Кіріспе
Йемендік теолог (17591834) Мұхаммед ибн Әли ибн Мұхаммед ибн Абдалла, әл-Шаухани (17591834) ретінде танымал, Йеменнің көрнекті ислам ғұламасы, заңгер, теолог және реформатор. Шуахани атари теологиясының ең ықпалды жақтаушыларының бірі болды және оны салафи мұсылмандары олардың каноникалық ғалымдарының бірі ретінде құрметтейді. Оның ілімі салафилік қозғалыстың пайда болуына үлкен ықпал етті. Ортағасырлық ханбали ғалымы Ибн Таймияның ілімдерінің әсерінен Әл-Шаукани Тәқлид (заңгерлік мектептерге еліктеу) практикасына қарсы тұруы, Киелі жазбаларды тікелей түсіндіруді, Каламға (ақылға қонымды теологияға) қарсы тұруды, сондай-ақ ол ширк (бұтқұмарлық) деп айыптаған түрлі халықтық тәжірибелерге қатаң қарсылық білдіруімен ерекшеленді.
Muḥammad ibn Ali ibn Muḥammad ibn Abd Allah, better known as al Shawkānī (1759–1834), was a prominent Yemeni Sunni Islamic scholar, jurist, theologian and reformer. Shawkani was one of the most influential proponents of Athari theology and is revered as one of their canonical scholars by Salafi Muslims. His teachings played a major role in the emergence of the Salafi movement. Influenced by the teachings of the medieval Hanbali scholar Ibn Taymiyya, Al Shawkani became noteworthy for his staunch stances against the practice of Taqlid (imitation to legal schools), calls for direct interpretation of Scriptures, opposition to Kalam (speculative theology) as well as for his robust opposition to various folk practices which he condemned as shirk (idolatry).
Атауы
Оның толық аты Мұхаммед ибн Әли ибн Мұхаммед ибн Абдулла әл Шохкани болды. "Аш Шоқан" тегі Сана қаласынан тыс жердегі Хиджра аш Шоқаннан алынған.
Өмірбаян
Шаукани зиддті шиит мұсылман отбасында дүниеге келген, кейіннен ислам дінін суннит дінін қабылдады. Сондай-ақ, ол суфизмге және көптеген суфилік ордендердің мистикалық практикаларына қарсы болды; оларды Тавхидке (монотеизмге) қарсылық деп қарады. Шуахани муджахид немесе мұсылман қауымының басқа мүшелері діни заңның егжей-тегжейін білу үшін оған бағынатын билік деп саналады. Фәтва (сот үкімдері) шығару жұмысына қатысты аш Шоқан: "Мен білімді бағасыз алдым және оны осылай беруді қалаймын" деп мәлімдеді. Көптеген атақты ғалымдардың фәтва шығару жұмыстарының бір бөлігі әдетте жеке сауалнамашыларға қарапайым пікірлер беруге арналған. Аш Шоқани өзінің жинақталған және кітап түрінде сақталған үлкен фәтваларына да, "ешқашан санауға болмайды" және жазбаға алынбайды деген "қысқа" фәтваларына да сілтеме жасайды. Ол түрлі дәрежедегі білімге қол жеткізу үшін оқу бағдарламаларын жасады және сүнни ой-пікірлеріне негізделген қатаң құқықтық талдау жүйесін қолданды. Ол уламалардың мәтіндік дәлелдемелерді сұрауы керектігін, ижтихад қақпасының жабық еместігін және муджахидтің кез-келген мадхабтан тәуелсіз ижтихад жасауы керектігін талап етті. Бұл көзқарас оның муджахид үшін таклидке қарсылық білдіруінен туындады. Әл-Шаукани мұсылман қауымының құлдырауы олардың діннің негізгі қайнар көздері - Киелі кітаптан алыстағандарынан туындағанын айтты. Сондықтан ол Тәқлид қағидасын айыптап, мұсылмандар көретін проблемаларды шешудің жолы ретінде Ижтихадты (тәуелсіз құқықтық ойлауды) ұсынды. Шуахани мадхабтарға еліктеуді ширк (политеизм) деп атады және мұндай әдістемені насихаттайтын ғалымдарды жолдан таюшылыққа айыптады. Әл-Шаукани "Нейл әл-Аутар" атты ислам заңдарының басты анықтамасын жазды. Сондай-ақ ол шикілік деп санаған түрлі кең тараған мистикалық тәжірибелерді айыптайтын бірнеше трактаттар жазды. Ол осыған ұқсас көзқарастарды жақтаған және өздерінің йемендік теологиялық қарсыластарын хат-хабарларында жоққа шығарған қазіргі араб ислам реформаторы Мұхаммед ибн Абд әл-Вахабты (1703 1792) мақтады. Ибн Абд әл-Ваххабтың өлімін естігеннен кейін, Шакени оның ширкті жоюға, Таухидті қорғауға және Құран мен Хадиске шақыруын мақтаған өлең жазды. Классикалық теолог Таки ал-Дин Ибн Таймияның (1263 1328 CE / 661 728 AH) Таухид пен ширк туралы ілімдерін қайта жаңғыртып, Шаукани қасиеттілерге табынушылардың қатысушыларын Құрайштың пұтқа табынушы арабтарына теңеді. Йемен имамы Мансур Әли 1795 жылы Шауканиді Йеменнің бас қадиі етіп тағайындады, ол өлгенге дейін осы лауазымға ие болды. Ол зәйдшілікті қатты сынға алып, зәйдшілдіктің көптеген теологиялық және заңдық ілімдерінің Киелі жазбаларға негізделмегенін дәлелдеді. Осы арада Зайдилер Ахл аль-Байт (Пайғамбарлар отбасы) имамдарының сунниттік хадис жинақтарына қарағанда күшті билігі бар деп сенді; бұл Шуаханидің көзқарасының басты назары болды. Зейддi дiнiнде әділетсіз билеушiлердi, қажет болса күшпен, әдiл имаммен алмастыру керек деп белгiленген. Ал Шуакини, керісінше, билеушілерге, тіпті біліктілігі жоқ әділетсіздерге де мойынсұнуды талап ететін Quietist сунниттік ілімді қолдады. Сондықтан Йеменнің билік басындағы Казимид әулеті өз әулеттерін заңды деп таныған Әл-Шаукани сияқты ғалымдарды қолдады. 1795 жылдан 1834 жылға дейін бас судья ретінде Шаукани өзінің реформалық жобасын мемлекеттік қолдаумен жүзеге асырды және көптеген шәкірттерін ықпалды лауазымдарға орналастырды, олар кейіннен оның мұрасын 21 ғасырға дейін жалғастырды. 1796 және 1802 жылдардағы суннит салтшылдары мен зәйдші шииттер арасындағы көшедегі қақтығыстар кезінде Шуахани Казимид билеушілерін сунниттер жағына шығаруға көндірді. Ол сондай-ақ 1825 жылы Шауканидің сүннилендіру әрекеттерін және мемлекеттік саясатын сынға алған Зайди ғалымы Ибн Хариваны өлтіру үшін науқан жүргізді. Шуакини мен басқа да сүнни ғалымдардың ресми қамқорлығынан кейін, зәйді дінбасылары Шуакини мен оның шәкірттерінің хадиске негізделген көзқарасының таралуын тоқтата алмады. Сондықтан, Зайдтар Шуақаниді Ахл әл Хадис мектебінің үлгісі бойынша секта құру арқылы Зайдизмді құлдыратуға тырысады деп қарады. Мансурдың хатшысы ретінде қызмет еткен Шақан 1807 және 1813 жылдар аралығында Дирия әмірлігінің басшыларымен жиі хат алмасатын. Шаукани 39 жыл бойы бас судья болып қызмет еткен кезде жасаған реформалар Йеменнің діни пейзажын түбегейлі өзгертті. 1834 жылы оның өліміне қарай Касимид билеушілері сүннит дінін толықтай қабылдады.
Мұра
Мұхаммед әл-Шаукани өз заманының ең жемісті хадис ғалымдарының бірі ретінде танымал. Оның идеялары кейінгі салафит қозғалыстарына әсер етті. Ол ортағасырлық теолог Ибн Таймияның еңбектерін қайта жаңғыртуда үлкен рөл атқарды. Ол Йеменде Мұхаммед ибн Ибрахим әл-Вәзирмен (б.з.д. Оның ілімдерін "Ислам реформасы" деген кең мағынада шииттік зиддизмді құлату үшін қолданады. Шуахани уахаби және түрлі салафи ағымдарының жақтастары арасында өз дәуірінің мәжіддісі ретінде танымал. Йеменнен тыс жерде оның шығармалары сүнни мектептерінде кеңінен қолданылады. Аһли хадистің қабірге баруды, некролатрия мен жалған тәңірлерге табынуды (ширк) айыптайтын әдебиетінің көп бөлігі иеменилік шәкірттер әдебиетінің үлгісі болды, әсіресе Аль Шуакани, Ибн Таймия мен Ибн Қайымның еңбектерін ұстанды. Өзінің еңбегін мойындаған Сиддик Хасан Хан Аль Шуаханиді "Хуффаз әл Ислам" (Исламның ең ұлы қорғаушылары) арасында Ибн Таймия, Ибн Қайым және Ибн әл Әмір әл Сананимен қатар санады. Ахли хадисден басқа ваххабилер де Шұқаниге заңдылық үшін жиі сілтеме жасайды; Ибн Абд әл Ваххабқа қолдау білдіргенін келтіреді. Шуахани Ибн Таймияның ілімдерін, мысалы, Фалсафаға (Ислам философиясы), Каламға (Школалық теология), Исраилиятқа, ересектерге және т.б. қарсылық білдірген дәстүрлі мектептің көрнекті өкілі болды. Құранның сөзбе-сөз түсіндірілуін баса назарға алу. Шах Валиулла Дехлавимен бірге (1703 1762 ж.ж.) Шаукани 18-ші және 19-шы ғасырдың басында қайта жаңғыру үрдістерінің дәуірінде Тафсир (Құранның экзегезисі) саласына елеулі үлес қосты. Ол 1814 жылы Құранның негізгі түсіндірмесі Fath al Qadir-ді аяқтады, ол бірнеше онжылдық бұрын Шах Валиулла жинақтаған Фауз аль Кабирдің тафсир еңбегіне ерекше әдістемелік ұқсастықтарды көрсетті. Шаканның Құранның түсіндірмелері Киелі жазбалардың кемелділігіне деген берік сенімін көрсетті; ол Құран мен Суннаның сөзбе-сөз мағыналары экзегезияның жалғыз беделді көздері болуы керек деп растады. Фатх әл-Қадыр реформаторлардың болашақ экзегетикалық әрекеттеріне негіз қалады; мысалы, Сиддик Хасан Ханның Фатх әл-Баян, сириялық салафи реформаторы Джамал әл-Дин әл-Қасимидің Махасин әл-Тауил және Мұхаммед Рашид Риданың Тафсир әл-Манар.