Кіріспе
Ерте ортағасырлық Арменияның астанасы Двин (Дуин немесе Դվին Двин) - ірі сауда қаласы және ерте ортағасырлық Арменияның астанасы. Бұл Арменияның бұрынғы ежелгі астанасы Артаксата қаласының солтүстігінде, Мецамор өзенінің жағалауында, қазіргі Ереванның оңтүстігіне қарай 35 км жерде орналасқан. Ол 13 ғасырда монғолдар жойғанға дейін Константинополдың шығысындағы ең ірі қалалардың бірі болған, бірақ жалпы ауданы шамамен 1 шаршы шақырым, Азияның көптеген ірі қалаларынан әлдеқайда кіші. Ежелгі қаланың орны қазіргі Хнаберд (Хнаберд арқылы өтетін негізгі жолдан) және Арменияның Верен Двин аралығында орналасқан үлкен төбеден көп емес. 1937 жылдан бері Двин қаласында жүргізілген қазба жұмыстары армян мәдениетінің 5-13 ғасырлар аралығындағы ерекшеліктерін ашатын мол материалдарды жинады.
Dvin ( Duin or Դվին Dvin) was a large commercial city and the capital of early medieval Armenia. It was situated north of the previous ancient capital of Armenia, the city of Artaxata, along the banks of the Metsamor River, 35 km to the south of modern Yerevan. It is claimed it was one of the largest cities east of Constantinople prior to its destruction by the Mongols in the 13th century, but with an overall area of approximately 1sqkm, it was far smaller than many of the great cities of Asia. The site of the ancient city is currently not much more than a large hill located between modern Hnaberd (just off the main road through Hnaberd) and Verin Dvin, Armenia. Excavations at Dvin since 1937 have produced an abundance of materials, which have shed light on the Armenian culture of the 5th to the 13th centuries.
Атауы
Ертедегі әрмен авторлары қаланың атын әрқашан Дуин (Դուին) деп атайды, ал кейіннен Самуил Ани сияқты авторлар оны Двин (Դվին) деп атайды, бұл әдебиеттерде жиі қолданылатын форма. Ерте ортағасырлық армян тарихшысы Мовсес Хоренаци Двин атауын (Орта) парсы сөзінен (duwīn) "төбе" деген мағынаны білдіретін деп түсіндіреді. V ғасырдағы армян тарихында Византияның Фаустусына қатысты, бұл жер "Мекмор жазығындағы [бұлшықтай] төбе деп аталады" деп аталады. Эрих Кеттенхофеннің айтуынша, Хоренацидің бұл есімді түсіндіруі Фаусттың тарихындағы жоғарыда аталған үзіндіге дұрыс түсіндірме беруден туындаған. Мари Луиза Шомонт жазғандай, Хоренацидің этимологиясы Владимир Минорский парсы тіліндегі жер атауларында "топырақ" деген мағынаны білдіретін довин сөзін қолданғаннан кейін көбірек қабылданды.
Тарих
Двин ежелгі қаласын 335 жылы Хосров III Котак б.з.д. Содан бері қала Аршакид әулетінің әрмен патшаларының негізгі резиденциясы ретінде пайдаланылды. Двиннің әртүрлі кәсіптердегі 100 000-ға жуық тұрғыны болды, соның ішінде өнер мен қолөнер, сауда, балық аулау және т.б. 428 жылы Армения патшалығының құлдырауынан кейін Двин Сасанидтер тағайындаған марзпандардың (губернаторлардың), Византиялық куропалаттардың және кейін Умайя мен Аббасидтер тағайындаған остикандардың (губернаторлардың) резиденциясы болды. Арсасидтер билігі кезінде Двин Константинополдың шығысындағы ең көп халықты мекендейтін және ең бай қалалардың бірі ретінде өркендеді. Оның өркендеуі тіпті Арменияның римдіктер мен Сасанидтер арасында бөлінгеннен кейін де жалғасты, ол Парсы Армениясының провинциялық астанасы болған кезде және ақыр соңында ерте мұсылмандық жаулап алулардың биіктігінде нысанаға айналды. Себеос пен Католикос Иоанн V тарихшының айтуынша, Двинді арабтар 640 жылы Констанс II мен Католикос Езраның тұсында басып алды. Арабтардың Арменияны жаулап алуы кезінде Двин 640 жылы тұтқынға алынып, олжаланды. 642 жылы 6 қаңтарда арабтар шабуыл жасап, қаланы басып алды, көптеген адам қаза тапты. Двин мұсылмандық Арминия провинциясының орталығы болды, арабтар қаланы Дабиль деп атады. Армения келесі екі ғасыр бойы арабтар мен Византия әскерлері арасындағы шайқас алаңы болғанымен, 9-ғасырда ол әлі де өркендеді. Жиі болатын жер сілкіністері мен соғыс басталғаннан кейін қала 10 ғасырдың басында құлдырап кетті. 893 жылы болған жер сілкінісі кезінде қала 70 000 тұрғынының көпшілігімен бірге қираған. 1021 жылы Буйидтердің қаланы тонаған шабуылдарынан кейін Двинді Ганжаның күрд шаддадидтері басып алды және оны 1040-шы жылдардың екінші жартысында Византияның үш шабуылына қарсы қорғаған Әбу'л Асвар Шавур ибн Фадл биледі. 1045 жылғы шабуылда (Двин шайқасы) Византия әскерлері Константин IX Мономахос қол астында болды. Византиялықтар Михаил Ясит пен Константин Аланның қолбасшылығымен үлкен күш жинады және Вахрам Пахлавуни мен Липарит Орбелянның қолбасшылығымен әрмендермен одақтасты. Қаланы қорғау үшін Әбу'л Асвар айналадағы далаларды суға батырып, шабуылдаушы әскердің қозғалысын шектеп, қорғаушылардың жебелерінің құрбаны болды. Курдтар шабуылшыларды толықтай талқандап, Вахрамды өлтірді. 1064 жылы қала Селжуктардың қолына түсті. Шаддадидтер 1173 жылы Грузияның патшасы Георгий III қаланы жаулап алғанға дейін қалаға Селжук вассалдары ретінде билік етуді жалғастырды. 1201 1203 жылдары Тамар патшайымның тұсында қала тағы да Грузияның билігі астында болды. Оны 1225 жылы Джалал әл-Дин Мангбурни басып алды. Хорезм империясының билігі 1230 жылы Яссыкен шайқасына дейін созылды. Ұрыстан кейін грузиндер оны қайтарып алды. 1236 жылы монғолдар қаланы толығымен қиратты. Двин - Наджм ад-Дин Әйюб пен Асад ад-Дин Ширкху бин Шадидің туылған жері, олар Селжуктардың қызметіндегі күрд генералдары болды; Наджм ад-Дин Әйюбтің ұлы Саладин - Әйюбидтер әулетінің негізін қалаушы. Саладин қазіргі Ирактың Тикрит қаласында дүниеге келген, бірақ оның отбасы ежелгі Двин қаласынан шыққан.
Қасиетті Григор соборы
Ежелгі қаланың орталық алаңында Қасиетті Григорий соборы орналасқан. Ол бастапқыда 3 ғасырда үш қабатты бутпарастық ғибадатхана ретінде жеті жұп ішкі құрылымдық тіректерімен салынған. Ғибадатхана IV ғасырда христиан шіркеуі ретінде қайта салынған, оның шығыс жағында айтарлықтай шығып тұрған бес қабатты апсидасы бар. V ғасырдың ортасында қақпалы галерея салынған. Собор салынған кезде ол Армениядағы ең үлкен собор болды және өлшемі 30,41 метрге 58,17 метрді құрады. Ғимараттың ішкі және сыртқы жағын сәнді безендірулер әшекейлеген. Бағаналардың бас жақтары жапырақша тәрізді рельефпен безендірілген, ал кәріздер үш өзара байланысқан жіптің дизайнында оюланған. Құрылыстың ішкі едені геометриялық үлгіде мозаикалық көп түсті жұмсақ тондалған плиталардан жасалды, ал апсиданың едені 7 ғасырда Киелі Мәриям бейнелейтін кішігірім тас плиткалардың мозаикасымен безендірілген. Бұл Армениядағы ең көне мозаикалық бейнесі. VII ғасырдың ортасына қарай собор крест тәрізді күмбезді шіркеу болып қайта құрылды. Қазіргі кезде собордан 20-ғасырда археологиялық қазбалар кезінде ашылған тас іргетастар ғана қалды.