Кіріспе
Цитрустың гибридті түрі
Каламанси (Citrus × microcarpa), филиппин лаймы немесе филиппин лимоны – негізінен Филиппинде өсірілетін цитрус гибриді. Бұл өсімдік Филиппин, Индонезияның (Борнео, Суматра және Сулавеси) аймақтарында, Малайзия мен Брунейде, сондай-ақ Қытайдың және Тайваньның оңтүстік бөліктерінде табиғи түрде өседі. Каламанси филиппин дәстүрлі асханасында кеңінен қолданылады. Ол табиғатынан өте қышқыл болып келеді және әртүрлі дәмдеуіштерде, сусындарда, тағамдарда, маринадтарда және консервілерде пайдаланылады. Каламанси Малайзия және Индонезия тағамдарында да ингредиент ретінде қолданылады. Каламанси – кумкваттың (бұрын Fortunella дербес туысына жататын деп есептелген) және цитрустың басқа бір түрінің (осы жағдайда, көбінесе мандарин апельсіні) араласуынан пайда болған гибрид.
Атауы
Каламанси – тагалог тіліндегі каламанси сөзінің филиппин ағылшын тіліндегі жазылуы, және Филиппинде осы атаумен ең көп танылады. АҚШ-тың Флорида және Гавайи сияқты аймақтарында каламансиді "каламондин" деп те атайды, бұл Филиппиннің американдық кезеңінен қалған ескі атау. Бұл тагалог тіліндегі каламундинг атауының ағылшын тіліне аудармасы. Каламансидің басқа ағылшын тіліндегі кең таралған атаулары: лимонсито (немесе лимончито), филиппин лаймы, каламондинг, каламондин апельсині, каламандарин, алтын лайм, филиппин лимоны, Панама апельсині (құмкват үшін де қолданылады), мускус апельсині, ащы-тәтті апельсин және қышқыл апельсин. 1984 жылы Д. Онно Вийнандс Бунге берген C. microcarpa (1832) түрінің атауы Бланконың Citrus mitis (1837) атауынан бұрын пайда болғанын көрсетті, соның салдарынан × Citrofortunella microcarpa дұрыс атау болып табылады. Филогенетикалық талдаулар қазір кумкватты басқа цитрус түрлерімен бір туысқа жатқызады, демек оның гибридтері, бұрын × Citrofortunella деп аталғандары да Citrus туысына жатады.
Сипаттама
Каламанси, Citrus x microcarpa, – бұта немесе кішкентай ағаш, биіктігіне дейін өседі. Өсімдіктің ерекшелігі – жапырақ сағақтарындағы қанат тәрізді қосымшалар және ақ немесе күлгін гүлдері. Каламанси жемісі кішкентай, дөңгелек лимонға ұқсайды, диаметрі әдетте 3-4 см, бірақ кейде 5 см-ге дейін жетеді. Піскен кездегі қабығы жұқа, апельсин түсті, ал ішкі қабығы мен шырыны мандариннің апельсин түсімен бірдей. Әр жемісте 8-12 тұқым болады.
Түрлі мутациялар
Сондай-ақ, қалыпты каламанидің түрленіп, сары жемісінде жасыл жолақтар пайда болатын мутациясы бар.
Ас үй өнерлері
Жемістері қышқыл болып келеді және көбінесе консервілеуге немесе тамаққа қосуға қолданылады. Каламанси – тамақ пен сусындарға хош дыбыс беру үшін қолданылатын кішкентай цитрус жемісін береді. Сыртқы түрі мен иісіне қарамастан, жемісінің өзі қатты қышқыл, бірақ қабығы тәтті. Каламанси мармалады апельсин мармалады сияқты дайындалуы мүмкін. Бұл жеміс витамин С-тің көзі болып табылады.
Жемісті толығымен мұздатып, шай, газдалған сусын, су және коктейль сияқты сусындарға мұз ретінде қолдануға болады. Оның шырыны жалпы парсы лаймының (сонымен қатар Bearss лаймы деп те аталады) орнына қолданылуы мүмкін. Шырынды жемістің өзін ұнтақтау арқылы алуға болады, ол лимонадқа ұқсас хош иісті сусын жасайды. Толық жемістерден, арақ пен қант қосып ликер дайындауға болады.
Филиппин
Филиппин тағамдарында шырыны балық, құс және шошқа етін маринадтауға және дәмдеуге қолданылады. Ол сондай-ақ синиганг (қышқыл ет немесе теңіз өнімдерінен жасалған сорпа) және кинилау (сірке және/немесе цитрус шырындарына маринадталған шикі балық) сияқты тағамдардың құрамына қосылады. Ол пансит (филиппин лапшасы) немесе лугау (көкнәр) сияқты тағамдарда, сондай-ақ каламанси шырыны, соя соусы (Тойоманси) және балық соусы (Патисманси) негізіндегі соустарда (сәусеуіш) жиі қолданылады, олар балық, спринг-роллдар, пельменьдер және түрлі дәмді тағамдарға беріледі. Ол түрлі сусындарға, әсіресе лимонадқа ұқсас филиппин сусындасы – каламанси шырынына қосылады.
Индонезия
Жемістер Индонезияның солтүстігінде, әсіресе Солтүстік Сулавеси аймағындағы жергілікті рецептерде қолданылады. Балықты пісірмес бұрын, "балық" иісін кетіру үшін шырынымен бүркіп, маринадтайды. Куа асам ("қышқыл сорпа") - каламани шырынынан жасалған аймақтық мөлдір балық сорпасы.
Малайзия мен Сингапур
Малайзия мен Сингапурда жеміс, малай тілінде limau kasturi деп, ал малайзиялық және Сингапурлық ағылшын тілінде "кішкентай лайм" деп аталады. Оны көшедегі сауда орындарында және мейрамханаларда тағамдармен бірге беруге болады. Ол көбінесе лапша және тұшпара сияқты мол, дәмді тағамдардың дәмін теңгеру үшін қолданылады. Сондай-ақ, бұл өсімдік әсемдік үшін де сатылады.
Флорида
Флоридада бұл жеміс толық піскен күйде, жас түрімен салыстырғанда күштірек дәмдік сипаттамамен қолданылады. Дәм татушылар абрикос, мандарин, лимон, ананас және гуава ноталарын байқайды. Қабығы соншалықты жұқа, әр жемісті жыртылып қалмауы үшін ағаштан қолмен мұқият кесіп алу қажет. Сабақтары мен тұқымдары алынып тасталғаннан кейін жемістің барлық бөлігін пайдалануға болады. Оны қолмен өңдеп, пюре жасап немесе шырын сығып, каламонда торттары, кули, мармелад және джем сияқты түрлі өнімдерде қолданады. Қабығын кептіріп, тұз бен қант қосып, тамаша дәмдеуіш ретінде пайдалануға болады. Флорида аспаздары бұл жемісті 1920-1950 жылдар аралығында торттарда жиі қолданған. Флоридалықтардың бақта каламани ағашы барлар көбінесе лимонад немесе лаймдедтің жазғы нұсқасында оның шырынын пайдаланады, бұл туралы жоғарыда айтылды. Аздап қышқыл қалдырылғанда, ол ерекше дәмімен шөлді қандырады; сондай-ақ оны балық пен теңіз өнімдеріне, немесе басқа қышқыл цитрус қолданылатын кез келген тағамға қосуға болады. Оның өсірілуі Филиппиннен бастап Оңтүстік-Шығыс Азия, Үндістан, Гавайи, Батыс Индия, Орталық және Солтүстік Америкаға тарады, бірақ көлемі шағын. Субтропиктік және Солтүстік Американың жылы белдеулерінде Citrofortunella microcarpa негізінен бақшаларда, террасалардағы және аулалардағы тоңғышқалар мен контейнерлерде сәндік өсімдік ретінде өсіріледі. Өсімдік, әсіресе жемістері болғанда, өте тартымды көрінеді. Өсімдік ұзаққа созылған және/немесе күшті суыққа төзімсіз, сондықтан оны ашық ауада тропикалық, субтропикалық және жылы белдеулерде ғана өсіруге болады, мысалы, АҚШ-тың оңтүстік-шығысындағы (USDA аймақтары 8b–11), Калифорнияның, Оңтүстік Аризонаның, Оңтүстік Техастың және Гавайидің кейбір бөліктерінде. Салқын климатта қысқы айларда тоңғышқалар мен өсімдіктерді жылыжайға, консерваторияға немесе үйге көшіріп қою керек. Ұлыбританияда өсірілген бұл өсімдік 2017 жылы Корольдік бау-бақша қоғамының «Бау-бақшадағы еңбек сіңіргендер» сыйлығына ие болды.