Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтвадкерт () - Венгриядағы Бач-Кискун округінің шамамен 8000 тұрғыны бар қала. Бұрынғы атауы - Вадкерт. Оны Кискунсаг ұлттық паркі мен Вадкерт көлі қоршап тұр.
Soltvadkert (Wadkert; ; ) is a town in Bács Kiskun County in Hungary with approximately 8,000 inhabitants. The former name of the town is Vadkert. It is surrounded by several areas of Kiskunság National Park and Lake Vadkert.
Яһуди тарихы
Солтвадкертте Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын шамамен 400 адамнан тұратын православиелік яһудилер қауымы өмір сүрді. Қоғамда негізгі көшеде орналасқан синагога, бір меламедті және шамамен 60 оқушыны қамтитын хеддер және Кискерош ешивасынан үлкен 20-25 оқушыны қамтитын ешива болды. 1905 жылдан бастап Водкертер Рав (қалалық раввин) раввин Ешая Поллак (1871 1941), раввин Барух Поллак пен Перл Ривка Поллактың (туған есімі Грунфельд) ұлы болды. Раввин Есхая Поллак Сентада дүниеге келді және Тораны рабби Есхая Зилберштейннен (1930 жылы қайтыс болды) оқыды. Сонымен қатар ол Будсентмихали раввині раввин Егуда Грунфельдтің күйеу баласы болды. Ол көптеген дәуірлердің Тораның жетекші ғалымдары жазған және өзінің түсініктемелерімен көптеген кітаптар жариялаған. Ол қайтыс болғаннан кейін оның ұлы, раввин Моше Мордехай Полак (1900-1949) қала раввині болды. Раввин Моше Мордехай Поллактың күйеу баласы, рабби Ашер Аншель Кац, Бруклиндегі Вейн қауымының раббиі және рош ешивасы. Рав Иуда ("Рев Иддел") Вебер (1920-2006) Солтвадкертте Бахтың ұрпағы Рав Исошер (Берман) Вебердің және Аругас ХаБосемнің немересі Реббетзин Чананың отбасында дүниеге келген. Бар-мицвадан кейін, Ехудты 7 жыл бойы оның раввині мувак болған Рав Яков Ечецкие Грунвальдтың (Ваягед Яков және Пупа Ребе) қолында Пупаға оқуға жіберді. 58 жасында қайтыс болғаннан кейін оның орнын ұлы Рав Йосеф Грунвальд, Ваехи Йосеф бағындырады. Рав Иуда кейін Пупаның машгиахы болып қызмет етті. 1944 жылы ешива жабылғаннан кейін, Рав Иуда 6 ай жергілікті еңбек лагерінде жүріп, Берген-Белсенге жер аударылды. 1946 жылы оның әпкесі оны өзінің Ребеццине, Батшеваға таныстырды. Бір жылдан кейін оның әпкесі Мириам (1918-2019) солтвадкертте туылған, ребе, раввин Йосеф Грунвальдқа үйленді. Екі отбасы да Антверпенде тұрып, 1950 жылы Нью-Йорк штатының Уильямсбург қаласына көшіп барды. 1952 жылы Рав Иуда жаңадан құрылған Пупа Йешивада Маггид Шиур болып тағайындалды, ол алдымен Куинсте, содан кейін Уэстчестер округінің Оссинин қаласында орналасқан. Оның отбасы Уильямсбургте тұрса да, Раб Йидель 16 жыл бойы 40 мильдік жолды жүріп өтті. 1935 жылы Солтвадкертте антисемитизм пайда болды. Солтвадкерт иешивасының студенті Йозеф Фалудидің айтуынша, жиі ұрыстар болып тұратын. Мәсіхші балалар сабақтан кейін яһуди оқушыларын күтіп, оларға тас лақтырып өлтірді. 1944 жылдың мамыр айының соңында Солтвадкерт еврейлері базар алаңындағы геттоға шоғырландырылды. Кискеросс округінің бас судьясының 1944 жылғы 23 мамырдағы жарлығына сәйкес, геттода 308 Солтвадкерт еврейлері болды. Бас судья еврей қауымына 3 адамнан тұратын Judenrat құруды бұйырды және геттодан тек 2 адамға және күн сайын 2 сағатқа ғана гетто тұрғындарына азық-түлік сатып алуға рұқсат етілді. 1944 жылдың маусым айында гетто таратылды және еврейлер 26 шақырым қашықтықтағы Кецскемет маңындағы мыс сульфид фабрикасына қарай жүріп, одан Аушвицке депортацияланды. Солтвадкерттің тұрғыны Изабелла Бернат келгеннен кейін, анасы мен әпкесі атақты Йозеф Менгеледен бөлініп қалды. Соғыстан кейін Солтвадкертте Симон Ечезекль Якобович (1902-1983 жж.) раввиннің басшылығымен Венгриядағы соңғы белсенді ешива болды. Студенттердің арасында Рав Ицхак Шлезингер (2001 жылы қайтыс болды) болды, ол Берах Моше, Сатмарререребе батасымен Венгриядағы еврей зираттарын сақтаудың қорғаушысы болды. 1956 жылы студенттер мен раввиндер шетелге көшіп кеткенде, ешива жабылып қалды. Бүгінгі таңда еврейлер зираты Солтвадкертте еврейлердің өмір сүргенінің жалғыз белгісі болып табылады, бұл сонымен қатар раббилер Ешая мен Моше Мордехай Поллақтың демалатын жері.
Soltvadkert was home to a thriving Orthodox Jewish community numbering approximately 400 people before World War II. The community had a synagogue located on the main street, a cheder with one melamed and about 60 students, and a yeshiva with 20 25 students, which was bigger than the Kiskőrös yeshiva. From 1905, the Vodkerter Rav (town rabbi) was Rabbi Yeshaya Pollak (1871 1941), who was the son of Rabbi Baruch Pollak and Perl Rivka Pollak (née Grünfeld). Rabbi Yeshaya Pollak was born in Senta and studied Torah from Rabbi Yeshaya Zilberstein (died 1930), the Chief Rabbi and rosh yeshiva of Vietzen and the Shevet Sofer. He was also the son in law of Rabbi Yehuda Grünfeld, the rabbi of Bűdszentmihály. He wrote and published many books by leading Torah scholars of many eras with his comments. After his death, his son, Rabbi Moshe Mordechai Pollak (1900 1949) became the town rabbi. Rabbi Moshe Mordechai Pollak's son in law, Rabbi Asher Anshel Katz, is the rabbi and rosh yeshiva of the Vien community in Brooklyn. Rav Yehuda ("Reb Yiddel") Weber (1920–2006) was born in Soltvadkert to Rav Yisoscher (Berman) Weber, a descendant of the Bach, and Rebbetzin Chana, a niece of the Arugas HaBosem. After his Bar Mitzvah, Yehuda was sent to learn in Pupa under Rav Yaakov Yechezkiye Grünwald (the Vayaged Yaakov and Pupa Rebbe), who was his rebbi muvhak for 7 years. When he died at the age of 58, he was succeeded by his son, Rav Yosef Grünwald, the Vayechi Yosef. Rav Yehuda then served as mashgiach of Pupa. When the yeshiva was closed in 1944, Rav Yehuda spent 6 months in the local work camps before being deported to Bergen Belsen. In 1946, his sister introduced him to his Rebbetzin, Batsheva. A year later, his sister, Miriam (1918 2019), who was also born in Soltvadkert, married the Rebbe, Rav Yosef Grünwald. Both families settled in Antwerp, then moved to Williamsburg, New York, in 1950. In 1952, Rav Yehuda was appointed as a Maggid Shiur in the newly established Pupa Yeshiva, first located in Queens, then in Ossining, Westchester County. Although his family stayed in Williamsburg, Reb Yiddel made the 40 mile drive for sixteen years. By 1935, antisemitism was present in Soltvadkert. According to Jozsef Faludi, a student at the Soltvadkert yeshiva, there were often fights. The Christian children waited for Jewish students after lessons and threw rocks at them. At the end of May 1944, the Soltvadkert Jews were concentrated in the ghetto located by the market square. According to the Kiskőrös District chief judge's 23 May 1944 proclamation, 308 Soltvadkert Jews were in the ghetto. The chief judge ordered the Jewish community to form a Judenrat consisting of 3 individuals and permitted leaving the ghetto for only 2 people and only for 2 hours each day to purchase food for the ghetto residents. In June 1944, the ghetto was liquidated and Jews were forced to march 26 kilometers to a copper sulfide factory near Kecskemét, from where they were deported to Auschwitz. Upon arrival, one Soltvadkert resident, Isabella Bernath, was separated from her mother and sister by the infamous Josef Mengele. After the war, Soltvadkert became home to the last active yeshiva in Hungary under Rabbi Simon Yechezkel Jakobovics's (1902–1983) leadership with about 50 students. Among the students was Rav Yitzchak Schlesinger (died 2001), who became an advocate for the preservation of Jewish cemeteries in Hungary with a blessing from the Berach Moshe, the Satmarer Rebbe. The yeshiva eventually closed in 1956 when the students and rabbis emigrated abroad. Today, the Jewish cemetery remains the only sign that Jews ever lived in Soltvadkert, which is also the resting place of rabbis Yeshaya and Moshe Mordechai Pollak.
География және қоршаған орта
Солтвадкерт солтүстік координациясы 46°34'41" солтүстікте, шығыс 19°23'45" жерде орналасқан. Селимес ауылы қаланың оңтүстігінде Кискунхаласқа қарай орналасқан. Әкімшілік жағынан Солтвадкерттің бөлігі болып табылады.
Soltvadkert is located at 46°34'41" North, 19°23'45" East. The village of Selymes located south of the town towards Kiskunhalas is administratively part of Soltvadkert.
Экономика
Солтвадкерт Венгрияның ең ірі шарап өсіретін аймақтарының бірі. Бұл аймақта 8 мың гектардан астам жүзім өсіріледі. Солтвадкертте түрлі жүзім өсіріледі. Қала жылына 250-300 мың гектар шарап өндіреді .
Soltvadkert is the center of one of the biggest wine regions in Hungary. There are grapes on over 8,000 ha in the area. Soltvadkert is home to a variety of grapes. The town annually produces about 250 300 thousand hl of wine .
Білім
Солтвадкертте Лахос Коссут бастауыш және орта мектебі (венгр тілінде: Kossuth Lajos Általános és Művészeti Alapiskola), бірақ жоғары мектептері жоқ.
Soltvadkert is home to the Lajos Kossuth Elementary and Middle School (in Hungarian: Kossuth Lajos Általános és Művészeti Alapiskola), but does not have any high schools.
Дін
Солтвадкерт - орталықта лютеран шіркеуі бар сирек қалалардың бірі. Бұл шіркеуді салған 18 ғасырда неміс иммигранттарының көптігіне байланысты. Алайда, діни еркіндікке тыйым салынды, ал Рим-католик архиепискобы мен оның Калоксадағы қызметшілері шіркеуді бірнеше рет қиратты. 1837 жылы жаңа лютеран шіркеуі салынды, ол әлі күнге дейін өте жақсы күйде. Ғасырлар бойы оның айналасында мектептер мен басқа да шіркеу ғимараттары салынды. Қазіргі уақытта шіркеуде үш қоңырау бар. Шіркеудің ішінде 1908 жылы орнатылған Ригердің тарихи органы бар. Ғимарат қабырғасының бүйірінде неміс тілінде "Вадкерттегі евангелистік шіркеудің Денкштейн дегені" (Бұл Вадкерттегі лютеран шіркеуінің бұрыштығы) деп жазылған жазу бар. Сольтвадкертте 40 жыл бойы қуғын-сүргін көрген лютеран қауымы әлі де белсенді. Солтвадкертте 1737 жылдан бері Рим-католик шіркеуі орналасқан. Қазіргі уақытта бұл қаладағы ең үлкен христиан конфессиясы. Бірінші шіркеу 18 ғасырда барон Леренц Орчи үшін салынған. 1908 жылдан бері үлкен шіркеу де пайдаланылуда. 1722 жылы Германиядан Вадкертке жеті кальвинист отбасы көшіп келді. 1740 жылдары олардың соңынан басқалар да келді. Көп жылдар бойы діни қуғын-сүргінге ұшырағаннан кейін, оларға шіркеу салуға рұқсат берілді. Баптистер миссиясы 1891 жылы Солтвадкертте басталды. 2000 жылы шіркеудің 200-ден астам ізбасары болды. Солтвадкерттегі Елуінші күн мейрамы шіркеуінің тарихы 1935 жылға дейін созылады. 1900 жылы АҚШ-та басталған Пятидесятницалық ағым Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Солтвадкертке жетті.
Soltvadkert is among the rare Hungarian towns that have a Lutheran church in the center. This is due to the high number of German immigrants in the 18th century who built the church. Freedom of religion was, however, forbidden, and the Roman Catholic archbishop and his servants of Kalocsa have many times destroyed the church. A new Lutheran church was built in 1837, which is still in a very good shape. During the centuries, schools and other church oriented buildings were constructed around it. The church currently has three bells in use. Inside the church there is a historical Rieger organ, which was installed in 1908. On the side of the church wall is a German sign which states: "Dies ist der Denckstein der evangelica Kirche in Vadkert" (This is the cornerstone of the Lutheran church of Vadkert). After 40 years of persecution, the Lutheran community is still active in Soltvadkert. The Roman Catholic Church has been represented in Soltvadkert since 1737. It is currently the biggest Christian denomination in town by population. The first church was built in the 18th century for Baron Lőrinc Orczy. Since 1908, a larger church has also been in use. In 1722, seven Calvinist families moved to Vadkert from Germany. Others followed them in the 1740s. After years of religious persecution, they were finally allowed to build a church, which was finished at noon on September 26, 1794. The Baptist mission started in 1891 in Soltvadkert. As of 2000, there are over 200 followers of the church. The history of the Pentecostal church in Soltvadkert goes back to 1935. The Pentecostal movement, which started in 1900 in the United States, reached Soltvadkert after World War I.
Туризм
Солтвадкерт - Венгрияның ең көп саяхат еткен қалаларының бірі. Қала орталығында көптеген арнайы дүкендер мен жақсы тамақ ұсынатын мейрамханалар бар. Солтвадкерт ай сайын түрлі қоғамдық бағдарламаларды ұсынады. Жақын маңдағы Вадкерт көлін жыл бойы көптеген адамдар аралайды. Жазда онда бірқатар концерттер мен фестивальдер өтеді. Қала орталығында елге танымал кондитерлік және кофехана бар, ол жыл сайын 20 тамызда, Венгрияның Патша күніне орай "Жылдың ұлттық торт" байқауын өткізуімен танымал.
Soltvadkert is one of Hungary's most visited towns. The city center has numerous specialty shops and restaurants offering fine food. Soltvadkert offers a variety of community programs every month. The nearby Lake Vadkert is visited by many people all year long. In the summer, it hosts a number of concerts and festivals. The town center is also home to a nationally renowned confectionery and coffee shop, famous for housing the "National Cake of the Year" competition every year, held on August 20, Hungary's King Day.
Спорт
Vadkert FC - Солтвадкерттің кәсіби футбол командасы. Олар аймақта кеңінен танымал және олардың ойындары көптеген жанкүйерлерді тартады. Солтвадкерт - зейнеткер теннисші Агнес Савайдың туған қаласы.
Vadkert FC is a professional football team from Soltvadkert. They are widely known in the region and their games attract many fans. Soltvadkert is the hometown of retired tennis player Ágnes Szávay.