Кіріспе
"Калистан қатері" - американдық жазушы Исаак Азимовтың ғылыми фантастикалық әңгімесі. Ол алғаш рет 1940 жылы сәуірде шыққан "Таңғажайып әңгімелер" журналында басылып, 1972 жылы "Тұңғыш Азимов" жинағында басылып шықты. Бұл Азимовтың екінші ғылыми-фантастикалық әңгімесі және оның әлі күнге дейін сақталған ең көне әңгімесі.
Жазу және жариялау
Асимов бұл әңгімені "Стоувей" деп атаған, ол Джон У. Кэмпбеллмен 1938 жылы 21 маусымда алғаш рет кездескеннен кейін ойлап тапты. Оның алғашқы "Космикалық тығыздағыш" атты әңгімесін 23 маусымда Кемпбелл қабылдамады. Өзінің "Мен, Азимов: естеліктер" атты автобиографиясында автор Кэмпбеллдің өзіне өте мейірімді бас тарту хат жібергенін және бұл оны "Стоувей" ("Калистан қатері") деп аталатын тағы бір әңгімені жазуға итермелегенін еске алды. Ол алғашқы жобасын 28 маусымда, ал соңғысын 10 шілдеде жасады. Ол "Стоувейді" Кемпбеллге 18 - ші күні тағы бір сапар кезінде жеке тапсырды. Кемпбелл оны қабылдамайды деп күдіктенген Азимов метромен үйге оралғанда үшінші әңгіменің сюжетімен айналысты, "Вестадан құлап кеткен". Бұл үшінші әңгіме алғаш рет 1939 жылдың наурыз айында " Amazing Stories" журналында жарық көрді. Кемпбелл шын мәнінде "Стоувейді" қабылдамады, бұл әңгіменің "әуесқойлық, шектеу, мәжбүрлеудің жалпы ауасы" негізінде болды. 3 тамызда Азимов бұл әңгімені Thrilling Wonder Stories журналына тапсырды. Thrilling Wonder бас тартқаннан кейін, Азимов әңгімені Чикагодағы Amazing Stories кеңсесіне жіберді, олар да оны қабылдамады. 1939 жылдың жазында кейінірек жазылған кей әңгімелер сатылып кеткеннен кейін, Азимов "Стоувейді" қайта қарастырып, "Магниттік өлім" деп атады және оны қайтадан "Триллинг ваудер-сториз" және "Тамаша әңгімелер" журналына ұсынды, бірақ ол қайтадан қабылданбады. Сол жылы Асимовтың досы Фредерик Поль екі жаңа журналдың редакторы болды, олар - "Таңғаларлық оқиғалар" және "Супер ғылыми оқиғалар". 1939 жылы 16 қарашада "Магниттік өлімді" қабылдады, ақыры ол 1940 жылдың сәуірінде "Таңғажайып оқиғалар" басылымында "Калистан қатері" деген атпен жарық көрді. Асимов Полды "тақырыпты өзгертетін" деп сипаттаған. Асимовтің алғашқы шығармаларының бірі ретінде "Калистан қатері" 1930-жылдардағы танымал жазушы Стэнли Г. Вайнбаумның ықпалына ие болды. Вайнбаумның фантастикасында Күн жүйесінің астрономиялық тұрғыдан дұрыс, кем дегенде 1930 жылдары қол жетімді білімге сәйкес, дәйекті суреті болды.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
"Сер" атты барлаушы кемесі Юпитердің төрт Галилейлік айдың ішіндегі ең шеткісі - Каллисто айды зерттеуге тағайындалған. 25 жыл ішінде жеті кеме сол жерге келіп, қайтып оралмаған. Екі экипаж мүшелері жабдықтау бөлмесінде жасырын жолаушыны, 13 жасар Стенли Филдс есімді жігітті табады, ол ғарышкерлердің ерліктеріне және қарақшы пираттарға сенетін. Экипаж Филдсті талисман ретінде қабылдайды, тіпті оған ескірген резеңке ғарыш костюмін жөндейді, ал тайғақ жолаушының болуы басқаларды олар қорқатын өлімнен алаңдатады. Ceres Каллистоға қоныс аударғанда, экипаж бұрынғы барлаушы кемесі Фобосты әлі де тұтас табады. "Фобосты" тексеруден кейін оның құрғаған шылыммен қапталғаны анықталады, ал экипаж мүшелерінің денелері табылды. Көп ұзамай жақындаған көлден төрт фут ұзындықтағы шұжықтар шығады және Фобосқа жақындайды. Екі экипаж мүшесі құпия аурудан көз жұмды, ал үшіншісі кемеге қайтты. "Ceres" кемесінің капитаны слюгалардың команданы магнит өрісімен тоқыратып, олардың болат киімдері арқылы күшейте түсетінін түсінеді. Филдс өзінің резеңке космикалық костюмімен ұйқыдан ояу қалған экипаж мүшелерін алып келуге ерікті түрде келеді. Ол біріншісін алып келеді, бірақ екіншісін алып жатқанда ауаның ағып кетуіне ұшырап, кемеге қайта оралады. Филдс пен санасыз экипаж аман қалады, ал Церера Каллистоны аман-есен тастап кетеді.
Қызықты деректер
Стенли Филдс Асимовтың кіші інісі Стенли Асимовтың есімімен аталған. "Калистандық қатер" - бұл Азимовтардың "Марстың Жабра суы" деп аталатын сусынды сөз еткен алғашқы оқиғасы.