эфир майында бергаптеннің концентрациясы (3000–3600 мг/кг) басқа цитрус негізді эфир майларына қарағанда жоғары. Жалпы алғанда, цитрус жемістерінің үш ата-бабасы (помело, лимон және папеда) фуранокумариндердің салыстырмалы түрде көп мөлшерін синтездейді, ал төртінші ата-бабасы (мандарин) бұл қосылыстардан дерлік толықтай бос.