Кіріспе
Қара бұрыш (Piper nigrum) – қырыққабат тұқымдасына жататын гүлді өсімдік. Ол жемісі (бұрыш) үшін өсіріледі, осы жеміс әдетте кептіріліп, дәмдеуіш және маусымдық ретінде қолданылады. Жемісі – диаметрі шамамен (жаңа және толық піскен), қою қызыл түсті дрюпа (тас жеміс) болып келеді және бір бұрыш тұқымын қамтитын тасқа ие. Бұрыштар мен олардан алынған ұнтақталған бұрыш жай ғана бұрыш деп немесе нақтырақ қара бұрыш (пісірілген және кептірілген жасыл жеміс), жасыл бұрыш (кептірілген жасыл жеміс) немесе ақ бұрыш (піскен жемістің тұқымы) деп сипатталады. Қара бұрыш Индияның Малабар жағалауына тән, және Малабар бұрышы онда және басқа тропикалық аймақтарда кеңінен өсіріледі. Ұнтақталған, кептірілген және пісірілген бұрыштар ежелгі заманнан бері дәм беру үшін де, дәстүрлі медицина ретінде де қолданылып келеді. Қара бұрыш – әлемдегі ең көп саудаланатын дәмдеуіш және әлемдегі асханаларға қосылатын ең көп таралған дәмдеуіштердің бірі. Оның ащылығы пиперин химиялық қосылысына байланысты, ол чили бұрышына тән капсаициннен өзгеше. Батыс әлемінде дәмдеуіш ретінде кеңінен қолданылады, көбінесе тұзбен бірге қолданылады және ас үстелінде шайқағыштарда немесе диірмендерде болады.
Black pepper (Piper nigrum) is a flowering vine in the family Piperaceae, cultivated for its fruit (the peppercorn), which is usually dried and used as a spice and seasoning. The fruit is a drupe (stonefruit) which is about in diameter (fresh and fully mature), dark red, and contains a stone which encloses a single pepper seed. Peppercorns and the ground pepper derived from them may be described simply as pepper, or more precisely as black pepper (cooked and dried unripe fruit), green pepper (dried unripe fruit), or white pepper (ripe fruit seeds). Black pepper is native to the Malabar Coast of India, and the Malabar pepper is extensively cultivated there and in other tropical regions. Ground, dried, and cooked peppercorns have been used since antiquity, both for flavour and as a traditional medicine. Black pepper is the world's most traded spice, and is one of the most common spices added to cuisines around the world. Its spiciness is due to the chemical compound piperine, which is a different kind of spiciness from that of capsaicin characteristic of chili peppers. It is ubiquitous in the Western world as a seasoning, and is often paired with salt and available on dining tables in shakers or mills.
Этимология
Бұрыш сөзі көне ағылшын тіліндегі pipor, латын тіліндегі piper және πέπερι сөзінен туындаған. Грек тіліндегі атауы, шамасы, дравидтік пиппали сөзінен келген, ол "ұзын бұрыш" дегенді білдіреді. Санскрит тіліндегі пиппали де солай мағына береді.
Қара қырыққабат
Қара бұрыш бұрыш өсімдігінің әлі жасыл, піспеген жемісінен алынады. Жылу бұрыштың жасуша қабырғаларын бұзып, кептіру кезінде қоңырту ферменттерінің жұмысын жеделдетеді. Ұнтақталған ақ бұрыш қытай, тай және португал асханаларында жиі қолданылады. Ол кейде басқа да асханаларда салаттарда, ақ түсті соустарда және картоп пюресінде қара бұрышқа орнына қолданылады, себебі қара бұрыш көзге анық көрінеді. Дегенмен, ақ бұрышта жемістің сыртқы қабатында болатын кейбір заттар жоқ, соның салдарынан дәмдік сипаттамасы өзгеше болады.
Жасыл қырыққабат
Жасыл бұрыш, қара бұрыш сияқты, піспеген дәнектерден жасалады. Кептірілген жасыл бұрыш дәнектерінің жасыл түсін сақтап қалу үшін, мысалы, күкірт диоксидімен, консервілеу арқылы немесе суық кептіру арқылы өңделеді. Тұздалған бұрыш, сонымен қатар жасыл, тұзды немесе сірке суында сақталған піспеген дәнектер. Жаңа, сақталмаған жасыл бұрыш дәнектері кейбір асүйлерде, мысалы, тай және тамил асүйлерінде қолданылады. Оның дәмі "дәмді және жаңа" деп сипатталған, "жағымды хош иісімен" бірге. Кептірілмесе немесе сақталмаса, олар тез бұзылады, сондықтан халықаралық тасымалдауға жарамсыз.
Қызыл қымыз
Қызыл бұрыш дәнегі әдетте тұзды және сірке суында сақталған піскен дәнектерден тұрады. Піскен қызыл бұрыш дәнегін де жасыл бұрыш өндіру үшін қолданылатын түсін сақтау технологияларын пайдаланып кептіруге болады.
Қызғылт қымыз және басқа да өсімдіктер
Қызғылт бұрыш - бұл Перу бұрыш ағашының (Schinus molle) немесе оның туысы, Бразилия бұрыш ағашының (Schinus terebinthifolius) жемісі, олар басқа тұқымдасқа (Anacardiaceae) жатады. Олар кешью тұқымдасына жататындықтан, ағаш жаңғағына аллергиясы бар адамдарда анафилаксияны қоса алғанда, аллергиялық реакцияларды тудыруы мүмкін. Чили және Аргентинаның салқын және қоңыржай аймақтарында Drimys winteri (“канело” немесе “қысқы қабық”) ағашының қабығы бұрыш орнына қолданылады, онда оны табу оңай. Жаңа Зеландияда қара бұрыш туысы кавакаваның (Piper excelsum) тұқымдары кейде бұрыш ретінде қолданылады; Pseudowintera colorata (“таулы хортопота”) жапырақтары да бұрышқа жақсы орынбасар болып табылады. АҚШ-та далалық бұрыш, ең кішкентай бұрыш, шопанның қалтасы, хрен және далалық пенникрес сияқты бірнеше өсімдіктер бұрыш орнына қолданылады.
Тарих
Қара бұрыш Оңтүстік Азия мен Оңтүстік-Шығыс Азияда өседі және кемінде б.з.д. 2000 жылдан бері үнді тағамдарында қолданылып келеді. Дж. Иннес Миллердің айтуынша, бұрыш Таиландтың оңтүстігінде және Малайзияда өсірілгенімен, оның ең маңызды көзі Үндістан, әсіресе қазіргі Керала штатындағы Малабар жағалауы болған. Кераладағы Музирис ежелгі порты, қара бұрыш және басқа да түрлі дәмдеуіштерді экспорттаумен танымал болғандықтан, Рим империясымен, Египетпен, Месопотамиямен, Левантпен және Йеменмен сауда жасағаны туралы көптеген классикалық тарихи дереккөздерде айтылады. Бұрыш дәндері өте құнды сауда тауары болған, олар көбінесе "қара алтын" деп аталған және тауар ақшасының бір түрі ретінде қолданылған. Осы сауданың мұрасы кейбір батыс құқықтық жүйелерінде сақталған, онда "бұрыш жалдау" термині, негізінен, сыйлық болып табылатын нәрсе үшін жасалған шағын төлем ретінде танылады. Қара бұрыштың ежелгі тарихы жиі ұзын бұрышпен, жақын туысқан Piper longum-ның құрғатылған жемісімен байланысты (және шатастырылады). Римдіктер екеуін де білген және көбінесе оларды просто piper деп атаған. Шындығында, жаңа әлемнің және қызыл бұрыштың ашылуына дейін ұзын бұрыштың танымалдылығы толығымен төмендемеді. Қызыл бұрыштың кейбір түрлері құрғатылғанда пішіні мен дәмі ұзын бұрышқа ұқсас болғандықтан, оларды Еуропаға қолайлы жерлерде өсіру оңай болды. 16 ғасырға дейін бұрыш Ява, Сунда, Суматра, Мадагаскар, Малайзия және Оңтүстік-Шығыс Азияның барлық жерінде өсірілген. Бұл аймақтар негізінен Қытаймен сауда жасаған немесе бұрышты жергілікті жерде қолданған. Малабар аймағындағы порттар Үнді мұхитының шығысынан келген басқа дәмдеуіштердің саудасы үшін де тоқтау орны болды.
Ежелгі заман
Қара бұрыш дәндері Рамзес II-нің мұрын тесіктерінен табылды, олар 1213 ж.б.д. қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай мумификация рәсімдерінің бір бөлігі ретінде салынған. Ежелгі Египетте бұрыш қалай қолданылғаны және Оңтүстік Азияның Малабар жағалауынан Нилге қалай жеткені туралы көп мәлімет жоқ. Бұрыш (ұзын және қара) Грецияда б.з.д. төртінші ғасырдың өзінде белгілі болған, бірақ ол, әдетте, өте байлар ғана қол жеткізе алатын сирек және қымбат зат болған. Рим империясының ерте кезеңінде, әсіресе Римнің 30 ж.б.д. Египетті басып алғаннан кейін, Араб теңізі арқылы тікелей Чера әулетінің Малабар жағалауына теңіз саяхаты жиі кездесетін жағдайға айналды. Бұл сауда туралы мәліметтер Эритрея теңізінің айналысы ("Periplus of the Erythraean Sea") еңбегінде қалдырылған. Грек географы Страбонның сөзіне қарағанда, ерте империя жыл сайын Үндістанға барып-қайту үшін шамамен 120 кемеден тұратын флот жіберген. Ол 50 миллионның Үндістанға жеткен ақшаның нақты сомасы ма, әлде Римдегі тауарлардың жалпы бөлшек сауда құны ма екенін нақты айтпайды, және басқа жерде 100 миллион сестерция сомасын келтіреді. Қара бұрыш Рим империясында кең таралған, бірақ қымбат дәмдеуіш болған. Апицийдің "De re coquinaria" атты үшінші ғасырлық аспаздық кітабы, бәлкім, бірінші ғасырдың бірінші ғасырындағы кітапқа негізделген, көптеген рецепттерінде бұрышты қамтиды. Эдвард Гиббон "Рим империясының құлдырауы мен құлдырауы тарихы" еңбегінде бұрыштың "римдіктердің ең қымбат тағамдарының сүйікті ингредиенті" екенін жазған.
Қытай
Егер Тан Мэн (唐蒙) атты саяхатшы туралы поэтикалық хабарламалар рас болса, онда Қытайда қара бұрыш б.з.б. II ғасырында белгілі болған болуы мүмкін. Император У Қытайдың қазіргі оңтүстік-батысына Тан Мэнды жіберген, ол "жуцзян" немесе "бұрыш майы" деп аталатын нәрсеге тап болды деседі. Оның айтуынша, ол Шу айманының, қазіргі Сычуань провинциясының базарларынан келген. Тарихшылардың көпшілігі "бұрыш майы" бетел жапырақтарынан жасалған соус деп санайды, бірақ бұл сөздің шын мәнінде ұзын немесе қара бұрышқа қатысты екенін дәлелдейтін аргументтер де бар. Біздің заманымыздың III ғасырында қара бұрыш қытай мәтіндерінде алғаш рет "хуцзяо" немесе "шетел бұрышы" деп аталып пайда болды. Ол кезде ол кеңінен танымал болған жоқ, Қытайдың оңтүстік шекарасынан тыс жерлерден келген көптеген дәмдеуіштерді, соның ішінде ұзын бұрышты сипаттаған IV ғасырдың еңбегінде де кездеспеді. Дегенмен, XII ғасырға қарай қара бұрыш байлар мен қуатты адамдардың тағамдарында танымал ингредиентке айналды, кейде Қытайдың жергілікті Сычуань бұрышын (туыс емес өсімдіктің тілді ұюын тудыратын құрғақ жемісін) ығыстырды. Марко Поло XIII ғасырдағы Қытайда бұрыштың танымал екенін куәландырып, Кинсай (Ханчжоу) қаласында оның тұтынуы туралы естігенін былай баяндады: "Мesser Marco Ұлы қағанның кеден қызметкерлерінің бірі Кинсай қаласына күнделікті тұтыну үшін 43 жүк бұрыш әкелінетінін айтты, әр жүк 223 фунтқа тең". XV ғасырдың басында Мин әскери сапарлары барысында адмирал Чжэн Хэ және оның экспедициялық флоты қара бұрыштың көп мөлшерін әкеліп қайтты, соның нәтижесінде бұрынғыда қымбат санатқа жатқан тауар қолжетімді болды.
Дәстүрлі медицина, фитохимия және зерттеулер
Көптеген шығыс дәмдеуіштері сияқты, бұрыш та тағамға қосылатын дәмдеуіш ретінде де, дәстүрлі медицина ретінде де қолданылған. Буддалық "Саманчьяпала Сутта" кітабының бесінші тарауында, монахқа алып жүруге рұқсат етілген аздаған дәрілердің бірі ретінде бұрыш кездеседі. Ұзын бұрыш күштірек болғандықтан, көбінесе қалаулы емдік құрал болды, бірақ екеуі де қолданылды. Қара бұрыш (немесе, мүмкін, ұзын бұрыш) іш қату, ұйқысыздық, ауыз қуысының іріңді жаралары, күннен күю және тіс ауыруы сияқты бірнеше ауруды емдеуге сенімді болған. Бұрыштың құрамында амидтер, пиперидиндер және пирролидиндер сияқты фитохимиялық заттар бар. Бұрыш жұтқызуға себеп болатыны белгілі. Кейбір дереккөздерде қара бұрыштағы пиперин деген зат мұрынды тітіркендіріп, жұтқызуды тудырады делінеді. Бұл мәселені зерттеу үшін жүргізілген бақылаулы зерттеулердің саны аз немесе жоқ деуге болады.
Тамақ
Бір ас қасық (6 грамм) ұнтақталған қара бұрыш та, К витаминінің (күнделікті қажетті мөлшердің 13%), темірдің (10%), марганецтің (18%) орташа мөлшерін, сондай-ақ, басқа да қажетті микроэлементтердің, ақуыздың және талшықтың шамалы мөлшерін қамтиды.
Дәмділігі
Бұрыштың шүйгін дәмділігі негізінен оның сыртқы қабығынан және тұқымынан алынатын пиперинге байланысты. Қара бұрышта пипериннің массасы 4,6-дан 9,7%-ға дейін, ал ақ бұрышта одан сәл көп болады. Тазартылған пипериннің шүйгін деңгейі, салмағы бойынша, ащы бұрыштағы капсаициннен бір процентке жуық. Қара бұрыштың сыртқы қабығында цитрустық, ағаш және гүлді ноталар беретін хош иісті терпендер де бар, олардың ішінде гермакрен (11%), лимонен (10%), пинен (10%), альфа-фелландрен (9%) және бета-кариофилен (7%) бар. Ақ бұрышта бұл иістер көбінесе жоқ, себебі ашыту және басқа да өңдеулер сыртқы қабықты (онда да шүйгін пиперин бар) алып тастайды. Бұл процесте басқа да дәмдер де пайда болады, олардың кейбіреулері шамадан тыс болғанда қолайсыз дәм ретінде сипатталады: негізінен 3-метилиндол (шошқа тыңайтқышына ұқсас), 4-метилфенол (аттың тыңайтқышы), 3-метилфенол (фенолды) және май қышқылы (ірім). Бұрыштың хош иісі ротундонға (3,4,5,6,7,8-гексагидро-3α,8α-диметил-5α-(1-метилетеніл)азулен-1(2H)-он), сесквитерпенге байланысты, ол алғаш рет Cyperus rotundus түбірінде табылды және су мен шарапта 0,4 нанограмм/л концентрациясында анықталады. Ротундон майоранда, азуда, розмаринда, базиликте, тимьянда және гераньде, сондай-ақ кейбір Шираз шараптарында да кездеседі. Бұрыш дәм мен хош иісін булану арқылы жоғалтады, сондықтан герметикалық жабылатын ыдыста сақтау оның шүйгін дәмділігін ұзақ сақтауға көмектеседі. Бұрыш жарыққа ұшырағанда да дәмділігін жоғалтады, бұл пипериннің дерлік дәмсіз изохавицинге айналуына әкеледі. Сондықтан, ұнтақталған бұрышты таратуға арналған бұрыш шайқағышқа қарағанда, тұтас бұрыш дәндерін қолмен ұсталатын диірменде немесе бұрыш шайқағышта тікелей қолдану ұсынылады. Дәмдеуіш диірмендер, мысалы, бұрыш диірмендері, 14 ғасырдың басынан бері еуропалық асханаларда кездеседі, бірақ бұрышты ұсақтау үшін бұрын қолданылған аудыш және иінтәс әдісі де ғасырлар бойы танымал болып келеді. Бұрыш дәндерінің дәмдік қасиеттерін (пиперин мен эфир майларын қоса алғанда) өңдеуден бұрын ультракүлгін С сәулесін (UV C) қолдану арқылы арттыруға әрекеттер жасалған.