Кіріспе

Югославия Федеративтік мемлекеті (1943-1992) Босния және Герцеговина Социалистік Республикасы, әдетте Социалистік Босния немесе жай ғана Босния деп аталады, Югославия Социалистік Федеративтік Республикасын құрайтын алты федеративтік мемлекеттің бірі болды. Ол қазіргі Босния мен Герцеговинаның 1945 және 1992 жылдар аралығында әртүрлі ресми атаулармен, соның ішінде Демократиялық Босния мен Герцеговина (1943-1946) және Босния мен Герцеговина Халық Республикасы (1946-1963) болды. Югославияның ішінде Босния мен Герцеговина Югославияның оңтүстік славян этностарының ұлттық мемлекеттері болған басқа да мемлекеттердегідей, басым этникалық топтары жоқ ерекше федеративтік мемлекет болды. Ол жергілікті тұрғындарда "этностық кілт" немесе "ұлттық кілт" деп аталатын санкцияланған консоционизацияның қатаң талаптарымен, ең үлкен 3 этностың (босниялық мұсылмандар, хорваттар және сербтер) саяси өкілдік тепе-теңдігіне негізделген. Сараево өзінің бүкіл өмір бойы астана болып қызмет етті және тәуелсіздік алғаннан кейін астана болып қалды. 1990 жылы Социалистік республика өзінің социалистік институттарынан бас тартып, 1992 жылы Югославиядан тәуелсіздігін жариялаған Босния және Герцеговина Республикасы ретінде либералды институттарды қабылдады. Босния мен Герцеговина үкіметі 1990 жылдың 20 желтоқсанына дейін Югославия коммунистер одағының босниялық бөлімшесі Босния мен Герцеговина коммунистер одағының жалғыз бақылауында болды. Босния мен Герцеговинаның шекаралары 1918 жылға дейін созылған Австрия-Венгрия билігі кезінде Босния мен Герцеговинаның кондоминиумымен бірдей болды. Сол жылы Босния Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігінің құрамына кірді және бірнеше бановиналарға (өңірлік әкімшілік бірліктер) бөлінді, атап айтқанда Врбас, Дрина, Зета және Хорватия бановиналарының бөліктері. Халық Республикасының құрылуымен оның қазіргі шекаралары айқындалды.

Атауы

Босния мен Герцеговинаның ұлттық азаттық үшін мемлекеттік антифашистік кеңесінің (ZAVNOBiH) Мрконжич Градтағы отырысы кезінде 1943 жылдың 25 қарашасында. 1945 жылы сәуірде оның атауы Босния мен Герцеговина Федеративтік мемлекеті ретінде ресмилендірілді, ол Демократиялық Федеративтік Югославияның құрамдас бөлігі болды. 1945 жылы 29 қарашада Югославия Федеративтік Халық Республикасы деп аталуын өзгерткенмен, сондай-ақ 1946 жылғы Югославия Конституциясының екі айдан кейін қаңтарда жариялануымен, оның құрамына кіретін бірліктер де өз атауларын өзгертті. Босния мен Герцеговинаның ФС Босния мен Герцеговина Халық Республикасы (Narodna Republika Bosna i Hercegovina / Народна Република Босна и Херцеговина) болып танылды. Бұл конституциялық жүйе 1963 жылғы Югославия Конституциясына дейін сақталды. 1963 жылы 7 сәуірде Югославия Югославия Социалистік Федеративтік Республикасы ретінде қайта құрылды және PR Босния және Герцеговина өзінің атын Босния және Герцеговина Социалистік Республикасы деп өзгертті. 1992 жылы 1 наурызда тәуелсіздік алғаннан кейін ел Босния және Герцеговина Республикасы деп аталды. Дейтон келісіміне сәйкес, ол 1997 жылы Босния мен Герцеговина деп аталатын федеративтік мемлекет болды.

Тарих

Югослав федерациясындағы орталық географиялық жағдайына байланысты соғыстан кейінгі Босния әскери қорғаныс өнеркәсібін дамыту үшін стратегиялық тұрғыдан таңдалды. Бұл Боснияда қару-жарақ пен әскери қызметкерлердің көп шоғырлануына ықпал етті; 1990 жылдары Югославияның ыдырауынан кейінгі соғыстың маңызды факторы. Алайда, Боснияның Югославия құрамында өмір сүруі, негізінен, бейбіт және өркендеген. 1950 жылдардың басында кедей республикалардың бірі болғандықтан, ол тез арада экономикалық тұрғыдан қалпына келді, өнеркәсіптік дамуды ынталандыру үшін оның кең табиғи ресурстарын пайдаланды. Югославиялық коммунистік "қауымдастық пен бірлік" ілімі Боснияның әртүрлі және көп ұлтты қоғамына әсіресе сәйкес келді, өйткені осындай төзімділік жүйесіне байланысты мәдени және әлеуметтік тұрғыдан өркендеді. Бүкіл Босния мен Герцеговинадағы мәдени төзімділіктің жақсаруы 1984 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарын өткізу үшін Сараевоның таңдалуымен аяқталды.

Саясат

50-60-шы жылдардағы федерацияның саяси тұрақсыз бөлігі болып саналғанмен, 70-ші жылдары күшті босниялық саяси элитаның көтерілуі болды. Коммунистік жүйеде жұмыс істеген кезде, Джемал Бихедич, Бранко Микулич және Хамдиа Поздерак сияқты саясаткерлер Босния мен Герцеговинаның егемендігін нығайтты және қорғады. Олардың күш-жігері Титоның 1980 жылы қайтыс болғаннан кейінгі дүрбелең кезеңінде маңызды болды және бүгінде Боснияның тәуелсіздігіне қарай алғашқы қадамдардың бірі болып саналады. Алайда республика сол кездегі ұлттылық климаттан еш зардап шекпеді. 1980 жылы Титоның өлімінен кейін, негізінен серб академиясында байқалған ұлтшылдық идеялардың өсуі Боснияны өз қоғамында ұлтымыздың өсуі туралы айыптауларға қарсы тұру үшін қысымға алды. Боснияның саяси басшылығы қабылдаған ең даулы оқиғалардың бірі 1983 жылы Сараево процесі деп аталатын, онда Сербияның саяси басшылығының қысымымен босниялық саяси элита өз ықпалын бірнеше босниялық ұлтшылдарды саяси құрбандық ретінде серб ұлтшылдарына қарсы күресте саяси ұпайлар алу үшін айыптауға пайдаланды. Сараево процесінің басты мақсаты - "Ислам декларациясы" атты әдеби шығарманы жазғаны үшін Әлия Изетбеговичті айыптау. Бұл шығарма Югославияның коммунистік режимі кезінде бұрынғы Югославияның социалистік идеалдарына радикалды көзқарас ретінде қарастырылды. Мұндай сот процестері коммунистік режимде өте жиі болып, сөз бостандығын шектеудің үлгілі әдісі болды. Босниялық саясаткерлер бұл тәжірибені серб ұлтына қарсылық білдіруді және әсіресе, босниялықтарға конституциялық этникалық мәртебе берген 1970 жылдардағы конституциялық түзетулерді қайтаруға тырысқан Слободан Милошевичтің саясатына қарсылық білдіруді растау үшін қолданды. Бұл процесс сербтер лоббисі Боснияны "қара халық" деп атап, оған қарсы шыққандардың барлығы сотталады деп, босниялық мұсылман коммунистер мұсылман діндарларын қудалайтынын айтып, кері әсерін тигізді. Мұндай үгіт-насихат көптеген босниялық мұсылмандарды өздерінің ойлауларына тартты. Басқалары Сараево процесін босниялық тәуелсіздік процесін бұзатын саяси әуесқойларды жоюдың жолы деп түсіндірді.

Босния мен Герцеговинадағы соғысқа дейінгі жағдай

Коммунизм құлап, Югославияның ыдырауы басталғанда, бұрынғы коммунистік төзімділік ілімі өз күшін жоғалта бастады, бұл қоғамдағы ұлтшыл элементтерге өз ықпалын кеңейтуге мүмкіндік берді. Босния мен Герцеговинада 1990 жылы қарашада өткен алғашқы көппартиялы сайлауда елдің үш ірі этникалық партиясы: Босниялық демократиялық іс-қимыл партиясы, Серб демократиялық партиясы және Босния мен Герцеговинаның хорват демократиялық одағы жеңіп алды. Сайлаудан кейін олар коалициялық үкімет құрды. Партиялар билікті этникалық желі бойынша бөлісті, сондықтан Босния және Герцеговина Социалистік Республикасының президенті босниялық, парламент төрағасы босниялық серб, премьер-министр босниялық хорват болды.

Бөлек болу

1991 жылы Словения мен Хорватия Югославия Социалистік Федеративтік Республикасынан тәуелсіздік алғаннан кейін, Босния мен Герцеговина 1991 жылдың қазан айында өзінің егемендігін жариялады және 1992 жылдың наурыз айында тәуелсіздік туралы референдум ұйымдастырды. Босния және Герцеговина Социалистік Республикасының Парламенті референдум өткізу туралы шешім босниялық сербтердің көпшілігі наразылық білдіріп, мәжілістен кеткеннен кейін қабылданды. Бұл босниялық сербтер жиналысының мүшелері босниялық сербтер халқын 1992 жылдың 29 ақпаны мен 1 наурызында өткен референдумға бойкот жасауға шақырды. Референдумға қатысушылар саны 64 67%, ал дауыс беру тәуелсіздікке 98% -ды құрады. Тәуелсіздікті 1992 жылы 5 наурызда парламент жариялады. Референдумға бір күн қалғанда Сараевода өткен тойдың екі босниялық сербінің өлтірілуі босниялық сербтердің саяси басшылығы тарапынан наразылық білдіру үшін жолды бөгеудің себебі ретінде қолданылды. Босния соғысына әкелген саяси және әлеуметтік күйзеліс одан әрі жалғасты. Босния және Герцеговина Социалистік Республикасы 1992 жылы 8 сәуірде "Социалистік" деген қосымшаны жоғалтып, Босния және Герцеговина Республикасы деп қайта аталды. Ол толық капиталистік экономикалық жүйеге қарай қозғала бастады. Республика Югослав соғыстарының аяқталуына дейін социалистік реалистік символдарды сақтады. Республиканы Алия Изетбегович саяси ортада басқарып отырды. 1992 жылы республика Югославия Социалистік Федеративтік Республикасынан тәуелсіздігін жариялады.