Кіріспе

Активтерді елге немесе одан тыс жерлерге беруді шектейтін ақша-несие саясаты Капиталды бақылау - транзакциялық салықтар, басқа да шектеулер немесе тікелей тыйым салулар сияқты резиденттікке негізделген шаралар, оларды елдің үкіметі капитал нарықтарынан елдің капитал шотына және одан тыс ағындарын реттеу үшін пайдалана алады. Бұл шаралар экономикаға қатысты, секторға (әдетте қаржы секторы) немесе салаға (мысалы, "стратегиялық" салалар) қатысты болуы мүмкін. Олар барлық ағымдарға қатысты қолданылуы мүмкін немесе ағымның түрі немесе ұзақтығы бойынша (борыштық, меншікті капитал немесе тікелей инвестиция, қысқа мерзімді және орта және ұзақ мерзімді) әртүрлі болуы мүмкін. Капиталды бақылау түрлеріне нарықтық бағам бойынша ұлттық валютаны сатып алу мен сатуды болдырмайтын немесе шектейтін валюталық бақылау, әртүрлі қаржы активтерін халықаралық сату немесе сатып алу үшін рұқсат етілген көлемге шек қою, валюталық биржаларда ұсынылған Тобин салығы сияқты транзакциялық салықтар, ең аз болу талаптары, міндетті бекіту талаптары немесе жеке азаматтың елден шығаруға рұқсат етілген ақша сомасына шектеулер жатады. Капиталды бақылаудың тиімділігі және қандай жағдайда қолдану керектігі туралы пікірлер бірнеше рет өзгерді. Капиталды бақылау Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін пайда болған және 1970-жылдардың басына дейін созылған Бретон-Вудс жүйесінің ажырамас бөлігі болды. Бұл кезеңде капиталға бақылау жасау алғаш рет негізгі экономикада қол қойылды. Капиталды бақылау салыстырмалы түрде оңай болды, себебі халықаралық капитал нарықтары жалпы белсенділігі төмен болды. 1970-ші жылдары экономикалық либералды, еркін нарық экономистері әріптестерін капиталға бақылаудың ең бастысы зиянды екендігіне сендіруде табысты болды. АҚШ, басқа да батыс мемлекеттері және Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) мен Дүниежүзілік банк сияқты көпжақты қаржы институттары капиталға бақылау жасаудың сын көзқарасын қабылдап, көптеген елдерді қаржылық жаһандануды жеңілдету үшін оларды тастауға көндірді. Латын Америкасының 1980 жылдардың басындағы қарыз дағдарысы, 1990 жылдардың аяғындағы Шығыс Азияның қаржы дағдарысы, 1998-1999 жылдардағы Ресей рубль дағдарысы және 2008 жылғы әлемдік қаржы дағдарысы капитал ағынының құбылмалылығымен байланысты тәуекелдерді атап көрсетті және көптеген елдерді, тіпті салыстырмалы түрде ашық капитал шоттары бар елдерді де, өз экономикаларына құбылмалы ағымдардың әсерін басу үшін макроэкономикалық және сақтық саясатымен қатар капиталға бақылау жасауды қолдануға итермеледі. Дүниежүзілік қаржы дағдарысынан кейін, дамушы нарықтық экономикаларға капитал ағыны көбейген кезде, ХВҚ-ның экономистер тобы капитал ағынының құбылмалылығына байланысты макроэкономикалық және қаржылық тұрақтылық тәуекелдерін басқаруға арналған саясат құралының элементтерін сипаттады. Ұсынылған құралдар жиынтығы капитал бақылауына мүмкіндік берді. Бұл зерттеу, сондай-ақ капитал ағынының құбылмалылығынан туындайтын қаржылық тұрақтылық мәселелеріне назар аударған кейінгі зерттеу, ХВҚ ресми көзқарасын білдірмесе де, саясаткерлер мен халықаралық қоғамдастық арасында пікір алысуды туғызуда және ақыр соңында ХВҚ институционалдық позициясының өзгеруіне ықпал етті. Соңғы жылдары капиталға бақылаудың кеңінен қолданылуымен бірге, ХВҚ капитал ағынының құбылмалылығына қарсы іс-қимыл жасау үшін макроэкономикалық және пруденциалдық саясатпен қатар капиталға бақылаудың қолданылуын дестигматизациялауға кірісті. Капиталды бақылаудың кеңінен қолданылуы көпжақты үйлестіру мәселелерін көтереді, мысалы, G20-да айтылғандай, Джон Мейнард Кейнс пен Гарри Декстер Уайттың алты онжылдық бұрын айтқан уайымдарын қайталайды.

Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын

XIX ғасырдан бұрын халықаралық сауда мен қаржылық интеграцияның төмен деңгейіне байланысты капиталға бақылау жасаудың қажеттілігі аз болды. Әлемдікке айналудың бірінші дәуірінде, яғни 1870 жылдан 1914 жылға дейін, капиталға бақылау негізінен болмаған.

Бірінші дүниежүзілік соғыстан екінші дүниежүзілік соғысқа дейін: 19141945

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда өте қатаң капиталға бақылау енгізілді. 1920 жылдары олар жалпы алғанда жеңілдетілді, тек 1929 жылғы Ұлы апаттан кейін қайтадан күшейтілді. Бұл экономикалық теорияның нормаларын өзгертуден гөрі, зиянды ағымдарға арналған арнайы жауап болды. Экономикалық тарихшы Барри Эйхенгрин капиталға бақылау жасаудың ең жоғары деңгейі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде пайда болғанын білдірді, бірақ жалпы пікір бойынша, ең кең ауқымды жүзеге асыру Бреттон-Вудстан кейін болды. Соғыс аралығындағы капиталға бақылаудың мысалы 1931 жылы Германия канцлері Генрих Брюнинг енгізген рейхтік қашу салығы болды. Бұл салық байлардың елден ақша шығаруын шектеу үшін қажет болды. Ол кезде Германия Ұлы депрессия мен Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін салынған қатал соғыс репарацияларынан экономикалық қиындықтарға тап болды. 1933 жылы нацистер билікке келгеннен кейін салық мемлекет қолдаған антисемитизмнен қашып жүрген еврейлерден ақша мен мүлікті тәркілеу үшін қайтадан қолданылды.

Бреттон Вудс дәуірі: 1945-1971

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін халықаралық капитал жаңадан құрылған Бреттон Вудс жүйесінің бөлігі ретінде қатаң және кең ауқымды капиталға бақылау жүргізу арқылы қамауға алынды. Бұл қарапайым адамдардың мүдделерін және кең экономиканы қорғауға көмектеседі деп саналды. Бұл шаралар өте танымал болды, өйткені бұл уақытта батыс жұртшылығының халықаралық банкирлерге деген пікірі өте төмен болды, оларды Ұлы депрессия үшін кінәлады. Бреттон-Вудс жүйесінің негізгі сәулетшілерінің бірі Джон Мейнард Кейнс капиталға бақылау жасауды халықаралық ақша жүйесінің тұрақты ерекшелігі ретінде қарастырды, бірақ ол халықаралық жағдайлар жеткілікті түрде тұрақтанғаннан кейін ағымдағы шоттың конвертиялануына келісті. Бұл, негізінен, валюталардың тауарлар мен қызметтердің халықаралық саудасы үшін еркін айырбасталуы керектігін білдірді, бірақ капитал шотындағы операциялар үшін емес. Көптеген өнеркәсіптік экономикалар 1958 жылы осы жағдайды болдырмау үшін бақылауларын жеңілдетті. Бреттон Вудстың басқа жетекші архитекторы америкалық Гарри Декстер Уайт және оның бастығы Генри Моргентау Кейнске қарағанда сәл радикалды болды, бірақ тұрақты капиталға бақылау жасау қажеттілігі туралы келісті. Бреттон-Вудс конференциясындағы өзінің қорытынды сөзінде Моргентау қабылданған шаралар "арзандаған ақша қарыз берушілерді халықаралық қаржы ғибадатханасынан" қалай шығаратыны туралы айтты. Осы дәуірдегі капиталға бақылаудың көбі халықаралық қаржыгерлер мен банктерге бағытталған болса, кейбіреулері жеке азаматтарға бағытталған. 1960 жылдары британдықтарға шетелде демалуға 50 фунттан артық ақша алып кетуіне тыйым салынды. Экономистер Кармен Рейнхарт пен Кеннет Рогофф "Бұл уақыт әртүрлі" (2009) атты кітабында Бреттон-Вудс дәуірінде болған банктік дағдарыстардың өте төмен деңгейіне осы кезеңде капиталға бақылау жасаудың, тіпті оның жылдам экономикалық өсуінен де көп себеп болғанын айтады. Барри Айхенгриннің айтуынша, 1940-1950 жылдары капиталға бақылау одан кейінгі кезеңдерге қарағанда тиімді болды.

Бреттон Вудстан кейінгі кезең: 1971-2009

1970-ші жылдардың аяғында кейнсиандықты еркін нарыққа бағдарланған саясат пен теорияларға ауыстырудың бір бөлігі ретінде және әлеуметтік либералды парадигмадан неолиберализмге ауысу ретінде елдер 1973 және 1974 жылдар аралығында АҚШ, Канада, Германия және Швейцариямен басталып, 1979 жылы Ұлыбританиямен жалғасып, капиталды бақылаудан бас тарта бастады. Басқа дамыған және жаңа экономикалардың басым бөлігі, негізінен, 1980 және 1990 жылдардың басында соңынан ерді. 1980 жылдары көптеген жаңа экономикалар өздерінің капитал бақылауын тастап, дамыған экономикалардың ізімен жүруге шешім қабылдады немесе мәжбүр болды, бірақ 50-ден астамы оларды кем дегенде ішінара сақтады. 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысынан кейін капиталға бақылау жасау жаман нәрсе деген қарапайым көзқарас күмәнге ұшырады. Үндістан мен Қытай сияқты өздерінің капитал бақылауын сақтап қалған Азия елдері оларға дағдарыстан салыстырмалы түрде зардап шекпегендей құтылуға мүмкіндік бергені үшін алғыс айта алады. Малайзияның премьер-министрі Махатхир бен Мохамад 1998 жылдың қыркүйегінде шұғыл шара ретінде капиталға бақылау енгізді. 1990 жылдардың басында тіпті кейбір жаһандануға қарсы экономистер, мысалы, Джагдиш Бхагавати және The Economist сияқты басылымдардағы кейбір жазушылар, капиталға бақылау жасаудың шектеулі рөлі жағында сөйледі. Көптеген дамушы елдердің нарық консенсусына деген сенімі жоғалғанмен, батыс елдері арасында ол күшті болып қалды. 2008-2011 жылдардағы Исландиялық қаржы дағдарысы кезінде ХВҚ Исландияға капиталдың сыртқа ағыны бойынша бақылау жүргізуді ұсынды, оларды "ағымдағы капиталдың сыртқа ағыны көлемін ескере отырып, ақша-несие саясатының негізгі ерекшелігі" деп атады. 2009 жылдың екінші жартысында әлемдік экономика әлемдік қаржы дағдарысынан қалпына келе бастаған кезде, дамушы нарықтық экономикаларға, әсіресе Азия мен Латын Америкасына капитал ағыны көбейіп, макроэкономикалық және қаржылық тұрақтылық тәуекелдерін арттырды. Бірнеше жаңа нарықтық экономика осы мәселелерге жауап ретінде капиталға бақылау немесе макропруденциалдық шаралар қабылдады; Бразилия шетелдіктердің қаржылық активтерді сатып алуына салық салды, ал Тайвань шетелдік инвесторларға мерзімдік салымдарды сатып алуды шектеуді енгізді. Капиталды бақылаудың жағымды жағына ішінара оралуы саясаткерлер арасында макропруденциалдық саясатты көбірек пайдалану туралы кеңінен қалыптасқан келісімге байланысты. Экономикалық журналист Пол Мейсонның айтуынша, 2009 жылы Питтсбургте өткен G20 саммитіне макросараптық саясатты жаһандық қабылдау туралы халықаралық келісімге қол жеткізілді, бұл келісім бірнеше ай бұрын өткен Лондон саммитіне мүмкін емес болып көрінген. Түрлі танымал экономистердің капиталға бақылау жасау туралы мәлімдемелері, сонымен қатар 2010 жылдың ақпан айында ХВҚ экономистерінің әсерлі қызметкерлері дайындаған позициялық жазба (Джонатан Д. Остри және басқалар, 2010) және 2011 жылдың сәуірінде дайындалған қосымша жазба 2010 жылдың маусым айында Financial Times капиталды бақылауға қатысты өсу үрдісі туралы бірнеше мақала жариялады. Олар Азия даму банкі мен Дүниежүзілік банктің ықпалды дауыстарымен бірге, сондай-ақ, Халықаралық валюта қорымен бірге капиталға бақылау жасаудың да рөлі бар екенін атап өтті. FT Индонезия, Оңтүстік Корея, Тайвань, Бразилия және Ресейдегі бақылаудың жақында күшейгені туралы хабарлады. Индонезияда соңғы уақытта енгізілген бақылаулар бойынша кейбір бағалы қағаздарды ұстау мерзімі бір айға дейін. Оңтүстік Кореяда валюталық форвардтық позицияларға шектеулер қойылды. Тайваньда шетелдік инвесторлардың белгілі бір банктік депозиттерге қол жеткізуіне шектеулер енгізілді. FT бақылау жүргізудің келешекте қаржы тартуда мүмкін болатын қиындықтар тудыруды қоса алғанда, кері жағы бар екенін ескертті. 2010 жылдың қыркүйегіне қарай дамушы экономикалар нарық қатысушыларына бірнеше ірі экономикалардың соңғы екі жылда дағдарысқа қарсы әрекет ретінде қабылдаған экспансиялық ақша-несие саясаты арқылы тартымды болған тасымалдау саудасынан туындайтын үлкен капитал ағынын бастан кешірді. Бұл Бразилия, Мексика, Перу, Колумбия, Оңтүстік Корея, Тайвань, Оңтүстік Африка, Ресей және Польша сияқты елдерді капиталға қарсы бақылауды күшейту мүмкіндігін қарастыруға әкелді. 2010 жылдың қазан айында капитал ағыны туралы алаңдаушылықтың артуы және валюта соғысының жақындауы туралы кеңінен айтылған сөздерге сілтеме жасай отырып, қаржыгер Джордж Соро�...

Исландия (2008-2017 жж.)

2008 жылғы қаржылық дағдарыста Исландия (ЕЭҚҰ-ға мүше, бірақ ЕО-ға емес) өзінің банктік жүйесінің құлдырауынан капиталға бақылау енгізді. Исландияның үкіметі 2015 жылдың маусым айында оларды алып тастауды жоспарлап отырғанын айтты. Исландия үкіметі капиталға бақылау жасаудың 2017 жылғы 12 наурызда тоқтатылғанын мәлімдеді. 2017 жылы Берклидегі Калифорния университеті экономисті Джон Стайнссон дағдарыс кезінде Исландияда капиталға бақылау енгізуге қарсы болғанын, бірақ Исландиядағы тәжірибе оны ойларын өзгертуге мәжбүр еткенін айтты: "Үкімет өте үлкен тапшылықты қаржыландыруы керек еді. Капиталды бақылау шаралары едәуір шетелдік капиталды елге кіргізбей қойды. Бұл қаржының үкіметтің қаржыландыру шығындарын едәуір төмендеткені түсінікті, ал капиталға бақылау жасалмаса, үкімет дефицитті шығындарды шамамен осындай көлемде жасай алмауы мүмкін емес ".

Кипр Республикасы (2013-2015 жж.)

Кипр, Грекиямен тығыз байланысты Еуроаймақ мүшесі, 2013 жылы Кипрдің 2012-2013 жылдардағы қаржылық дағдарысына жауап ретінде Еуроаймақтың алғашқы уақытша капиталды бақылауын енгізді. Бұл капитал бақылауы 2015 жылы алынып тасталды, соңғы бақылау 2015 жылдың сәуірінде алынып тасталды.

Грекия (20152019)

2010 жылдары Грекияның борыштық дағдарысы күшейгеннен кейін Грекия капиталға бақылау енгізді. Тамыз айының соңында Грекия үкіметі соңғы капитал шектеулері 2019 жылдың 1 қыркүйегінен бастап, олар енгізілгеннен кейін шамамен 50 айдан кейін жойылатынын мәлімдеді.

Үндістан (2013)

2013 жылы Үндістанның Резерв банкі (RBI) валютаның тез әлсіреуіне байланысты капиталдың ағынын бақылауға алды. Орталық банк шетелдік активтерге тікелей инвестицияларды бастапқы мөлшердің төрттен бір бөлігіне дейін қысқартты. Ол шетелден ақша жіберу шегін 200 000 доллардан 75 000 долларға дейін төмендету арқылы қол жеткізді. Ерекшеліктер жасау үшін орталық банктен арнайы рұқсат алу керек еді. Кейінгі апталарда Индияның валютасы тұрақтап, RBI бұл шараны бірте-бірте қайталады.

Сақтық шараларын қабылдау

Капиталды бақылаудың сақтық шарасы жоғарыда келтірілген жалпы капитал бақылауынан ерекшеленеді, өйткені бұл жүйелік тәуекелді азайтуға, бизнес циклінің құбылмалылығын азайтуға, макроэкономикалық тұрақтылықты арттыруға және әлеуметтік әл-ауқатты арттыруға бағытталған сақтық ережелерінің бірі. Ол, әдетте, тек қана кірісті реттейді және алдын ала саясатты қолдайды. Қауіпсіздік талабында мұндай реттеудің шамадан тыс тәуекел жинақтау процесін алдын ала ойластырып, алдын ала ойластырып, қаржы дағдарысы мен экономикалық құлдыраудың алдын алу үшін бақылауға алуы және басқаруы керектігі айтылған. Бұл ретте, алдын ала жоспарлау дегеніміз, мұндай реттеу экономиканы ауыр дағдарыс соққысынан кейін саясатты қолға алудан гөрі, кез келген шектеусіз дағдарыс туындағанға дейін тиімді түрде қабылдануы керек дегенді білдіреді.

Капитал мен төлемдердің еркін қозғалысы

Капитал мен төлемдердің толық еркін қозғалысы осы уақытқа дейін тек Канада мен АҚШ сияқты еркін сауда келісімдері мен капиталға қатысты бақылаудан азат мемлекеттердің жеке жұптасуы немесе "Төрт еркіндік" және Еуроаймақ сияқты аймақтардағы толық еркіндікпен ғана қол жеткізілді. Бірінші дүниежүзілік соғысқа әкелінген тұңғыш ғаламдастыру дәуірінде капитал қозғалысына өте аз шектеулер болды, бірақ Ұлыбритания мен Нидерландынан басқа барлық ірі экономикалар тауарлар үшін төлемдерді тарифтер мен алымдар сияқты ағымдағы шот бақылауларын қолдану арқылы қатты шектеді. 2016 жылғы зерттеуге сәйкес, капиталға бақылау жасауды жүзеге асыру екі ел жағдайында капиталға бақылау жасауды жүзеге асыратын ел үшін пайдалы болуы мүмкін. Капиталды бақылаудың әсері екі елде де капиталға бақылау жасалса, түсінікті емес.