Кіріспе

Тропикалық/субтропикалық жеуге жарамды негізгі азық, жеміс – жеуге жарамды жеміс.

Банан – ботаникалық тұрғыдан жидек болып табылатын, сопақ пішінді жеуге жарамды жеміс.

Банан өсімдіктерінің жапырақтары сабақтан (петиоль) және жапырақ тілінен (ламина) тұрады. Сабақтың негізі кеңейіп қабықшаны құрайды; тығыз орналасқан қабықшалар псевдостемді құрайды, ол өсімдікті тіреп тұратын жалғыз нәрсе. Қабықша алғаш пайда болғанда шеттері бірігіп, түтікшеге айналады. Псевдостемнің ортасында жаңа өсім пайда болғанда шеттері ажыратылады. Егілген банан өсімдіктерінің биіктігі сорты мен өсу жағдайларына байланысты өзгереді. Көбінесе олардың биіктігі шамамен 2-8 метрге жетеді, "Дварф Кавендиш" сорттары 2 метр шамасында, ал "Грос Мишель" 3 метрден астам болады. Жапырақтары спираль тәрізді орналасқан және 2-3 метрге дейін ұзын, 60 сантиметрге дейін енді болуы мүмкін. Жемісі "терілі жидек" деп сипатталған. ‡ <small>Көптеген егілген банан M. acuminata x M. balbisiana (суретте көрсетілмеген) гибридтері болып табылады.

Таксономия

Мұса тұқымдасын Карл Линней 1753 жылы жаратқан. "Банан" сөзінің Батыс Африкадан шыққандығы айтылады, мүмкін, волоф тілінен ("banaana" сөзінен) және испан немесе португал тілдері арқылы ағылшын тіліне өтіп кеткен. Голоценнің басында және ортасында бұл процесс аяқталған. Дегенмен, Пәкістанның Кот-Диджи археологиялық қазбасынан табылған фитолиттер Инд өркениетінде банан белгілі болғанын көрсетеді. Бұл б.з.д. 2000 жылға дейін австронезиялық саудагерлердің теңіз арқылы бананды таратуы мүмкін екенін немесе олар жергілікті жабайы Musa түрлерінен пайда болған болуы мүмкін, олар талшық немесе сәндік өсімдік ретінде қолданылған, бірақ тағам ретінде емес. Орта ғасырларда Гранададан келген банан араб әлеміндегі ең жақсы банан саналған. Португалдық теңізшілер 16 ғасырда Батыс Африкадан бананды Оңтүстік Америкаға әкелген. Үндістан, Қытай және Оңтүстік-Шығыс Азияда бананның көптеген жабайы түрлері мен сорттары кездеседі. Файл:Банандар мұсылман әлемінде. Араб ауылшаруашылық революциясы кезінде (700–1500 жж.) бананның нақты және болжамды таралуы.

Шаруашылық егісі

Әлемдегі бананның басым көпшілігі отбасылық тұтынуға немесе жергілікті нарықтарда сатуға өсіріледі. Үндістан осы секілді өндірісте әлемдік көшбасшы, бірақ климаттық және топырақтық жағдайлар банан өсіруге мүмкіндік беретін көптеген Азия және Африка елдері де банан өсірушілердің көптеген тобын қабылдайды, олар өнімдерінің кем дегенде бір бөлігін сатады. Кариб аймағында 1-2 акр жері бар шаруалар бананды әлемдік нарыққа шығарады, көбінесе басқа да егістермен бірге өсіреді.

Қазіргі заманғы егіс

Банан көбейтілуі жыныссыз жолмен, бүршіктер арқылы жүзеге асырылады. Өсімдікке бір уақытта екі бүршік өсіруге мүмкіндік беріледі; үлкені дереу жеміс береді, ал кішірек "қосалқы бүршік" немесе "ілесуші" 6-8 айда жеміс береді. Маусымдық емес өнім болғандықтан, банан жыл бойы таза күйде қолжетімді. Олар шамамен 135 елде өсіріледі.

Кавендиш

2009 жылы әлемдік саудада ең маңызды сорттар Кавендиш тобына жататын триплоидты Musa acuminata AAA банандары болды. Қазіргі кездегі ешбір сорттың Кавендиш бананын толықтай алмастыра алатыны белгісіз, сондықтан әртүрлі будандастыру және гендік инженерия бағдарламалары ауруға төзімді, жаппай өндірістік бананды жасауға бағытталған. Осы бағыттағы бір сорт – тайваньдық Кавендиш немесе Формосана.

Пісіп жетілу

Экспортқа шығарылатын банандар жасыл күйінде жиналады және бағытталған елге жеткеннен кейін арнайы бөлмелерде пісіріледі. Бұл бөлмелер ауа өткізбейтін және пісіруді іске қосу үшін этилен газымен толтырылады. Бұл пісіп-жетілу гормоны ретінде осы газдың табиғи өндірілуін имитациялайды. Жемістің максималды сақталу мерзімін қамтамасыз ету үшін оны толық піспей тұрып жинап алады. Жемісті сақтап ұстау, портқа жылдам жеткізу, салқындату және тоңазытқышта тасымалдау қажет. Мақсат – банандардың табиғи пісіруші агенті этиленді өндіруіне жол бермеу. Бұл технология банандарды 3-4 апта бойы сақтауға және тасымалдауға мүмкіндік береді. Келгеннен кейін банандар шамамен 13-15°C температурада ұсталады және этиленнің төмен концентрациясымен өңделеді. Бірнеше күннен кейін жеміс пісіп, соңғы сатуға таратылады. Піскен банандарды үйде бірнеше күн сақтауға болады. Егер банандар тым жасыл болса, пісіп-жетілу процесін жылдамдату үшін оларды қара қағаз қапқа салып, алма немесе помидормен бірге бір түнге қалдыруға болады. Rainforest Alliance және Fairtrade сияқты ерікті тұрақтылық стандарттары осы мәселелердің кейбірін шешу үшін қолданылуда. Осылай сертификатталған банан өндірісі 21-ші ғасырдың басында қарқынды өсіп, 2016 жылға қарай банан экспортының 36%-ын құрады.

Өсіру

Бұл дақылда мутациялық селекция қолданылуы мүмкін. Анеуплоидия – аллотриплоидты сорттардағы маңызды вариацияның көзі. Мысалы, ол TR4 тұяқтылығының көзі болуы мүмкін. Мұндай бұрмалауларды және олардан туындаған ауруларға қарсы тұру мүмкіндігін анықтау үшін зертханалық протоколдар жасалған. Жабайы Musa түрлері пайдалы тұяқтылық генетикасын қамтамасыз етеді және жабайы туыстарынан алынған интрогрессиялық тұяқтылық арқылы көрсетілгендей, TR4 тұяқтылығын шығару үшін өте маңызды. Гондурас шаруашылық зерттеулер қоры тұқым өндірудің сирек кездесетін жағдайларын пайдаланып, дәстүрлі селекция арқылы ауруға төзімді сорттар жасауға тырысты; 30 000 коммерциялық банан өсімдігі жабайы өнімді Азия жемісінің тозаңымен қолмен тозаңдандырылды, нәтижесінде 400 тонна өнім алынды, онда он бес тұқым болды, олардың төртеуі немесе бесеуі өнді. Жабайы бананмен одан әрі селекция жасау арқылы қара сигатока және Панама ауруына төзімді жаңа тұқымсыз сорт алынды.

Әлем

+ 2022 жылғы өндіріс (миллион тонна) Банандар Платандар Жалпы34.5 34.511.8 11.8 10.4 10.49.2 9.25.9 3.19.0 8.0 8.06.1 0.96.9 6.90.8 4.95.7 0.94.75.5 2.52.55.0 4.80.35.0 0.14.8 4.94.6 4.63.5 0.64.12.2 0.93.12.5 0.12.6 0.52.12.6 2.61.41.22.5 2.52.4 2.4 Әлемдік 135.144.2179.3 Көзі: Біріккен Ұлттар Ұйымының FAOSTAT деректері Ескерту: Кейбір елдер банандар мен платандарды ажыратады, бірақ алты ірі өндіруші елдің төртеуі ажыратпайды, сондықтан банандар мен платандардың жалпы көлемін салыстыру қажет. Банандар басқа жемістерге қарағанда көбірек экспортталады және олардың құны жоғары. Эквадор және Филиппин 5.4 және 3.3 миллион тонна экспорттап, жетекші экспорттаушылар болды, ал Доминикан Республикасы 210,350 тонна платан экспорттап, жетекші орынды иеленді.

Нематодтар

Банан тамырларына паразиттік нематодалардың көптеген түрлері зиян келтіреді. Radopholus similis нематода тамыр шіріуіне себеп болады, бұл экономикалық тұрғыдан банан үшін ең қауіпті нематода ауруы болып табылады. Тамыр түйіндігі Meloidogyne түрлерімен жұғудың нәтижесі, ал тамырдың зақымдануы Pratylenchus түрлерімен, ал спиральді нематодалардың тамырға келтіретін зияны Helicotylenchus түрлерімен жұғудан туындайды.

Құрт-құмырсқалар

Банан өсірудің негізгі жәндік зиянкестерінің қатарында едәуір экономикалық шығын келтіретін екі қоңыз бар: банан бұрғышы Cosmopolites sordidus және банан сабағының мысық қоңызы Odoiporus longicollis. Басқа да маңызды зиянкестерге шырындар мен қабықша түзетін қоңыздар жатады. [[Файл:Cosmopolites sordidus. Бананалық бұрғышы – өсімдіктің ішіне тоннельдер жасап, зиян келтіретін зиянкес. Кейбір сарапшылар әлемде «типік банан» деп есептелетін сорттарды алмастыратын түрлер соншалықты ерекше, көптеген адамдар оларды бірдей жеміс деп санамайды және бананның моногендік өсірудің қысқа мерзімді коммерциялық мүдделермен туындаған құлдырауына баптайды.

Fusarium wilt TR4 (Фузарийдің құрғауы)

1993 жылы Панама ауруының қайта жанданған түрі – Fusarium wilt TR4 табылды. Бұл күшті Fusarium wilt түрі Оңтүстік-Шығыс Азияның бірнеше еліндегі Кавендиш плантацияларын жойды және Австралия мен Үндістанға тарады. Топырақ негізінде өсетін саңырауқұлақтар аяқ киімге, киімге немесе құралдарға оңай жабыса алатындықтан, алдын алу шараларына қарамастан, жылдар бойы ауру Америкаға жетті. Сарапшылар бананның түрлілігін арттыру қажеттігін, жаңа, әртүрлі банан сорттарын өндіруді, Кавендиш сортына ғана назар аудармауды айтады.

Тамақ

Шикі бананның (қабығын қоспағанда) құрамында 75% су, 23% көмірсулар, 1% ақуыз және көлемі сезілмейтіндей май бар. 100 грамдық мөлшері 89 калорияны, В6 витаминінің күндік қажеттілігінің 31% -ын, сондай-ақ С витаминінің, марганецтің, калийдің және талшықтың орташа мөлшерін қамтиды, басқа да микроэлементтердің маңызды мөлшерде ешқайсысы жоқ (кесте). Банандарда калийдің көп мөлшерде болуы жиі айтылса да, олардың нақты калий мөлшері әдеттегі порция үшін жоғары емес, күндік қажеттіліктің 12% -ын құрайды (күндік норманың орташа деңгейі деп есептеледі; кесте). Бананның калийге қатысты рейтингі жемістер, көкөністер, бұршақтар және тағы да басқа көптеген тағамдар арасында орташа деңгейде болып табылады. Латекске аллергиясы бар адамдарда бананға аллергиялық реакция тууы мүмкін. Оңтүстік-Шығыс Азияда кең таралған көше тағамы – қамырға малып қуырылған банан (писанг горинг). Банандар филиппин асүйінде, мысалы, маруядан жасалған бананды десерттерде қолданылады. Бананнан жеміс консервісі жасауға болады. Банан чипсі – кесілген және қуырылған бананнан жасалған дәмдік тағам, мысалы, Керала штатында.

Гүлдер

Банан гүлдері (оларды "банан жүректері" немесе "банан гүлшоқтары" деп те атайды) Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азия тағамдарында көкөніс ретінде қолданылады. Оның дәмі артишок дәміне ұқсас. Артишок сияқты, гүлдің етті бөлігі де, және оның түйіні де жеуге жарамды.

Жапырағы

Банан жапырақтары үлкен, иілгіш және су өткізбейтін. Әдетте, оларды жеуге тым қатаң болғанымен, Оңтүстік Азияда және Оңтүстік-Шығыс Азияның бірнеше елінде экологиялық таза, бір рет қолданылатын тағам контейнерлері немесе "тарелкалар" ретінде жиі қолданылады. Индонезиялық асүйінде банан жапырақтары пепес және боток сияқты пісіру тәсілдерінде пайдаланылады; тағамдық ингредиенттер мен дәмдеуіштер банан жапырақтарына оралып, буда, қайнатылған суда пісіріледі немесе көмірде қуырылады. Кейбір тамале түрлері жүгері қабығының орнына банан жапырақтарына оралған. Банан жапырақтарын буға немесе қуыруға қолданғанда, олар тағам ингредиенттерін күйіп кетуден қорғайды және азынаша тәтті дәм береді. Тамил Надуда (Үндістан) кептірілген банан жапырақтары тағамды орауға және сұйық тағамдарды ұстауға арналған кеселер жасауға қолданылады.

Көшегі

Банан өсімдігінің жұмсақ түйіні Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азия тағамдарында да қолданылады. Мысалы, Бирманың мохинга тағамы, ал Филиппиннің инубаран және кадьос, манок, каг убад тағамдары.

Қағаз және тоқыма

Бананның жалған сабақтары мен жапырақтарынан алынған талшықтар Азияда кем дегенде 13 ғасырдан бері тоқыма өндірісінде қолданылып келеді. Жеміс беретін және талшықты банан түрлерінің екеуі де пайдаланылған. Жапондық Kijōka bashōfu жүйесінде өсімдіктің жұмсақтығын сақтау үшін жапырақтары мен жас өркендері мерзімімен кесіледі. Орылып алынған өркендер алдымен сілтемен қайнатылып, талшықты жіпке айналдыруға дайындалады. Бұл банан өркендері әртүрлі деңгейдегі жұмсақтықта талшықтар береді, нәтижесінде нақты мақсаттарға сәйкес келетін әртүрлі сапалы жіптер мен маталар өндіріледі. Мысалы, өркендердің ең сыртқы талшықтары ең қатаң болып, дастарқанға арналған матаға жарамды, ал ең жұмсақ ішкі талшықтары кимоно мен камишоға қолайлы. Бұл дәстүрлі жапон мата жасау процесі көптеген кезеңдерді қамтиды, олардың барлығы қолмен орындалады. Банан қағазы банан өсімдігінің қабығынан, көбінесе көркемдік мақсаттар үшін, немесе сабақтың талшықтары мен қолданылмайтын жемістерден жасалуы мүмкін. Қағаз қолмен немесе өнеркәсіптік жолмен өңделуі мүмкін.

Басқа қолданыстар

Бананның үлкен жапырақтарын шатыр ретінде де қолдануға болады. Банан қалдықтары мал азығы ретінде пайдаланылуы мүмкін. Барлық тірі организмдердегідей, калийлі банан да 40 (K 40) калий изотопынан табиғи түрде туындайтын аз мөлшердегі радиоактивтілікті шығарады. Бананға шаққандағы сәулелену дозасы 1995 жылы халықты барлық адамдар мен әдеттегі тағамдарда кездесетін табиғи, аз мөлшердегі К40 сәулеленуі туралы білім беру мақсатындағы оқу құралы ретінде әзірленді. "Иә! Бізде банан жоқ" әнін Франк Сильвер мен Ирвинг Кон жазған, ал ол алғаш рет 1923 жылы жарық көрді; көптеген онжылдықтар бойы тарихындағы ең көп сатылған ноталардың бірі болды. Содан бері ән бірнеше рет қайта жазылды және банан тапшылығы кезінде ерекше танымал болды. Банан қабығына сығалап түскен адамның бейнесі буыннан-буынға көшкен комедияның классикалық элементі болып табылады. 1910 жылғы американдық комедиялық жазбада сол кездегі танымал кейіпкер "Джош аға" өзінің осындай оқиғасын баяндағанын айтады. The Velvet Underground тобының тұңғыш альбомының обложкасында Энди Уорхол салған банан бейнеленген. Алғашқы винил LP нұсқасында дизайн тыңдаушыға осы бананды "қабығынан айыруға" және ішінде қызғылт, қабықтан тазартылған фалликалық бананды табуға мүмкіндік берді. Итальян суретшісі Маурицио Каттелан "Комедиан" деп аталатын концептуалды өнер туындысын жасады, онда күміс скотч таспасымен қабырғаға банан жабыстырылған. Бұл туынды қысқа мерзімге Майамидегі Art Basel көрмесінде көрсетілді, бірақ кейін көрмеден алынып, Нью-Йорк суретшісі Дэвид Датуна жасаған "Аштық суретші" атты тағы бір өнерлік акцияда рұқсатсыз желінді.