Кіріспе

Австро-Венгрия әскери-теңіз флотының көтерілісі, 13 ақпан 1918 ж. Каттаро көтерілісі Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде болды. 1918 жылы 1 ақпанда сол кезде Австрия-Мажарстанға тиесілі Каттаро (қазіргі Котор, Черногория) Адриатика шығанағындағы Австрия-Мажарстан әскери-теңіз флотының теңізшілері бастады. Көтеріліс оқшауланып қалды және үш күннен кейін адал әскерлердің келуімен тасталуы керек болды. Кейіннен төрт теңізші теңіз заңына сәйкес өлім жазасына кесілді. Теңіз тарихшысы Халперн бұл оқиғаны австро-венгер монархиясының ақыр соңында оны басып алатын әлеуметтік күштерге қарсы соңғы жеңісі ретінде суреттейді.

Тарихи негіздер

1918 жылдың басында азық-түлік жағдайына, саяси жағдайларға, сондай-ақ соғыс шаршауына деген қанағатсыздық одан әрі өсті. 1917 жылғы Октябрь революциясынан кейін және большевиктердің бейбітшілік ұсынысынан кейін кең шеңберлер, әсіресе жұмысшы таптың өкілдері, неміс Жоғарғы армиясы жоғары талап қою арқылы Шығыс майданында үміттенген бейбітшілікке қауіп төндіре алады деп қорқытты. Оған наразылық білдіру үшін бүкіл Австрия-Мажарстан бойынша 700 000-нан астам қатысушылары бар "Яннер-стрийк" болды. Жұмысшылар кеңестері құрылды, олар сондай-ақ жақсырақ жабдықтауды, цензураны жоюды, әскери жағдайды тоқтатуды және сегіз сағаттық жұмыс күнін енгізуді талап етті. Сонымен қатар, шабуыл толқыны Поладағы әскери-теңіз арсеналына да жетті. Монархиядағы ереуілдер 21 қаңтарда аяқталғаннан кейін, 28 қаңтарда Полада да жұмыс қайта басталды. Қатысудың аяқталғанын білмейтін Каттародағы әскери кемелердің теңізшілері демонстрация өткізуге шешім қабылдады, бұл қозғалысқа одан әрі серпін береді деп үміттенді. Австрия-Мажарстанның оңтүстігіндегі Каттаро базасы Черногория аумағында орналасқан және шығанаққа қарап тұрған Ловчен 1916 жылы Черногория мен Солтүстік Албанияны басып алу кезінде басып алынғанда ерекше стратегиялық маңызға ие болды. Каттаро қазір Отранто бөгетіне қарсы операциялардың маңызды базасына айналды, Жерорта теңізіндегі су асты кемелері үшін база және Балқан майданына керек-жарақтар үшін. Бұл мақсатта, эсминстерден, торпедалық қайықтар мен су асты кемелерден басқа (олар да неміс), флагманның (австриялық) "SMS Sankt Georg" және V. Кемелік дивизияның бүкіл крейсерлік флотилиясы орналастырылды. Жоңғар, торпедалық қайықтар мен су асты кемелері, сондай-ақ қазіргі заманғы Rapidkreuzer (тез крейсерлер) теңіз соғысының негізгі жүгін көтеріп жүрді, ал ірі кемелер негізінен істен шыққандай, зәкірде болды, өйткені Германия империясында сияқты флоттың жойылу қаупі тым үлкен болып көрінді (флот). Бұл да осы бөлімшелердегі офицерлер мен экипаждар арасындағы шиеленістің артуының маңызды себебі болды. Екіпаж басшыларының әділетсіз және қатыгездікпен қарағанын сезінді. Олар ұятсыз жаттығуларға, жарамсыздық үшін қатаң жазаға, жиі жас офицерлердің қорлауларына, қорлауларына, офицерлерге қарағанда кедей рациондарға, жыртылған киімдерге, аз үйге шығуға наразы болды. Көптеген экипаж мүшелері металл өңдеумен айналысатын және социал-демократиялық жұмысшылар қозғалысының идеяларымен байланыста болған. Олар демократиялық реформалар жүргізуді талап етті. Офицерлердің артықшылықты жағдайы олардың бейбітшілікке қызығушылық танытпағанын, бірақ соғысты ұзартқысы келгенін, ал қарапайым сарбаздар мен олардың отбасылары үлкен кедейліктерге ұшырағандығын күдіктендірді.

Көтерілістің үшінші және соңғы күні, 1918 жылдың 3 ақпаны

Таңертең сағат 7:30-да Поладан келген 3-дивизия Эрцгерцог Фердинанд Макс, Эрцгерцог Фридрих және Эрцгерцог Карл, сондай-ақ торпедалық қайықтар мен эсминстермен бірге Каттароның сыртқы шығанағына кірді. Соңғы ультиматум сағат 10-ға қойылды. Қызыл тудың қалған кемелерінде экипаж мүшелерінің көбісі беріле бастады. Раш пен Сесан таңертең "Гаа" экипажын табанды болуға көндіруге тырысты, бірақ олардың көпшілігін сендіре алмады. Сесан әуежайға барды. Раш Санк-Георгке қайта оралды. Онда экипаж қайтадан дауыс беруді талап етті және көтерілістің жалғасуына әлі де аз адам қолдау білдіргені анық болды. Раш қызыл туды түсіруді бұйырды және контр-адмирал Хансаға тұтқын ретінде хабар берді. Содан кейін қалған бірнеше кеме де қызыл туды түсірді; көтеріліс аяқталды. Сесан орталық комитеттің төрағасы Густав Стоновскиймен және басқа бір NCO-мен бірге ұшақпен Италияға қашып кетуді қолға алды.

Құқықтық өңдеу

Сол күні командашылар "жоғары жауапкершілікке тартылмаған элементтер" деп атаған экипаж мүшелерін түсіру және ұстау басталды. Бірдей саясат болмағандықтан, тіпті офицерлердің мүддесін қорғаған комитет мүшелері, сондай-ақ көтеріліске қосылмаған, бірақ жалпы сенімсіз деп саналатын экипаж мүшелері 678 тұтқындалғандардың арасында болды. Питер Фитл 2018 жылы жарияланған басылымда процедураларды егжей-тегжейлі қарастырды.

Барабан басындағы соттың әскери төрелігі

Әскери-теңіз портының командирі Гусекке айыптау ісі жүктелген болатын. Ол соғыс сотына 40 адамды таңдап алды. Ол тез арада айыпты анықтауды талап етті. Сот 7 ақпанда басталды және ол үш күннен аспауы тиіс. Қылмысқа көтеріліспен күрес жүргізуді айыптап отыр. Қылмысқа айыпталушыларды қорғау үшін төрт офицер тағайындалды. Азаматтық адвокат доктор Митрович сот процесінің соңғы күнінің соңында ғана келді. Қорғаудың Präklusivfrist (мерзімі) өткенін растаған наразылықтарынан кейін сот 18 айыпталушыны сотқа жатқызуға құқылы емес деп мәлімдеді. Fitl сынға алады, егер нақты мерзімі өткен жағдайда (бұл қазіргі уақытта анықталмайды), бұл барлық жауапкерлерге қатысты болуы керек еді. Қорғау жауапкершіліктен бас тартуға тырысты: басқалар алып кеткен жағдайлардың мәжбүрлілігі, "Сент-Джордж", "Гаа", "Монарх" атты артиллериялық оқтығынан қорқу. Маңызды сұрақ: кім қару қолданды? "Санкт-Джордж" бас офицері Зипперердің жағдайында, ол не соғыс сотында, не содан кейін де, Шижгорич немесе Уйдюр немесе екеуі де оған оқ атқан жоқ. Соттың соңғы күні бірнеше шақырылған куәгерлер тыңдалмаған кезде, қорғаушылар наразылық білдірді. Олар, сондай-ақ, айыпталушылардың мүддесін қорғайтын куәгерлерді тыңдауға ниетті. Өтініштер қабылданбады, мүмкін соттың уақыты аз болғандықтан. Ақырында, алты адам көтеріліс қылмысына кінәлі деп танылды; олардың ішінде Франтишек Раш, Антон Грабар, Джерко Сисгорич және Мате Берничевич өлім жазасына кесілді, Франц Баджел және Людвиг Сзекац ауыр түрмеге кесілді (тиісінше он және бес жыл), ал екі адам ақталды. Қалғандары әскери соттың қарауына жіберілді. Сол күні судьялар өлім жазасына кесілгендерге қатысты Гусекке кешірім беру туралы өтінішті қарастырды (Фитлдің айтуынша, бұл жалпы процедура), ал көпшілік оған дауыс берді. Гюсек бұл өтінішті қабылдамады және 10 ақпанда өлім жазасын бекітті. Азаматтық адвокаты доктор Митрович императорға кешірім сұрап өтініш жолдады, оны ол басқа нәрселермен қатар сот процесінің әділетсіз жүргізілуімен дәлелдеді. Император жауап бермеді. Ажырату 1918 жылы 11 ақпанда таңертең жақын маңдағы Шкалжари ауылының зират қабырғасының астында өтті. Олар жалпы қабірге қойылды.

Тергеулер

Кеме командирлері тағы да әскери соттың алдында айыптыларды ұсынуға мүмкіндік алды. Кейбір жағдайларда бұл алдыңғы есептерге қарағанда олардың санын азайтуға әкелді. 678 адам тұтқындалғаннан кейін 45 адам қамауға алынды. Бірақ Гусек тек 392 адам ғана жауапқа тартылатынын шешті. Сұхбат сәуір айында басталды. Қамауға алу ордерінің жазбаша көшірмесін және алдын ала тергеу туралы бұйрықты ұсыну талабы орындалмаған. Сондай-ақ, қамауға алынғандарға шағым беру мүмкіндігі туралы хабарланбаған. Тергеуді он әскери адвокат (аудитор) жүргізді, олар мүмкін ақтау аспектілерін де жан-жақты қарады. Әскери офицерлердің Антантаның бұл іске қатысы бар екендігі немесе саяси немесе ұлттық агенттердің агитациясы болды деген күдіктері негізсіз болып шықты. Маусым айында тергеу жұмыстары аяқталып, есептер (Referate und Anträge) берілді. Олар айыпталушылардың 234-ін бүлік шығару немесе көтеріліс үшін айыптауды, ал қалған 351-ін айыптаудан босатуды талап етті. Алайда, Гусек 392 адамға айыптауды бұйырды, қалған 193 адам босатылды, немесе кейбір жағдайларда тәртіптік жазаға тартылды және бірнеше жағдайда басқа сотқа жіберілді.

Әскери соттар

Гюсек тамыздың соңында 386 айыпталушыға айып тақты. Фитль бастапқы айыптаудың қате екенін сезінеді. Аудитор майор Вольфтың басшылығымен сот 1918 жылы 16 қыркүйекте басталды және Каттаро маңындағы Мулладағы сардина фабрикасында өтті. Гюсек Вольфке ол сұраған прокурорды берді. Фитльдің тұжырымы бойынша, бұл әділ сот туралы қазіргі заманғы идеялармен үйлесімсіз. Билік өкілдері көтеріліс туралы және сот процесінің жаңалықтары сыртқа шықпасын деп шаралар қабылдады. Алайда, аймақта артиллерия орналасуында лейтенант ретінде орналастырылған Юлиус Браунталь ақпан айында Виктор Адлерді SPÖ-ге хабарлауға қол жеткізді. Адлер 11 ақпанда соғыс министрімен сөйлесті. Министр өлім жазасына тағы да тыйым салуға уәде берді. Ал, SPÖ бұл оқиғаларды жария етпеді. Тек 8 қазанда Рейхстагта көтеріліс және әскери сот процестері талқыланды, өйткені Оңтүстік славян депутаты доктор Антон Корошецтің сұрағы бойынша. Халықтың үдемелі қысымына бойсұнып, император Карл сот процесін тек 31 "қаңқабасшы, басты қылмыскерлер мен офицерлерге" қарсы жалғастыруға шешім қабылдады. Содан кейін 348 адам ақталды, бірақ Полаға жіберілді. 31 қазанда, сот отырысының 37-ші күні, сот 5 қарашаға ауыстырылды. Алайда саяси жағдайдың өзгеруіне байланысты оны қайта бастау мүмкін болмады. Фитльдің айтуынша, бұл жағдай өте күлкілі болды, өйткені Оңтүстік славян халықтары Габсбург монархиясынан бөлініп кеткен болатын; Император Карл флотты жаңадан құрылған Оңтүстік славян мемлекетіне тапсырған; К.у.к. соғыс соты ақыры шет мемлекеттің теңіз флотының экипаж мүшелерін шет ел аумағында сынады. Сот аяқталмаған.

Салдарлар

Аустрия-Венгрия әскери-теңіз флотының бас қолбасшысы адмирал Максимилиан Нжегован осы оқиғалардан кейін зейнетке шығуын сұрауға мәжбүр болды. Оның орнына Миклош Хорти контр-адмирал болып тағайындалды. Контр-адмирал Ханса да ауыстырылды, "Сент-Георг" қызметтен алынып, тұрғын кемеге айналдырылды. Бұл оқиғаларда әскердің шешуші қарсыласы болғанымен, 1918 жылы осы бөлімдегі оқиғалар да көбейді. Мысалы, Юденбург бүліншілігін қараңыз.

Қабылдау

Бұл оқиғаларға көпшілік көңіл бөлмеді. Тек тоғыз жылдан кейін ғана журналист және философия докторы Бруно Фрей Der Abend газетінде оқиғаларды жан-жақты зерттеді. Ол соттың хаттамасына қол жеткізді. Қазір бұл кітаптар жоғалып кеткен деп саналады. Фрейдің еңбегі оның социалистік және кейін коммунистік дүниетанымы тұрғысынан пропагандалық болғанымен, ол тарихшыларға да қызығушылық тудырады. Сонымен қатар, кейбір замандастарымыз да куәлік берді.

Монографиялар

1958 жылы чех Jindřich Veselý оқиғалар туралы кішкентай кітап шығарды: "Povstání v Boce Kotorské (Чех: Котор шығанағындағы көтеріліс). Сонымен қатар қосымшада бірнеше фотосуреттер жарияланды. Фитльдің айтуынша, ол чех теңізшілерінің үлесін тым жоғары бағалаған. Плашканың 1963 жылғы "Cattaro Prag" диссертациясы әлі күнге дейін неміс тіліндегі стандартты еңбек болып саналады. Оның жанында ең көп және маңызды зерттеуді хорват Бернард Стулли жазды: "Ustanka mornara u Boki Kotorskoj (хорватша: Каттаро шығанағындағы теңізшілердің көтерілісі) ". Екеуі де сол кезде қолжетімді болған Австрияның мемлекеттік архивіндегі құжаттарды қарап шықты. 1935 жылы оқиғалар туралы итальяндық кітап (La rivolta di Cattaro) жарық көрді. Автор Капитано Нери басты кейіпкерлерді итальяндық ұлтшылдық идеологиясының іргетасы ретінде бұрмалады. Ағылшын тілінде маңызды зерттеулерді 2001 жылы және 2003 жылы Сондхаус пен Хальперн ұсынды.

Бағалаулар

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Австрия мен Венгриядағы көтеріліс негізінен бүлдіруші және зиянды деп танылды, ал басқа жалғастырушы мемлекеттерде оңтайлы түсінік байқалды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Югославия мен Чехословакияның коммунистік мемлекеттері, сондай-ақ марксистік Шығыс Еуропаның тарихнамасы оқиғаларды славяндық және большевистік деп бағалады. Плашка Каттародағы іс-қимылдар революциялық демонстрация ретінде жасалған деген қорытындыға келді. Қызыл тулар демонстрацияны бүлікшілдікке айналдырды. Оқиғалар қарулы биліктің құрылымындағы жарылысты анық көрсетті. Шешімдеген фактор - шешілмеген ұлт мәселесі емес, әлеуметтік және саяси мәселе. Теңіз тарихшысы Халперннің айтуынша, бұл оқиғаны монархияның соңының басталуы ретінде суреттеп болмай, оны ақыр соңында басып алатын әлеуметтік күштерге қарсы соңғы жеңісі ретінде көрсетуге болады. Тарихи дереккөздерді таңдап, Кул Каттаро көтерілісін Киль бүлігіне теңеді. Ол оқиғалардың арасында айқын ұқсастықтарды тапты. Бірақ Каттародағы іс-қимыл елдегі ереуілдің үлкен толқыны аяқталғалы басталды. Осылайша іс-қимыл тым кеш болды және Кильдегі оқиғаларға қарағанда оқшауланды. Кильде теңізшілер мен от жағушылар оларды дереу қолдаған жұмыс күші мен құрлықтағы теңіз әскерінің қызметкерлерімен байланысқа түсті.

Роман, әңгіме, драма

Неміс жазушысы Фридрих Вольф (1888-1953) 1930 жылы Бруно Фрейдің кітабына негізделген "Die Matrosen von Cattaro" драмасын жазды. Журналист және тарихшы Ева Пристер "Begnung im Morgengrauen" (Таң атқанда кездесу) әңгімесінде көтеріліс туралы айтады. Бұл әңгіме "Озаттық иісі" жинағына енген. Алты тарихи оқиға. (Ол -) азатлық ағашы. Алты тарихи оқиға.) Глобус Верлаг (Австрияның коммунистік баспа үйі), Вена 1955. Жұмысшы сынып жазушысы Франц Ксавер Флейшхакер, торпедалық қайықта көтеріліске куә болған, роман жазды: Каттаро. К.у.к. Крейгсмарине соңғы күндері романы. (К.у.к. Кригсмарине соңғы күндері жазылған роман). Глобус Verlag, Вена, 1957 жыл.

Еске алу

Шкалжари зираты алдында Котордан (Каттаро) 15 минут қашықтықта мемориал бар. Осы жерде, зират қабырғасының астында төрт теңізші өлтірілді. Сот ғимаратында да, Котор түрмесінде де оқиғалар мен өлім жазасына кесілген теңізшілерге қатысты тақташалар бар.