Кіріспе

Форт және Клайд каналы – 1790 жылы ашылған, Шотландияның орталық бөлігін кесіп өтетін канал. Ол Шотландияның төмендіктерінің ең тар жерінде Форт және Клайд шығанақтары арасында теңіз кемелері үшін қарым-қатынас жолын қамтамасыз етті. Бұл Шығыс жағалаудағы Эдинбургтен Батыс жағалаудағы Глазго портына дейін кеме жүзуге мүмкіндік берді. Каналдың ұзындығы 56 шақырымды құрайды және ол Грангемут қаласындағы Каррон өзенінен Боулинг қаласындағы Клайд өзеніне дейін созылады, сондай-ақ Глазгода Порт Дандас маңызды бекетіне ие болды. Өз кезінде табысты болған канал, теңіз кемелері үлкендегеннен кейін және олар арқылы өте алмай қалғаннан кейін қиындықтарға тап болды. Теміржол дәуірі каналдың табысына одан әрі нұқсан келтірді, ал 1930 жылдары құлдырау тоқтатылды. 1960 жылдардың басында каналды жабу туралы соңғы шешім, канал арқылы өтетін көпірлерді күтіп-ұстауға кеткен шығындар, одан түскен кірістен асып түсуіне байланысты қабылданды. Алайда, теміржол желісіне берілетін субсидиялар да оның құлдырауына себеп болды, ал жабылу Шығыс жағалаудағы Форт өзенінің балық аулау флотының Ирландия теңізінде балық аулау үшін ел бойынша қозғалысын тоқтатты. Саяси және қаржылық алғырлықтың болмауы Грангемут қаласы үшін тарихи демалыс су жолын және болашақтағы табыс көзін жойды. Көптеген ірі каналдардан айырмашылығы, Грангемут арқылы өтетін канал 1967 жылға дейін кептіріліп, порттық көлік үшін жаңа тас жол құру мақсатында толтырылды. Глазгоға жақын орналасқан M8 тас жолы каналдың бір бөлігін өзіне алды, бірақ соңғы идеялар каналдың демалыс мақсатындағы пайдасын жаңартты.

География

Каналдың шығыс бөлігі Форт өзенімен Грангемут жанындағы Каррон өзенінің бір бөлігі арқылы байланысады. Канал шамамен римдік Антонин қабырғасының бағытын ұстанады және сол кезден бері Шотландиядағы ең ірі инфрақұрылымдық жоба болды. Каналдың ең жоғары бөлігі Килситке жақын жерден өтеді және ол Килсит тауларындағы (арнайы салынған) Биркенберн суқоймасынан су жинайтын акведукпен сумен жабдықталады, ол Бантонның жанындағы Таунхед деп аталатын тағы бір арнайы салынған суқоймасында сақталады, содан кейін ол Шонденг Брук өзенінен (Крейгмарлох жанында) келген желім арқылы каналға су жеткізеді. Канал Твехардан өтіп, Киркинтиллох және Бишопбриггс арқылы Глазго қаласының солтүстігіндегі Мэрихилл аймағына дейін жалғасады. Порт-Дундасқа тартымды канал салынды, осылайша Глазго саудагерлерінің келісімі мен қаржылық қолдауы қамтамасыз етілді, себебі олар канал оларды толығымен айналып өтсе, бизнестен айырылады деп қорқатын. Бұл тармақ Глазго университетінің жатақханалары Мурано көшесіндегі студенттер кентінен өтеді. Каналдың батыс бөлігі Боулингте Клайд өзенімен байланысады. 1840 жылы Форт және Карт каналы деп аталатын канал Форт және Клайд каналын Уайткрукта Клайд өзеніне, Карт өзенінің сағасына қарама-қарсы қосу үшін салынды.

Құрылыс

Каналды Джон Смитон жобалаған. Құрылыс 1768 жылы басталды және қаржыландыру мәселелеріне байланысты кешігулерден кейін 1790 жылы аяқталды. Ашылуды тойлау үшін Форттан алынған судың бір бөгесі Боулингте Клайдқа құйылды, бұл шығыс және батыс теңіздерінің бірігуін символдайтын болды. Геолог Джеймс Хаттон 1767 және 1774 жылдар аралығында каналға белсенді қатысты; ол геологиялық білімін пайдаланды, нысандарды жан-жақты тексерді, сондай-ақ акционер және басқару комитетінің мүшесі ретінде жұмыс істеді. Содан кейін, каналдың шығыс бөлігін Эдинбургке қосу үшін Одақ каналы салынды.

Меншік иесінің өзгеруі

1842 жылы парламент актісі Каледония темір жолына Форт және Клайд каналын, сондай-ақ Форт және Карт каналын қабылдауға рұқсат берді, бірақ бұл 1867 жылға дейін күшіне енбеді. Осы аралықта канал компаниясы өзіне тиесілі Грангемут докқа теміржол тармағын салды. 1948 жылы канал теміржол компанияларымен бірге мемлекеттік меншікке алынды және бақылау Британдық көлік комиссиясына өтті. 1962 жылы Британдық көлік комиссиясы таратылып, бақылау Британдық су жолдары басқармасына берілді; кейіннен Шотландия каналдары бақылауды өз қолына алды.

Жүгіру және қайта жандану

1963 жылы автомагистральді салмақ үшін канал жабылды, нәтижесінде ол қолданыстан шығып, жартылай қирады. Форт және Клайд каналына қосылатын Фолкирк ауданындағы Союз каналының шлюздері 1930 жылдары толтырылып, үстінен қайта салынған. 2000 жылғы мыңжылдық тойының аясында Ұлттық лотерея қаражаты екі каналды қайта жаңартуға жұмсалды. Екі каналды қосып, қайықтардың Клайдтан немесе Глазгодан Эдинбургке, сондай-ақ Карон өзені арқылы Форт өзеніне қатынауын қамтамасыз ету үшін Фолкирк дөңгелегі салынды. Фолкирк дөңгелегі 2002 жылдың 27 мамырында ашылды және қазір туристік орталыққа айналды. Канал қайта ашылғанда, Порт-Дундас тармағы Stockingfield Junction-нан, негізгі желіден шығып, Speirs Wharf-ке қайта жаңартылды, бірақ M8 автомагистралі мен сәтсіз аяқталған Maryhill автомагистралі құрылысының бөлігі ретінде салынған құбырлар одан әрі ілгерілеуге кедерілді. Кейіннен Пинкстон бассейніне, бұрын Монкленд каналының соңғы нүктесі болған, жаңа канал мен екі шлюз салынды, бұл канал деңгейін төмендетіп, қолданыстағы құрылымдардың астынан өтуге мүмкіндік берді. Жобаның құны 5,6 миллион фунт стерлингті құрады, ал алғашқы шлюз және аралық бассейн 2006 жылдың 29 қыркүйегінде ашылды. Шлюз ашылу рәсімін өткізген Төменгі палатаның спикері Майкл Мартиннің құрметіне оған Speaker Martin's Lock деп ат қойылды. Екінші шлюздің ашылуы жерді пайдалану құқығына байланысты даудан кейінге шегерілді.

Форт және Клайд каналы қоғамы

Форт және Клайд каналы қоғамы – Шотландияның орталық төмендігіндегі Форт және Клайд каналындағы су жолдары қоғамы. Ол 1980 жылы «Форт және Клайд каналын сақтау, қалпына келтіру және дамыту үшін күш салу» мақсатымен құрылды.

Форт және Клайд каналы қоғамының веб-сайтында көрсетілгендей, олардың қазіргі мақсаты – «Каналды насихаттау және оның сәттілігін қамтамасыз ету». Қоғамның күш салуларының ішінде каналды қайта ашу үшін 30 000-нан астам қол жиналған петиция бар, ол 1999 жылы жұмысын бастаған «Мыңжылдық байланысы» жобасы арқылы іске асырылды. Каналда саяхаттық кемелер, жалдамалы кемелер және мүшелер үшін круиздер пайдаланады.