Кіріспе

Мертон тезисі - Роберт К. Мертон ұсынған ертедегі тәжірибелік ғылымның табиғаты туралы аргумент. Макс Вебердің протестанттық еңбек этикасы мен капиталистік экономика арасындағы байланыс туралы әйгілі мәлімдемесіндей, Мертон протестанттық пиетизмнің өрлеуі мен ерте эксперименталды ғылымның арасындағы ұқсас оң байланысты дәлелдеді. Мертонның тезисі үздіксіз пікірталасқа әкелді. Ғалымдар әлі де оны талқылап отырғанымен, Мертонның 1936 жылғы докторлық диссертациясы (және екі жылдан кейін оның сол тақырыптағы алғашқы монографиясы) Ғылым, технология және қоғам 17 ғасырдағы Англияда дін мен қазіргі заманғы ғылымның өсуі арасындағы байланыс туралы маңызды мәселелерді көтерді, ғылымның әлеуметтану саласында маңызды еңбекке айналды және жаңа стипендияда келтіріледі. Мертон бұл тезисті басқа басылымдарда да дамытты.

Диссертация

Мертон диссертациясының екі бөлек бөлігі бар: біріншіден, ол байқаулардың жинақталуы мен тәжірибелік техника мен әдістеменің жақсаруына байланысты ғылымның өзгеріп отыратынын теорияны ұсынады; екіншіден, ол 17-ғасырда Англияда ғылымның танымалдығы мен Корольдік қоғамның діни демографиясы (ол кездегі ағылшын ғалымдары негізінен пуритан немесе басқа протестанттар) протестантизм мен ғылыми құндылықтар арасындағы байланысты түсіндіре алады деген аргументті алға қояды (Мертон нормаларын қараңыз). Мертон ағылшын пуритандығы мен неміс пиетизмін 17 және 18 ғасырлардағы ғылыми революцияның дамуына жауапты деп қарастырады. Ол дінге деген сүйіспеншілік пен ғылымға деген қызығушылықтың арасындағы байланыс протестанттық аскетикалық құндылықтар мен қазіргі заманғы ғылымның құндылықтары арасындағы айтарлықтай үйлесімнің нәтижесі екенін түсіндіреді. Протестанттық құндылықтар ғылымға Құдайдың әлемге әсерін анықтауға мүмкіндік беріп, ғылыми зерттеулерді ынталандырды. Мертон сынға мойынсұнып, пуритандық этиканың қажеті жоқ екенін, бірақ ол ғылымның дамуын жеңілдеткенін айтты. Сондай-ақ ол ғылым институционалдық заңдылыққа ие болған кезде, оған діннің қажеті қалмағанын, ақырында қарсы күшке айналып, діннің құлдырауына әкелетінін атап өтті. Дегенмен, Мертонның пікірінше, дін ғылыми революцияның пайда болуына мүмкіндік берген негізгі фактор болды.

Қолдау

1958 жылы америкалық социолог Герхард Ленски бір кітап шығарды. Керісінше, Ленскидің айтуынша, католиктер өз шіркеуінің ілімдеріне "тапсырмалылықты" ақыл-ой автономиясынан жоғары бағалайтын интеллектуалды бағдар дамытты, бұл оларды ғылыми мансапка кіруге аз бейім етті. Католик әлеуметтанушылары да осындай тұжырымға келді. Мысалы, пиетизм ортодоксияны жаңа медиа және форматтар арқылы сынға алды: Периодикалық журналдар бұрынғы паскиллерге және бір ғана тезиске қарағанда маңыздылыққа ие болды, дәстүрлі талас-тартыстың орнына бәсекелестік пікір алысулар болды, олар ортодоксалды стипендияны қорғаудың орнына жаңа білім алуға тырысты. Бұл қазіргі заманға алып келетін күштердің бірі.