Кіріспе

"Жалдың қара монахы" - американдық жазушы Айзек Азимовтың ғылыми фантастикалық әңгімесі. Ол алғаш рет 1942 жылы жазында Planet Stories журналында басылып, The Early Asimov (1972) жинағында басылып шықты. "Жалдың қара монахы" - Азимовтың он үшінші әңгімесі, ол оның ең сүйіктісі емес, бірақ бұл оның мойындаған кішігірім ішкі артықшылықтарына қарағанда, бірнеше рет қайта жазылған және бас тартылған оқиғаларға байланысты.

Жазу және қайта жазу

Асимов 1939 жылы 4 наурызда "Көшіп келу" деп аталатын әңгімені жазуға кірісті. Бұл "болашақ тарихы" болуы керек, алыс болашақта, бірақ тарихи роман сияқты жазылады және галактикалық масштабта өтеді. Азимов 12 600 сөзден тұратын әңгімені аяқтап, оны 21 наурызда Джон У. Кэмпбеллге тапсырды. Үш күннен кейін Азимовқа мақаладан бас тарту туралы хабарлама келіп түседі. Онда: "Сіздің идеяңыз қызықты мақалаға айналуы мүмкін, бірақ ол жеткілікті күшті емес", - делінген. Асимов бұл оқиғадан еш қаймықпады, ол өзінің "Трендтер" атты ертедегі әңгімесін Кемпбеллдің қанағаттануына қарай қайта қарастырды және "Көшпенділік" туралы да осылай жасауға шешім қабылдады. Ол 25 сәуірде Кемпбелге сәл ұзағырақ қайта қаралған нұсқаны алып келді, және Кемпбел оны қабылдамағанымен, екінші қайта қарауды сұрады. Асимов екінші қайталауын 9 мамырда тапсырды, бірақ оқиға қайтадан қайтарылды. Кемпбелл бұл әңгімені әлі де құтқаруға болады деп ойлады, бірақ ол Азимовқа бірнеше ай бойы бір жағына қойып, содан кейін оған қайта оралуын ұсынды. Азимов "Көктемді" 1 тамызда үшінші рет қайта қарауға кірісіп, оны бір аптада аяқтады; қазірге дейін әңгіме 18 000 сөзге дейін өсті. Асимов үшінші түзетуді 8 тамызда Кемпбеллге ұсынды. Кемпбелл Роберт А. Хайнлайнның "Егер бұл жалғаса берсе" атты қысқа романын күтіп отырды, ол сондай-ақ дін мен революцияны қамтиды; егер Хайнлайнның әңгімесі жақсы болса, ол "Көңілді сапар" романын қабылдамайды. Ақыры, Генлейннің әңгімесі жақсырақ болып шықты, ал Азимов 6 қыркүйекте өз әңгімесін қайтарып алды. Сол жылы Асимовтің досы, кейін агенті Фредерик Поль "Таңғажайып әңгімелер" және "Супер ғылыми әңгімелер" журналының редакторы болғанда, Асимов оған "Көшіп келу" романын тапсырды. Поль де оны аяғы нашар деп қабылдамады. Асимов "Көше сапарын" сатуды жалғастыра берді, оны тағы екі рет қайталап, "Галактикалық крестовый поход" деп өзгертті. Ақыры, 1941 жылдың 15 тамызында Азимов Planet Stories редакторы Малкольм Рейстің әңгімені қызықтыратынын білді. Діни аспектілерді алып тастаған тағы бір қайта жазудан кейін, Рейс 1941 жылдың 7 қазанында әңгімені қабылдады, оны 1942 жылдың көктемгі санында "Жалдың қара монахы" деген атпен жариялады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Бұл оқиға мыңдаған жылдар бұрын орын алған. Лхасинулар - Веганың жерінде таралған рептилиялық нәсіл. Олар галактиканың үштен бір бөлігін, соның ішінде Жерді де басқарады. Галактиканың қалған бөлігінде қазіргі жағдайды сақтап қалуға дайын бірнеше тәуелсіз адам планеталары орналасқан. Алайда Жер - бұл Лоаризм деп аталатын сектаның орталығы, оның ізбасарлары жыл сайын сонда зыярат жасайды. Лоаршылар Ласинулардың өз табынушылықтарына кедергі жасалмаса, Жерді басқаруға рұқсат береді. Жер тұрғындары бес жүз жыл бұрын ласинуларға қарсы көтерілгенде, лоаристтер оларға көмектеспеді, ал көтеріліс басылды. Бұл оқиғаның басында ұлттық жерлік Рассел Тимболл жер бетіндегі адамзатты көшіруді және планетаны жоюды бұйырған ласинуикалық хатқа қол жеткізеді. Бұл Лоаризмге соққы беріп, екінші Галактикалық Драйвке жол ашады, Галактиканың бөлінген адам әлемдеріне қарсы Ласинуик шабуыл жасайтын болады. Тимбол бұл хабарды Лоара Пол Кейнді, Лоаршылдардың басшысын, Ласинуларға қарсы екінші Терралық көтеріліске қосылуға көндіру үшін пайдаланады. Филип Санат есімді жас лоарлық паломшы Нью-Йорктегі Ескерткіштің айналасында екі ласинудың жер бетіндегі ең қасиетті ғимаратты аралап, жердің жойылуы туралы сөйлесіп жатқанын байқағанда, ол қашып шығып, көпшілікті оятып, көтеріліс жасайды. Ласинулар Санатты тұтқындау үшін Мемориалға кіруге тырысқанда, оларды Тимболдың көтерілісшілері мен адам тобы жеңеді. Бір күннің ішінде Ласинулар Нью-Йорк қаласынан айдалып, Санат басқа адам әлемдерінің көмегін алу үшін Күн жүйесінен жіберіледі. Алты айдан кейін Ласинулар Жерге жақындап келеді, ал бірнеше адам әлемдерінің флоттары Ласинуға жақындап келеді. Адамдар одағы Санат Ай базасын Ласинуға сатқан кезде бұзылуға жақын, одақтас адам флоттарын өзін-өзі қорғауға мәжбүр етеді. Жерге шабуыл жасаған Ласину флоты жеңілді. Сонымен қатар, Вега жүйесіндегі Ласинуилік үй флотына шабуыл жасаған адам флоты да жеңіске жетеді, ал Ласинулар берілуге мәжбүр болады.

Беделі

"Жалдың қара монахы" Асимовтің ең нашар әңгімесі ретінде танымал, ол ішінара "жаман" атаумен сипатталған. Алайда, бұл Азимовтың болашақ тарихқа сәтті кіруінің бастауы ретінде қызмет етеді, ол Foundation Series. Трантор мен Сантанни планеталары "Жалдың қара монахы" романында алғаш рет көрінеді. Қақтығысқан Жердің кең империяға қарсы тұруы туралы жалпы жағдай "Аспандағы тас тас", "Жалдың қара монахы" сияқты Яһудея мен Рим империясы арасындағы қақтығысқа негізделген. Тағы бір тарихи сілтеме - Саламис шайқасындағы кульминациялық шайқастың модельдеуі. Көптеген қайта жазулар Асимовты қайта жазудан аулақ етті. Асимовтың кейінгі әңгімелерінің көбісі ол жазған кезде немесе бір рет қайта қаралғаннан кейін жарияланды. Planet Stories журналында алғашқы басылғаннан кейін "Black Friar of the Flame" Planet Stories баспасында 1952 жылы Tops in Science Fiction деп аталатын журналда басылып шықты.