Кіріспе
Венгрия мен Хорватияның патшасы 1290-1301 ж. Андрей III Венеция (III. Velencei András, ,; 1265 1301 14 қаңтар) - 1290 және 1301 жылдар аралығында Венгрия мен Хорватияның королі. Оның әкесі, Степан Постхум, Венгрияның Андрей II-нің өлімнен кейінгі ұлы болды, бірақ Степанның аға ағалары оны балабақша деп санады. Андрей Венецияда өскен, ал алғаш рет Венгрияға 1278 жылы бүлікші барон Иван Кёсегидің шақыруымен келген. Кесхеги Андрейді Венгрияның Ладислав IV-іне қарсы ойнатуға тырысты, бірақ қастандық құлдырап, Андрей Венецияға оралды. Арпад әулетінің соңғы еркек мүшесі болған Андрей 1290 жылы король Ладислав IV қайтыс болғаннан кейін патша болып сайланды. Ол абыройлы және дін қызметкерлерінің артықшылықтарын растайтын таққа отырғызу дипломын берген алғашқы венгр монархы болды. Кем дегенде үш талапкер - Австрияның Альберт, Венгрияның Мариясы және авантюрист - оның таққа деген дәулетіне қарсы шықты. Андрей авантюристті Венгриядан қуып жіберді және Австрияның Альберті бір жыл ішінде бейбітшілік жасасуға мәжбүр болды, бірақ Венгрияның Мариясы мен оның ұрпақтары өздерінің талаптарынан бас тартпады. Венгриялық епископтар мен Андрейдің Венециядан келген анасының отбасы оның негізгі қолдаушылары болды, бірақ жетекші хорват және славян иелері оның билігіне қарсы болды. Андрейдің тұсында Венгрия тұрақты анархия жағдайында болды. Кессеги, Чсак және басқа да қуатты отбасылар өздерінің иеліктерін дербес басқарып, жыл сайын Андрейге қарсы ашық көтеріліске шығады. Эндрюдің өлімімен Арпад әулеті жойылып кетті. Осыдан кейін екі онжылдықтан астам уақытқа созылған азаматтық соғыс басталып, Мария Венгрияның немересі Карл Роберт жеңіске жетті.
Andrew III the Venetian (III. Velencei András, , ; c. 1265 – 14 January 1301) was King of Hungary and Croatia between 1290 and 1301. His father, Stephen the Posthumous, was the posthumous son of Andrew II of Hungary although Stephen's older half brothers considered him a bastard. Andrew grew up in Venice, and first arrived in Hungary upon the invitation of a rebellious baron, Ivan Kőszegi, in 1278. Kőszegi tried to play Andrew off against Ladislaus IV of Hungary, but the conspiracy collapsed and Andrew returned to Venice. Being the last male member of the House of Árpád, Andrew was elected king after the death of King Ladislaus IV in 1290. He was the first Hungarian monarch to issue a coronation diploma confirming the privileges of the noblemen and the clergy. At least three pretenders—Albert of Austria, Mary of Hungary, and an adventurer—challenged his claim to the throne. Andrew expelled the adventurer from Hungary and forced Albert of Austria to conclude a peace within a year, but Mary of Hungary and her descendants did not renounce their claim. The Hungarian bishops and Andrew's maternal family from Venice were his principal supporters, but the leading Croatian and Slavonian lords were opposed to his rule. Hungary was in a state of constant anarchy during Andrew's reign. The Kőszegis, the Csáks, and other powerful families autonomously governed their domains, rising up nearly every year in open rebellion against Andrew. With Andrew's death, the House of Árpád became extinct. A civil war ensued which lasted for more than two decades and ended with the victory of Mary of Hungary's grandson, Charles Robert.
Балалық шақ (12651278)
Андрей Степанның, өзін-өзі Славония герцогы деп атаған, екінші әйелі Томасина Морозининің ұлы болды. Андрейдің әкесі Беатрис Д'Эстеден, король қайтыс болғаннан кейін, Венгрияның Андрей II-нің үшінші әйелі. Алайда Андрей II-нің екі үлкен ұлы, Венгрияның Бела IV және Галичтің Коломан, Беатрис Д'Эстеді неке адалдығын бұзуда айыптап, Степанды өздерінің заңды бауыры деп танудан бас тартты. Андрейдің анасы Томасина Морозини Венецияның бай патрици Микеле Морозининің қызы болған. Андрейдің нақты туған күні белгісіз. Тарихшылар Тибор Алмаси, Гюла Христо және Аттила Зсольдос оның 1265 жылы туғанын айтады. Степан Постхумский 1272 жылы қайтыс болғанға дейін әйелі Андрейдің екі туысын, оның ішінде оның інісі Альбертино Морозиниді, Андрейдің қамқоршылары ретінде тағайындады.
Үміткер (12781290)
Андрей алғаш рет 1278 жылы Венгрияға күшті Иван Кёсегидің шақыруымен келді. Кесхеги Андрейді Венгрияның Ладислав IV-іне қарсы ойнатуды қалаған. Патшадан басқа патшалық отбасының жалғыз еркек мүшесі болған Андрей "Славония, Далмация және Хорватия герцогы" атағын қабылдады және Балатон көліне дейін жүріп кетті. Алайда Андрей ештеңеге қол жеткізбей, күзде Венецияға оралды. Андрей 1290 жылдың басында Венгрияға оралды. Бұл жолы Естергомның архиепископы Лодомер де оны шақырды, өйткені архиепископ Иван Кессегидің көмегімен эксклюзивтен шыққан Ладислав IV-ті тақтан түсіргісі келді. Андрейдің жеңіске жетуінен бұрын, Кессегидің жауы Арнольд Хахот оны Штригова бекінісіне шақырып, тұтқынға алды. Хахот Андрейді Венаға жіберді, ал Австрияның герцогы Альберт І оны тұтқында ұстады. 1290 жылы 10 шілдеде үш кумандық өлтіруші Ладислав IV-ті өлтірді, ал архиепископ Лодомер кейіннен екі монахты Венаға жіберіп, Андрейге патшаның өлімі туралы хабарлаған. Монахтардың көмегімен Андрей түрмеден жасырын шығып, Венгрияға асығып кетті.
Тажылық және сыңайлақтар (12901293)
Андрей келгеннен кейін қарсыластары Секешфехервар бөлімінің провисты Теодор Тенгердиге Венгрияның қасиетті тажын патшаға тапсырмау үшін пара беруге тырысты, бірақ премьер оларды қабылдамады. Архиепископ Лодомер 23 шілдеде Секешфехерварда Андрейді патша етіп тақты. Ендрүй ішкі бейбітшілікті қалпына келтіруге және ақсүйектер мен діни қызметкерлердің артықшылықтарын құрметтеуге уәде берген жарлық шығарғаннан кейін ғана иелер мен прелаттар оған адал болуға ант берді. Содан кейін ол көп жылдар бойы өздерінің иеліктерін монархтан тәуелсіз басқарушы ең қуатты ақсүйектерді ең жоғары лауазымдарға тағайындады. Патшалықтың солтүстік-шығыс бөлігінде билік құрған Амадей Аба палатин болды, Трансдунайдың батыс бөлігінің иесі Иван Кесхеги қазынаның иесі болды, ал Роланд Борса Трансильванияның воеводасы болды. Эндрю 1 қыркүйекке дейін диета ұстады. Анархияны тоқтату үшін "прелаттар, барондар және дворяндар" патшаның рұқсатысыз салынған қамалдарды жоюға және заңсыз тәркіленген мүліктерді заңды иелеріне қайтаруға бұйрық берді. Андрей өзінің билік ету кезінде жыл сайын диета өткізетінін уәде етті. Андрейдің таққа таласы тағы да бірнеше қарсыластары болды. Германияның Рудольф I-і Венгрияның Ладислав IV-тің баласыз өлімінен кейін оған қарсылық білдіргенін мәлімдеді, өйткені Ладислав IV-тің бабасы Венгрияның Бела IV-і, моңғолдардың Венгрияға шабуыл жасаған кезінде Фредерик II-ге адал болуға ант берген болатын. Папа Иннокентий IV Бела IV-ті антынан бірнеше жыл бұрын босатса да, Германияның Рудольф I 31 тамызда Венгрияны өзінің ұлы Австрияның Альбертіне беруге тырысты. Өзін "Славония герцогы Андрей" деп жариялаған, Ладислав IV-тің өлген інісімен бірдей екенін мәлімдеген авантюрист, сонымен қатар король Андрейдің таққа құқығына қарсы шығып, Польшадан Венгрияға шабуыл жасады. Көп ұзамай ол Польшаға қайтуға мәжбүр болды, ол жерде ол өлтірілді. Андрей 1290 жылдың аяғына дейін Куявиялық Займомыстың қызы Фененнаға үйленді. Содан кейін Андрей 1291 жылдың басында Nagyvárad (Орадея) -те (Тисза-Бихар, Красна, Сабольц, Сзатмар және Шолнок) өзеннің шығысындағы бес округтің барондары мен дворяндары үшін жалпы жиналыс өткізді. Ассамблея қайтыс болған Ладсилаус IV-тің адал қолдаушысы Стивен Балогсемхенді ірі заңсыздық үшін заңсыз деп жариялады. Конгресстен кейін Эндрю Гюлафехервар қаласына (Альба-Юлия) барды. Мұнда ол 1290 жылы ақпан немесе наурыз айларында жергілікті ақсүйектер, сакстар, секелилер және румындар жиналысында өзінің диетасының жарлықтарын шығарды. Сол уақытта Андрей Амадей Абаны қызметінен босатып, Иван Кёзегиді палатине етіп тағайындады. Ладислав IV-тің әпкесі Мария, Неапольдің Карл II-нің әйелі, 1291 жылдың сәуірінде таққа өз дәулеті туралы мәлімдеді. Бабоничи, Франкопан, Шубичи және басқа да жетекші хорват және славян асыл отбасылары оны заңды монарх ретінде қабылдады. Алайда Андрейді ең алдымен Австрияның Альберт патшасы талап еткен жер қызықтырды. Ол Австрияға шабуыл жасап, Альбертті қалалар мен бекіністерден - оның ішінде Пресбург (Братислава) және Сопроннан - әскерін қайтаруға мәжбүр етті. Соғысты аяқтаған Хайнбург бейбітшілігі 26 тамызда қол қойылды, ал үш күннен кейін Австрияның Андрей мен Альберт оны Köpcsény (Kopčany) кездесуінде растады. Бейбіт келісім бойынша Альберт Австрияның Кессегиден тартып алған бекіністерін қирату керек болды. 1292 жылдың көктемінде Кессегилер Андреске қарсы ашық көтеріліс жасап, Марияның ұлы Карл Мартелді Венгрияның патшасы деп мойындады. Патша әскерлері көтерілісті шілде айына дейін бағындырды, бірақ Кессегилер Андрейді тамыз айында Славонияға сапары кезінде тұтқындап, түрмеге қамады. Андрейді төрт ай ішінде, оның жақтастары туыстарын тұтқынға алып, Кессегилерге жібергеннен кейін, босатты.
Көтерілістер мен бірігуге ұмтылыстар (12931298)
Андрейдің өтініші бойынша, анасы Томасина 1293 жылы Венгрияға көшіп келді. Андрей оны Хорватия, Далмация және Славонияны басқаруға тағайындады. Оның қызметіне байланысты Бабоничи, Шубичи және Далмация қалалары Андрейдің билігін мойындады. Андрей Венгрияның солтүстік бөліктеріне барып, ақпан айында бұрынғы жер гранттарын қайта қарастыруды бұйырды. Будаға оралғаннан кейін ол Амадейді тағы да палатине етіп тағайындады. Тамыз айында Андрей өзінің туысы Констанция Морозини мен Сербияның Стефан Драгутиннің ұлы Владиславтың некелерін ұйымдастырды, ол бұдан бұрын Карл Мартельдің Венгрияға деген дәулетіне мойынсұнған болатын. Роланд Борса 1294 жылы 23 мамырда Фенес (Финиш) қаласындағы Варрад епискобы Бенедиктті қоршап алып, тұтқынға алды. Эндрю жалпы жиналыс өткізіп, "Борсаны" заңсыз деп жариялады. Тарихшы Аттила Зсольдостың айтуынша, ол Николай Кёзегиді осы кезде палатине етіп тағайындады. Андрей Борсаның Адоржандағы (Адриан) бекінісін қоршауға алды. Қамауда үш ай болғаннан кейін қазан айында форт Андрейдің қолына түсті. Андрей Роланд Борсаны Трансильванияның воеводасы ретінде Ладислав III Канмен алмастырды, бірақ бұрынғысы Тисаның шығысындағы барлық аймақтарын сақтады. Хорват әміршісі Пол Шубич қайтадан Андрейге қарсы шығып, 1295 жылдың басында Карл Мартелдің лагеріне қосылды, бірақ Карл тамызда қайтыс болды. Екі ай ішінде Бабоничилер Андреске қарсы көтерілді. Келесі жылдың басында жесір қалған Андрей патша Венаға барып, Альберт герцогтың қызы Агнеспен некелесуді ұйымдастырды. Көп ұзамай Кессегилер ашық көтеріліске шықты. Андрей бүлікшілерге қарсы соғыс жариялады, ал архиепископ Лодомер оларды қауымнан шығарып салды. Андрей мен Альберт қазан айында Кесхегтегі Кесхегилердің басты бекінісін басып алды, бірақ оларды бағындыра алмады. Эндрюдің анасы сол жылдың соңында қайтыс болған сияқты, өйткені оның қызметіне қатысты сілтемелер сол кездегі құжаттардан жоғалып кетті. 1297 жылдың соңында Андрейдің 1296 жылы палатин етіп тағайындаған Матфей III Цсак Андреске қарсы шықты. Андрейдің адал қолдаушысы, архиепископ Лодомер, осы уақытқа таман қайтыс болды. 1298 жылдың ақпан айының басында Андрей Австрияның Альбертіне Венада барып, Германияның королі Насаудың Адольфіне қарсы күресуге қолдау көрсетуге уәде берді. Андрей көмекші әскер жіберді, ал Австрияның Альберті 2 шілдеде Геллхайм шайқасында король Адольфті жеңді.
Соңғы жылдары (12981301)
1298 жылдың жазында Андрей Пест қаласында прелаттар, дворяндар, сакстар, секелилер және кумандықтар жиналысын өткізді. Бұл кеңесте қабылданған жарлықтардың кіріспе сөзінде "сұлтанның босаңсынуы" туралы айтылған. Жарлықтар Андреюға рұқсатсыз салынған бекіністерді жоюға рұқсат берді және жер иелігін күшпен тартып алғандарды жазалауға бұйрық берді, бірақ егер ол жарлықтарды қолданбаса, Андреюға қауымнан шығарумен қорқытты. Бұл кездесуде ол өзінің ағасы Альбертино Морозиниді Славония герцогы етіп тағайындады. Диета аяқталғаннан кейін Андрей ресми одаққа бес ықпалды дворяндармен Амадэус Аба, Стивен Акос, Доминик Ратот, Димитрий Баласса және Пол Секс қосылды, олар оны Рим папасы мен епископтарға қарсы қолдауға дайын екендерін мәлімдеді. Грегорий Бицкий, Естергомның архиепископы және апостолдық әкімшісі, 1299 жылы өткен жаңа диетаға қатысуға прелаттарға тыйым салды. Прелаттар архиепископтың бұйрығын елемеді, ал Андрей оны Эстергом округінен айырды. Бір топ күшті иелер, соның ішінде Шубичи, Кессегис және Чсактар, Наполеонның Карл II-ін 12 жасар немересі Карл Робертті патша болу үшін Венгрияға жіберуге шақырды. Жас Карл Роберт 1300 жылдың тамызында Сплитке келіп қонды. Хорват және славян иелерінің көпшілігі және Далмация қалаларының барлығы, бірақ Трогир, Загребке аттанғанға дейін оны патша деп таныды. Алайда, Кезегилер мен Мэтью Цактар көп ұзамай Андреймен татуласып, Карлдің табысына жол бермеді. Андрейдің Киелі орынға жіберген өкілі Рим папасы Бонифаций VIII Карл Роберттің қаһарлы жолын қолдамағанын атап өтті. Бірнеше уақыттан бері денсаулығы нашар болған Андрей қарсыласын тұтқындауды жоспарлап отырды, бірақ ол 1301 жылы 14 қаңтарда Буда қасаратында қайтыс болды. Тарихшылар Аттила Зсольдос пен Гюла Кристоның айтуынша, Андрейді уландырған деген сол кездегі у-шудың дәлелі жоқ. Андрей Будадағы францискан шіркеуінде жерленді. Көп жылдар өткен соң, Палатин Стефан Акос Андрейді король Святой Стефанның отбасы ағашының "соңғы алтын бұтағы" деп атады, өйткені Андрейдің өлімімен Арпадтар әулеті, Венгрияның алғашқы патшалық әулеті аяқталды. Андрейдің өліміне байланысты таққа әртүрлі талапкерлер - Карл Роберт, Богемияның Вацлав және Баварияның Оттосы арасында азаматтық соғыс басталып, жеті жыл бойы жалғасты. Азамат соғысы Карл Роберттің жеңісімен аяқталды, бірақ ол 1320-жылдардың басына дейін Кессеги, Аба, Мэтью Цсак және басқа да күшті иелерге қарсы күресуді жалғастыруға мәжбүр болды.
Отбасы
Андрейдің бірінші әйелі Куявиялық Фенна (1295 жылы қайтыс болған) 1291 немесе 1292 жылы қызын Елизаветаны дүниеге әкелді. 1298 жылы Елизавета Венцеслав II-дің мұрагері Венцеслав II-ге айтты, бірақ 1305 жылы бұл келісім бұзылды. Ол Доминикан монастырына қосылды. Қазір ол Тосс құрметті Елизавета ретінде құрметтеледі. Андрейдің екінші әйелі Агнес Австриялық 1280 жылы дүниеге келген. Ол күйеуінен кейін өмір сүрді, бірақ қайтадан үйленбеді; ол 1364 жылы Кенигсфельдендегі кедейлер монастырында қайтыс болды.