Кіріспе
Ваниль – ваниль тұқымдасына жататын орхидеялардан алынатын дәмдеуіш, негізінен жалпақ жапырақты ванильдің (V. planifolia) қайналарынан өндіріледі. Ваниль өздігінен тозаңдана алмайды, сондықтан өсімдіктерден дәмдеуіш алу үшін тозаңдау қажет. 1837 жылы бельгиялық ботаник Шарль Франсуа Антуан Моррен осы фактіні анықтап, өсімдікті жасанды түрде тозаңдату әдісін ұсынды. Бірақ бұл әдіс экономикалық тұрғыдан тиімсіз болып шықты және коммерциялық қолданысқа енбеді. 1841 жылы 12 жасар құл Эдмонд Альбиус, Үнді мұхитындағы Реюньон аралында тұрып, өсімдікті қолмен тозаңдатуға болатынын ашты. Қолмен тозаңдату өсімдіктің бүкіл әлемде өсірілуіне мүмкіндік берді. Танымал француз ботаник және өсімдіктер коллекционері Жан Мишель Клод Ришар бұл әдісті үш-төрт жыл бұрын өзі ашқанын қате айтты. 20 ғасырдың соңында Альбиус нағыз ашушы ретінде танылды. Бүгінде ванильдің үш негізгі түрі өсіріледі, олардың барлығы Мезоамерикада, соның ішінде қазіргі Мексиканың аймақтарында табылған түрден шыққан. Олар: Мадагаскар, Реюньон және Үнді мұхитының тропикалық аймақтарында өсетін V. planifolia (син. V. fragrans); Оңтүстік Тынық мұхитында өсетін V. × tahitensis; және Батыс және Орталық, Оңтүстік Америкада кездесетін V. pompona. Әлемдегі ванильдің көп бөлігі – V. planifolia түрі, ол көбінесе Бурбон ванилі (Реюньонның бұрынғы атауынан) немесе Мадагаскар ванилі деп аталады және Мадагаскарда, Үнді мұхитының оңтүстік-батысындағы аралдарда және Индонезияда өндіріледі. Мадагаскар мен Индонезияда әлемдегі ванильдің үштен екісі өсіріледі. Ваниль – салмақ бірлігіне шаққандағы орташа бағасы бойынша шафраннан кейінгі екінші ең қымбат дәмдеуіш, себебі ваниль бұршақтарын өсіру еңбекті қажет етеді. Дегенмен, ваниль коммерциялық және үй шаруашылығында нан пісіруде, парфюмерияда және ароматерапияда кеңінен қолданылады, өйткені оның ерекше дәмі мен хош иісін беру үшін шамалы мөлшері ғана жеткілікті.
the flavoring
Vanilla is a spice derived from orchids of the genus Vanilla, primarily obtained from pods of the flat leaved vanilla (V. planifolia). Vanilla is not autogamous, so pollination is required to make the plants produce the fruit from which the vanilla spice is obtained. In 1837, Belgian botanist Charles François Antoine Morren discovered this fact and pioneered a method of artificially pollinating the plant. The method proved financially unworkable and was not deployed commercially. In 1841, Edmond Albius, a 12 year old slave who lived on the French island of Réunion in the Indian Ocean, discovered that the plant could be hand pollinated. Hand pollination allowed global cultivation of the plant. Noted French botanist and plant collector Jean Michel Claude Richard falsely claimed to have discovered the technique three or four years earlier. By the end of the 20th century, Albius was considered the true discoverer. Three major species of vanilla currently are grown globally, all of which derive from a species originally found in Mesoamerica, including parts of modern day Mexico. They are V. planifolia (syn. V. fragrans), grown on Madagascar, Réunion, and other tropical areas along the Indian Ocean; V. × tahitensis, grown in the South Pacific; and V. pompona, found in the West Indies, Central America, and South America. The majority of the world's vanilla is the V. planifolia species, more commonly known as Bourbon vanilla (after the former name of Réunion, Île Bourbon) or Madagascar vanilla, which is produced in Madagascar and neighboring islands in the southwestern Indian Ocean, and in Indonesia. Madagascar's and Indonesia's cultivations produce two thirds of the world's supply of vanilla. Vanilla is the second most expensive spice (as measured in terms of average price by unit of weight) after saffron because growing the vanilla seed pods is labor intensive. Nevertheless, vanilla is widely used in both commercial and domestic baking, perfume production, and aromatherapy, as only small amounts are needed to impart its signature flavor and aroma.
Тарих
Ваниль планифолия дәстүрлі түрде Мексика шығанағының айналасында, Тампикодан Оңтүстік Американың солтүстік-шығыс ұшына дейін, Тынық мұхиты жағында Колимадан Эквадорға дейін, сондай-ақ Кариб теңізі бойында өскен. Қазіргі Веракрус штатында, Мексиканың шығыс жағалауында тұратын тотонактар, ванильді ең алғаш үйретушілердің бірі болды, ол кемінде 1185 жылдан бері шаруашылықтарда өсіріліп келеді. Тотонактар ванильді ғибадатханаларда хош иіс үшін, амулеттерде сәттілік әкелу үшін, сондай-ақ тағам мен сусындарға дәм беру үшін қолданған. Ваниль өсіру кеңінен танылмаған, себебі осы аймақтардан тыс жерлерде оны білетін адамдар аз болған. Ванильді адамдар қолданумен тотонактар ең көп байланысты болғанымен, мыңдаған жылдар бұрын ванильдің жабайы өсетін аймақтарында өмір сүрген ольмектер де оны тамаққа қолданған алғашқылардың бірі болуы мүмкін деп болжанады. Мексиканың орталық таулы аймағынан келген ацтектер 1427 жылы тотонактарға шабуыл жасап, ванильдің дәмін татып, оны тағамдары мен сусындарына дәмдеу үшін қолдана бастады, көбінесе оны какаомен араластырып, кейін қазіргі ыстық шоколадқа әсер еткен "шоколатл" деген сусын дайындады. Жеміс "тлильхочитль" деп аталды, оны қате түсініп "қара гүл" деп аударған, бірақ оның "қара қабық" екеніне көбірек сенімді, себебі піскен жеміс жыртылғаннан кейін қысылып, қара түске айналады. Ацтектер үшін, олардан бұрынғы мезоамерикалық халықтар сияқты, ваниль какаоның ащы дәмін жұмсарту үшін қолданылған болуы мүмкін, себебі сол кезде бұл аймақтарда қант қамысы өсірілмеген және басқа тәтті заттар болмаған. Эрнан Кортес 1520 жылдары Еуропаға ваниль мен шоколадты әкелді. Еуропада ванильді көбінесе шоколадқа қосымша ретінде қарастырды, 17 ғасырдың басына дейін, королева Елизавета I-нің жеке фармацевті Хью Морган шоколадсыз, ванильді дәмді "тәмділіктер" жасағанға дейін. 18 ғасырда француздықтар ванильді балмұздақтың дәмін беру үшін қолданды. 19 ғасырдың ортасына дейін Мексика ванильді өндірушілердің бастысы болды. 1819 жылы француз кәсіпкерлері ванильді өнім алу үмітімен Реюньон және Маврикий аралдарына ваниль жемістерін жіберді. 1841 жылдан кейін Эдмонд Альбиус гүлдерді қолмен жылдам тозаңдатудың жолын тапқаннан кейін, бұршақтар жақсы өсе бастады. Жауын-шашынды орхидеялар Реюньоннан Комор аралдарына, Сейшель аралдарына және Мадагаскарға, оларды тозаңдату туралы нұсқаулармен бірге жіберілді. 1898 жылы Мадагаскар, Реюньон және Комор аралдары 200 тонна ваниль бұршағын өндірді, бұл сол жылы әлемдік өнімнің 80% құрады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының 2019 жылғы мәліметтеріне сәйкес, 2018 жылы Мадагаскар, одан кейін Индонезия ванильдің ең ірі өндірушілері болды. 1970 жылдардың соңында тропикалық циклон негізгі егістік жерлерді қиратқаннан кейін, ванильдің нарықтық бағасы күрт өсті және 1980 жылдардың басында Индонезиялық ванильдің енгізілуіне қарамастан жоғары деңгейде қалып қойды. 1980 жылдардың ортасында 1930 жылы құрылған ваниль бағасын және таралуын бақылап келген картель таратылды. Келесі бірнеше жылда бағалар 70% төмендеп, бір килограммы 20 АҚШ долларына жетті; 2000 жылдың сәуірінде Мадагаскарды "Худах" тропикалық циклоны соққыға ұшыратқаннан кейін бағалар қайтадан күрт өсті. Циклон, саяси тұрақсыздық және үшінші жылғы қолайсыз ауа райы 2004 жылы ваниль бағасын 500 АҚШ долларына дейін көтерді, бұл ваниль өнеркәсібіне жаңа елдерді тартты. 2005 жылдың ортасында жақсы өнім және ванильдің имитациясының өндірісінің төмендеуі нарықтық бағаны 40 долларға дейін төмендетті. 2010 жылы бағалар 20 долларға дейін төмендеді. 2017 жылы "Энаво" циклоны бағаны 500 доллар/кг дейін қайтадан көтерді. "Ваниль" деп аталатын өнімдердің шамамен 95% лигнинден алынған ванилинмен жасанды түрде дәмделген, ваниль жемістері қолданылмаған. Ванильдің Мезоамерикада отандық екені және кейін Ескі әлемге тарағаны ғылыми тұрғыдан қабылданғанымен, 2019 жылы зерттеушілер Ескі әлемдегі белгісіз, эндемиялық Ваниль түрінің қолданылуы Орта қола дәуірінде және одан кейін Қанахан/Израильде расталғандығын мәлімдеген мақала жариялады. Ванилиннің іздері Иерусалимдегі шарап құмыраларында табылған, оларды қала 586 ж.б.э. жойылғанға дейін Иудея элитасы қолданған. "Ваниль" сөзі 1754 жылы ағылшын тіліне енді, ботаник Филип Миллер осы туыс туралы өзінің "Бағбандар сөздігінде" жазған кезде.
Ванильді орхидея
Ваниль үшін жиналатын негізгі түр – V. planifolia. Оның шығу тегі Мезоамерика мен Оңтүстік Америкада болғанымен, қазір тропиктерде кеңінен өседі. Индонезия мен Мадагаскар әлемдегі ең ірі өндірушілер. Қосымша көздерге V. pompona және V. tahitiensis (Ниуэ мен Таитиде өсіріледі) жатады, бірақ бұл түрлердің ванилин мөлшері V. planifolia-ға қарағанда әлдеқайда аз. Ваниль жүзім сияқты өседі, тірек ағашқа (оқушы деп те аталады), бағанаға немесе басқа да тірекке өрмелеп шығады. Оны ағаштар арасында (ағаштарға), плантацияда (ағаштарға немесе бағаналарға) немесе «көлеңкеленген жағдайда» өсіруге болады, өнімділік осы ретте артады. Оның өсу ортасы «терруар» деп аталады және жақын орналасқан өсімдіктерді ғана емес, сонымен қатар климатты, географияны және жергілікті геологияны қамтиды. Ешқандай күтімсіз қалдырылса, ол тірекке мүмкіндігінше жоғары өседі, гүлдері азаяды. Өсірушілер жыл сайын өсімдіктің жоғары жағын төмен бүгіп, оның биіктігін қол жеткізе алатындай етіп ұстайды. Бұл гүлдеуді де ынталандырады. Ерекше дәмдік заттар гүлдің тозаңдануынан пайда болатын жемісте кездеседі. Бұл тұқымдық қапшықтар шамамен 2,5 см (8 мм) қалыңдығында және 15 см ұзындығында болады, піскенде қоңыр-қызылдан қараға дейін өзгеріп, ішінде майлы сұйықтық пен ұсақ тұқымдар болады. Бір гүлден бір жеміс пайда болады. V. planifolia гүлдері екі жынысты: оларда еркек (тозаңдық) және әйел (аналық) мүшелері бар. Бірақ, өздігінен тозаңдануды мембрана бөгеп, осы мүшелерді бөліп тұрады. Әртүрлі мәлімдемелерге қарамастан, бүгінгі күнге дейін нақты құжатталған тозаңдаушылар – Eulaema туысына жататын орхидеялық аралар ғана, ал барлық коммерциялық ваниль өндірісі адамдардың қолмен тозаңдау арқылы жүзеге асырылады. Еуропада алғаш рет гүлдеген ваниль орхидеясы 1806 жылы Лондондағы Чарльз Гревиллдің коллекциясында болды. Одан алынған сабақтар Нидерланды мен Парижге жіберілді, содан кейін француздықтар оны теңіз арқылы жатқан колонияларына отырғызды. Жүзімдер өсті, бірақ Мексикадан тыс жерде жеміс бермеді. Жеміс алудың жалғыз жолы – жасанды тозаңдану. Бүгінде тіпті Мексикада да қолмен тозаңдану кеңінен қолданылады. 1837 жылы ботаник Шарль Франсуа Антуан Моррен Еуропадағы бау-бақшада өсірілетін ваниль орхидеясын қолмен тозаңдатумен тәжірибе жүргізе бастады. Бұл әдіс қаржылық тұрғыдан тиімсіз болып шықты және коммерциялық мақсатта қолданылмады. Бірнеше жылдан кейін, 1841 жылы, 12 жасар құл Эдмонд Альбиус Реюнион аралында қолмен тозаңдатудың қарапайым және тиімді әдісін ойлап тапты, бұл әдіс бүгінге дейін қолданылуда. Ауыл шаруашылығы жұмыскері бамбуктан жасалған қисайған кесікпен тозаңдық пен аналықты бөлетін мембрананы көтереді, содан кейін бас бармағымен тозаңдықтың тозаңын аналыққа ауыстырады. Өздігінен тозаңданған гүл жеміс береді. Ваниль гүлі шамамен бір күн, кейде одан да аз уақытқа созылады, сондықтан өсірушілер плантацияларын күн сайын ашық гүлдерге тексеруі керек, бұл еңбекті қажет ететін жұмыс. Жеміс, тұқымдық қапшық, өсімдікте қалса, пісіп, соңында ашылады. Құрғағанда фенолдық қосылыстар кристалданып, жемістерге алмаздың шаңмен жабылғандай көрініс береді, француздар оны «givre» (айыздан) деп атайды. Содан кейін ол ерекше ваниль иісін шығарады. Жемістің ішінде ұсақ қара тұқымдар болады. Табиғи ванильден жасалған тағамдарда оларды қара нүктелер ретінде көруге болады. Жеміс пен тұқымдардың екеуі де тамақ пісіруде қолданылады. Басқа орхидеялардың тұқымдары сияқты, ваниль тұқымдары да белгілі бір микоризалық саңырауқұлақтардың болмауында өрмейді. Оның орнына, өсірушілер өсімдікті кесу арқылы көбейтеді: олар жүзім сабағының алты немесе одан да көп жапырақты түйіндері бар бөліктерін алып тастайды, әр жапырақтың қарама-қарсы жағында түбірі болады. Төменгі екі жапырақ алынып, осы жер тіректің түбіндегі жұмсақ топыраққа көміледі. Қалған жоғарғы тамырлар тірекке жабысып, көбінесе топыраққа дейін өседі. Жағдайлар жақсы болса, өсім тез өседі.
Өсімдіктер
Бурбон ванилі немесе Бурбон Мадагаскар ванилі Америкадан әкелінген V. planifolia өсімдіктерінен жасалады, ол Үнді мұхиты аралдарынан, атап айтқанда Мадагаскар, Комор аралдары, Маврикий және бұрынғы Бурбон аралы деп аталған Реюньон аралдарынан шығады. Бұл термин сонымен қатар Үндістан сияқты тропикалық елдерде табысты өсірілген V. planifolia-дан алынған ерекше ваниль дәмін сипаттау үшін де қолданылады. Дегенмен, көптеген адамдар шатастыратын болса да, Бурбон ваниль экстрактының құрамында Бурбон вискисі жоқ. Мексикалық ваниль, жергілікті V. planifolia-дан жасалған, өте аз мөлшерде өндіріледі және өзінің туған жерінен – Мексикадан келген ваниль ретінде сатылады. Таити ванилі француз Полинезиясынан шыққан және V. tahitensis-тен жасалған. Генетикалық талдаулар көрсеткендей, бұл түр V. planifolia және V. odorata гибридінен алынған сорт болуы мүмкін. Француз адмиралы Франсуа Альфонс Хамелин бұл түрді Филиппиннен француз Полинезиясына әкелді, ал Филиппинге бұл түр Манила галеоны саудасы арқылы Гватемаладан жеткізілген. Ол ваниль өндірісінің бір пайызынан да аз бөлігін құрайды және оны тек бірнеше білікті өсірушілер мен дайындаушылар ғана өсіреді. Батыс Үнді ванилі Кариб теңізінде, Орталық және Оңтүстік Америкада өсірілетін V. pompona-дан жасалады. «Француз ванилі» термині көбінесе күшті ваниль хош иісіне ие, ваниль дәндері бар және кейде жұмыртқа (әсіресе жұмыртқа сарысы) қосылған нақты дайындамаларды белгілеу үшін қолданылады. Бұл атау француз стиліндегі ванильді балмұздақтың жасалуына байланысты туындаған, онда ваниль бұршақтары, қаймақ және жұмыртқа сарысы бар кремдік негізде дайындалады. Ароматтандыру үшін бұрынғы француз тәуелділіктерінен немесе Францияның теңіз артындағы аймақтарынан алынған ваниль сорттары қолданылуы мүмкін. Сондай-ақ, «Француз ванилі» ванильді кремнің дәмін білдіреді деп те айтуға болады.
Химия
Ваниль эссенциясы екі түрде кездеседі. Нағыз тұқымнан алынған экстракт – бірнеше жүз түрлі қосылыстың күрделі қоспасы, оның ішінде ванилин, ацетальдегид, сірке қышқылы, фурфураль, гексано қышқылы, 4 гидроксибензальдегид, эвгенол, метил цинаматы және изобутир қышқылы. Синтетикалық эссенция синтетикалық ванилиннің этанолдағы ерітіндісінен тұрады. Ванилин (4 гидрокси-3 метоксибензальдегид) химиялық қосылысы нағыз ванильдің ерекше дәмі мен хош иісіне маңызды үлес қосады және ол кептірілген ваниль бұршақтарының негізгі дәмдік компоненті болып табылады. Ванилин алғаш рет 1858 жылы Гобли ваниль бұршақтарынан бөліп алған. 1874 жылға қарай, ол қарағай ағашының шырынынан гликозидтер арқылы алынды, бұл табиғи ваниль өнеркәсібінің уақытша құлдырауына әкелді. Ванилин әртүрлі шикізаттан оңай синтезделеді, бірақ тағамдық сападағы (> 99% таза) ванилиннің көп бөлігі гуаякольден жасалады.
Көбейту, дайындау және қордың түрі
Ванильді тарату сабақ кесу немесе тінді мәдениетте өсіру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Сабақ кесу үшін ұрпақтар бағын құру қажет. Барлық өсімдіктер, сондай-ақ қалған егін сияқты, 50% көлеңкеде өсуі керек. Қазандықтарды кокос қабығымен мульчалау және микро суару вегетативті өсу үшін қолайлы микроклиматты қамтамасыз етеді. Егістікке немесе жылыжайға отырғызу үшін белгілі бір аралықтағы кесінділер таңдалуы керек. Ал, төменгі кесінділерді отырғызу алдында жекелеген балабақшада тамырлап өсіру қажет. Егістік материалы әрқашан жүзімнің гүлдемеген бөліктерінен алынуы тиіс. Отырғызу алдында кесінділердің солғып қалған жағдайы тамырдың қалыптасуы мен орнығуы үшін жақсы жағдай жасайды. In vitro көбейту калюс массалары, протокормдар, тамыр ұштары және сабақ түйіндерін өсіру арқылы да жүзеге асырылған. Бұл процестердің кез келгені туралы ақпаратты жоғарыда көрсетілген сілтемелерден алуға болады, бірақ олардың барлығы жаңа ваниль өсімдіктерін өндіруде табысты, оларды егістікке немесе жылыжайға отырғызу алдында кем дегенде белгілі бір биіктікке дейін өсіру қажет. Орхидея түрі Leptotes bicolor Парагвай мен Оңтүстік Бразилияда табиғи ванильдің орнына қолданылады. 1996 жылы АҚШ-тың Азық-дәрі басқармасы Мексикада сатылатын кейбір ваниль өнімдерінің арзан тонка бұршағынан жасалғанын ескертті, онда ванилинмен қатар кумарин токсині де бар. Олар тұтынушыларға ингредиенттерді әрдайым тексеріп, күдікті түрде арзан өнімдерден сақтануға кеңес берді.
Өсімдіктерден емес ванильді дәмдеуіш
Америка Құрама Штаттарында кастореум – ересек бобрлардың кастор қапшықтарынан шығатын зат – Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы тарапынан азық-түлік қоспасы ретінде мақұлданған, және өнімнің құрамында көбінесе "табиғи хоштандырғыш" деп көрсетіледі. Ол тағамдар мен сусындарда қолданылады, сондай-ақ кейбір темекілердің дәмін беру үшін және парфюмерия жасауда пайдаланылады. Бұрынғы терішілер оны иіс-әтір ретінде қолданады.
Егін жинау
Ваниль жемістерін жинау гүлдерді тозаңдату сияқты еңбек талап етеді. Піспеген, қою жасыл бұршақтар жиналмайды. Жемістің ұшынан басталатын ақшыл сары түс бұршақтың пісіп-жеткендігін көрсетпейді. Әр жеміс өз уақытында піседі, сондықтан күнделікті жинау қажет. "Ванильдің (Vanilla planifolia Andrews) бұршақтарының пісіп-жеткенін анықтаудың қазіргі әдістері сенімсіз. Глюкованиллиннің максималды концентрациясына бұршақтар жете алмай тұрып, гүлдің ұшында сарғаю пайда болады, бұл қазіргі көрсеткіш. Қызылшаға дейін қалдырылған бұршақтарда глюкованиллин концентрациясы жоғарырақ, бірақ олар жарылып, сапасы төмендеуі мүмкін. Бұршақтың пісіп-жеткенін анықтау қиын, өйткені олар тозаңданудан кейін көп ұзамай толық өлшемге жетеді. Глюкованиллин тозаңданудан кейін 20 аптадан бастап жинала бастайды, ең көп дегенде 40 аптаға дейін. Піскен жасыл бұршақтың құрамында 20% құрғақ зат, ал глюкованиллин 2%-дан кем болады". Құрғақ заттың және глюкованиллиннің жиналуы тікелей байланысты. Әр жемістен ең жақсы дәмді алу үшін, әр бұршақ ұшынан жарыла бастағанда қолмен жиналуы керек. Тым піскен жемістер жарылуы мүмкін, бұл нарықтық құнын төмендетуі ықтимал. Оның коммерциялық құны бұршақтың ұзындығы мен сыртқы түріне байланысты белгіленеді. Егер жемістің ұзындығы 15 см-ден артық болса, ол бірінші сапалы деп саналады. Ірі жемістер, 18 см-ден асатын және тіпті 25 см-ге жететін, әдетте гурман нарығында, ең жақсы шеф-аспазшылар мен мейрамханаларға сатылады. Егер жемістердің ұзындығы 10-15 см болса, бұршақтар екінші сапалы санатқа жатады, ал 10 см-ден кем ұзындықтағы жемістер үшінші сапалы санатқа жатады. Әр жемісте мыңдаған ұсақ қара ваниль тұқымдары бар. Ваниль жемісінің өнімділігі ілгері өсетін және жеміс беретін жүзімдерге күтім мен басқаруға байланысты. Ауадағы тамырлардың өсуін ынталандыратын кез келген шара жүзімнің өнімділігіне тікелей әсер етеді. Бес жылдық жүзім бірнеше бұршақтар бере алады, ал осы өнім бірнеше жылдан кейін артады. Жинаған жасыл жемістерді сол күйінде сатуға болады немесе жақсы баға алу үшін кептіруге болады.
Контакттық дерматит
Ваниль орхидеясының көптеген түрлерінің кесілген сабақтарынан немесе жиналған бұршақтарынан шығатын шырыны, жалаңаш теріге тисе, орташадан ауыр дерматитке шақыруы мүмкін. Ваниль орхидеясының шырынында кальций оксалаты кристалдары болады, олар ваниль плантацияларындағы жұмысшыларда контактты дерматиттің басты себебі деп саналады.