Кіріспе

1995-2005 жылдар аралығында Польша президенті Александр Квасьневский (; 15 қараша 1954 жылы туған) – поляк саясаткері және журналисі. Ол 1995 жылдан 2005 жылға дейін Польша президенті қызметін атқарды. Оның президенттік мерзімі Польшаның жаңартылуымен, қарқынды экономикалық өсіммен (Польшаның ЖІӨ он жыл ішінде екі есеге өсті), жаңа Польша Конституциясының әзірленуімен (1997), Польшаның НАТО-ға (1999) және Еуропалық Одаққа (2004) қосылуымен ерекшеленді. 2004 жылы Украинадағы «Түршінді революция» кезінде демократиялық келісімге қол жеткізуге көмектесті. Ол Бялогардта дүниеге келді, Гданьск университетінде білім алды және 1980-ші жылдары коммунистік үкіметте спорт министрі болды. Коммунизм құлағаннан кейін, ол Польша Республикасының орталық-солшыл Социал-демократиясының жетекшісі, бұрынғы үкіметтік Польша Біріккен жұмысшылар партиясының мұрагері және Демократиялық солшыл Альянстың негізін қалаушыларының бірі болды. Квасьневский 1995 жылы президенттікке сайланды, бұл кезде қолданыстағы президент Лех Валенсаны жеңді. 2000 жылы ол бірінші турда шешуші жеңіске жетіп, екінші және соңғы президенттік мерзіміне қайта сайланды. Конституциялық шектеуге сәйкес, оның екінші мерзімі 2005 жылдың 23 желтоқсанында аяқталды. Rzeczpospolita газеті жүргізген 2020 жылғы сауалнама бойынша, Квасьневский Польшаның 1989 жылдан бергі тарихындағы ең үздік президент деп танылды.

Саяси мансабының алғашқы жылдары (1973-1995)

1973-1977 жылдары Квасьневский Гданьск университетінде көлік экономикасы және сыртқы сауданы оқыды, бірақ бітірген жоқ. Осы кезеңде ол саяси белсенділікке қатысып, 1977 жылы биліктегі Польша Біріккен Жұмысшылар партиясына (ПЗПР) қосылды және ол 1990 жылы таратылғанға дейін партия мүшесі болды. 1982 жылға дейін коммунистік студенттік қозғалыстың белсенді мүшесі болған ол, басқа лауазымдармен қатар, 1976-1977 жылдары Польша студенттерінің социалистік одағының (SZSP) университет кеңесінің төрағасы, ал 1977-1979 жылдары Гданьск воеводстволық одағы төрағасының орынбасары қызметін атқарды. Квасьневский 1977 жылдан 1982 жылға дейін СЖСП жоғарғы органдарының құрамында болды. 1981 жылдың қарашасынан 1984 жылдың ақпанына дейін коммунистік бақылаудағы ITD студенттік апталығының бас редакторы, содан кейін 1984 жылдан 1985 жылға дейін коммунистік жастар газеті «Сцтандар Млодыч»-тың бас редакторы болды. Ол 1985 жылы Польшадағы алғашқы компьютерлік ғылымдар журналы «Bajtek»-тің негізін қалаушылардың бірі болды. 1985 жылдан 1987 жылға дейін Квасьневский Збигнев Месснер үкіметінде жастар ісі жөніндегі министр, ал кейін 1990 жылға дейін жастар және дене шынықтыру комитетінің төрағасы болды. Ол Mieczysław Rakowski үкіметіне алдымен министр ретінде, содан кейін 1988 жылдың қазанынан 1989 жылдың қыркүйегіне дейін үкіметтік әлеуметтік-саяси комитеттің төрағасы ретінде қосылды. «Дөңгелек үстел» келіссөздеріне қатысқан ол кәсіподақтардың көптүрлілігі жөніндегі жұмыс тобын Тадеуш Мазовецки және Ромуальд Сосновскиймен бірге тең төрағалық етті. ПЗПР таратылғаннан кейін ол 1990 жылдың қаңтар-ақпанында Польша Республикасының посткоммунистік Социал-демократиялық партиясының (СДРП) құрылтайшы мүшесі болды және 1995 жылдың желтоқсанында президенттік лауазымға тағайындалғанға дейін партияның бірінші төрағасы болды. Ол 1991 жылы Демократиялық солшылдар альянсының (СДА) құрылтайшыларының бірі болды. Квасьневский 1975 жылдан 1979 жылға дейін Студенттік спорт одағында және Польша Олимпиада комитетінде (ПКОЛ) белсенділік танытты; кейіннен ол 1988 жылдан 1991 жылға дейін ПКОЛ президенті болды. 1991 жылы Варшава сайлау округінен Сеймге үміткер ретінде қатысқан ол ең көп дауыс жинады (148,533 дауыс), бірақ абсолютті көпшілікке ие болмады. Квасьневский өзінің бірінші және екінші мерзімдерінде (1991-1995) Демократиялық солшылдар альянсының парламенттік фракциясын басқарды. Ол 1993 жылдың қарашасынан 1995 жылдың қарашасына дейін Ұлттық жиналыстың Сыртқы істер комитетінің мүшесі және Конституциялық комитетінің төрағасы болды.

Төрағалық (1995-2005)

1995 жылы Квасьневский президент сайлауында жеңіске жетіп, дауыс берудің екінші турында 51,7 пайыз дауыс жинады, ал бұрынғы «Солидарлық» жетекшісі Лех Валенса 48,3 пайыз дауыс алды. Квасьневскийдің сайлауалды ұраны «Болашақты таңдайық» (Wybierzmy przyszłość) және «Барлыққа арналған Польша» (Wspólna Polska) болды. Саяси қарсыластары оның жеңісіне күмән келтіріп, білім туралы жалған мәлімдеме жасағанын көрсететін дәлелдер ұсынды. Оның университетті бітіруі де құпиялы болды. Сот Квасьневскийдің өзі туралы берген мәліметтерінде жалғандық бар екенін растады, бірақ сайлаудан кейін ғана бұл мәлім болды, және оны жазаламады. Квасьневский 1995 жылдың 23 желтоқсанында президенттік қызметке ант берді. Сол күні Миньск-Мазовецкидегі Варшаваның бірінші истребитель авиабазасында Қарулы күштердің Бас қолбасшысы болып ант берді. Оның саяси бағыты Валенсаның саясатына бірнеше маңызды жағынан ұқсас болды, мысалы, Еуропалық Одақ және НАТО-мен жақын байланыстарды нығайту. Квасьневский нарықтық экономикаға көшуді және мемлекеттік кәсіпорындарды жекешелендіруді жалғастырды, бірақ бұл процесті алдыңғы президенттен азырақ күшпен жүзеге асырды. «Барлық поляктардың президенті» ретінде танылуды үміттене отырып, сайлаудан кейін SLD-ден шықты. Содан бері Польшаның барлық президенттері қызметке кірген кезде партиялық байланыстарын тоқтатты. Кейіннен ол оңшыл үкіметпен коалиция құрды және Лешек Миллердің SLD үкіметінің қадамдарына бірнеше рет қарсы шықты. Бір кезде Квасьневскийге қолдау деңгейі 80%-ға жетті, көбінесе ол 50%-дан асып түсті. 1997 жылы польшалық «Zycie» газеті Квасьневскийдің 1994 жылы Балтық теңізіндегі Цетиново курортында бұрынғы КГБ офицері Владимир Алгановпен кездескенін хабарлады. Квасьневский бастапқыда Алгановпен кездеспегенін жоққа шығарды және газетке қарсы қылмыстық іс қозғады. Бірақ ақырында Алгановпен ресми шараларда кездескенін мойындады, бірақ Цетиновода кездеспегенін мәлімдеді. Квасьневскийдің ең үлкен жетістігі – Польшаның жаңа Конституциясын қабылдауы болды, ол бұрын қолданылып келген, сталиндік кезеңде өзгертілген құжатты алмастырды. Валенсаны жаңа Конституцияны қабылдамағаны үшін жиі сынаған. Квасьневский оны келесі референдумда мақұлдау үшін белсенді түрде үгіт жүргізді және 1997 жылдың 16 шілдесінде заңға қол қойды. Ол Польшаның НАТО-ға қабылдануын қамтамасыз ету жөніндегі жұмыстарға белсенді қатысты. 1997 жылы Мадридте өткен саммитте Польшаның делегациясын басқарды, онда Польша, Чехия және Венгрияға мүшелік ұсынылды, ал 1999 жылы 26 ақпанда Вашингтонда өткен саммитте, ол қолдаған Косово қақтығысы кезінде Польшаның НАТО-ға мүшелігін ратификациялайтын құжаттарға қол қойды. Ол альянстың одан әрі кеңеюін ілгерілетуге де белсенді қатысты, тағы жеті мемлекеттің мүшелігін және есіктерді ашық ұстау саясатын қолдады, бұл одан әрі мүшелерді қабылдау мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Ол 2002 жылғы Рига бастамасын жасады, бұл НАТО мен Еуропалық Одақтың одан әрі кеңеюіне бағытталған Орталық Еуропа мемлекеттері арасындағы ынтымақтастық форумы болды. Орталық және Шығыс Еуропадағы өңірлік ынтымақтастықты қолдаған Квасьневский 1996 жылы Ланкутта аймақтың басшыларының саммитін өткізді. Ол ұйымдасқан қылмыстың аймаққа төндіретін қаупіне қарсы сөйледі және 1996 жылы БҰҰ-ға ұйымдасқан қылмысқа қарсы күрес жөніндегі конвенция жобасын ұсынды. Ол 1997 жылы Порторожда, 1998 жылы Левочада, 1999 жылы Львов пен Ялтада өткен аймақтық лидерлердің кездесулеріне белсенді қатысты. Литвамен кейде шиеленіскен қарым-қатынастар тарихынан кейін Квасьневский 1997 жылы Вильнюсте өткен президенттік саммиттің бастамашысы болды, онда екі елдің президенттері достық шартына қол қойды. Польша кейіннен Литваның НАТО мен Еуропалық Одаққа мүшелігінің ең жақтас қолдаушысы болды және Украинаның Еуропадағы ең жақтас қолдаушысы болды. 2000 жылы ол бір турда қайта сайланды және 53,9 пайыз дауыс жинады. Оның сайлауалды науқанының ұраны: «Баршаға арналған үй – Польша» (Dom wszystkich – Polska) болды. Коммунизм құлағаннан бері президенттік сайлаудың бір турда шешілгені осы уақытқа дейін жалғыз рет болды. 2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі шабуылдардан кейін Квасьневский Варшавада халықаралық терроризмге қарсы күресті күшейту мақсатында Орталық, Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Еуропа лидерлерінің қатысуымен халықаралық конференция ұйымдастырды. Квасьневскийдің басшылығымен Польша «Терроризмге қарсы соғыста» АҚШ-тың берік одақтасы болды және Ирак соғысына әскерлерін жіберді, бұл Польша мен Еуропада қызу пікірталас тудырды. Саддам Хусейн биліктен алынғаннан кейін Польша Ирактың бір секторын басқарды. Польшаның Еуропалық Одаққа мүшелігі Квасьневскийдің екінші мерзімінде, 2004 жылдың 1 мамырында іске асты. Ол және оның әйелі Йоланта 2003 жылдың маусымында ЕО-ға қосылу шартын мақұлдау үшін үгіт жүргізді. Ол Еуропа Конституциясына Еуропаның христиан тамырларын қосуды ынталандырды. Леонид Кучмамен жақын қарым-қатынасқа ие болғандықтан, 2004 жылдың соңында Украинадағы саяси дағдарысқа – «Қызыл революцияға» делдалдық жасады және кейбір сарапшылардың пікірінше, оның бейбіт шешіміне үлкен үлес қосты. 2014 жылдың желтоқсанында Сенаттың барлау комитетінің ЦРУ азаптаулары туралы баяндамасы жарияланғаннан кейін Квасьневский 2003 жылы Польшада ЦРУ-дың құпия түрмесін құруға келіскенін мойындады, бірақ барлық іс-қимылдар Польша заңнамасына сәйкес жүргізілуі керек еді. АҚШ-тың жобалық меморандумында «Польшада ұсталған адамдар соғыс тұтқындары ретінде қарастырылады және оларға оларға тиесілі барлық құқықтар беріледі» делінген, бірақ уақыт жетіспегендіктен АҚШ меморандумға қол қоймады. АҚШ осы нысандағы қызметін үлкен құпияда жүргізді.

Даулы кешірімдер

2005 жылдың желтоқсан айында, президенттік өкілеттігі аяқталуға жақын тұрғанда, ол мемлекеттік құпияны ашқаны үшін 3,5 жылға бас бостандығынан айырылған, бұрынғы коммунистік Әділет министрінің орынбасары Збигнев Соботкаға кешірім жасады (іс жүзінде, ол қылмыскерлерді оларға қарсы операция туралы ескертті). Квасьневский түрме жазасын сынақ мерзіміне ауыстырды. Квасьневскийдің кешірім беруіне байланысты тағы бір даулы жағдай – Питер Фогель ісі. Оқиға 1971 жылға дейін барады, сол жылы Пётр Филипичинский, әйгітек Питер Фогель қатыгездікпен кісі өлтіргені үшін 25 жылға бас бостандығынан айырылды (1979 жылы 15 жылға қысқартылды). Кереметі, 1983 жылы (Польшада әскери жағдай кезінде) оған паспорт беріліп, елден кетуге рұқсат берілді. 1990 жылы ол Польшаға оралып, көп ұзамай "солшылдардың бухгалтері" деген лақап атқа ие болды, себебі ол Польша социал-демократтарының отыздан астам шоттарын басқарған бұрынғы швейцариялық банкир еді. 1987 жылы тұтқындау ордері шығарылғанмен, Фогель Польшада еркін жүріп, ақырында 1998 жылы Швейцарияда тұтқындалды. Фогель Польшаға экстрадицияланғаннан кейін, 1999 жылы Квасьневский оған рақымшылық беру процедурасын бастады. 2005 жылдың желтоқсанында (қызметтен кетуге бірнеше күн қалғанда) Квасьневский прокурордың қарсы пікіріне қарамастан Фогельді кешірді.

Ривинггейт

2003 жылы Квасьневский Рюингэйт ісіне байланысты барлық мән-жайларды анықтау үшін құрылған арнайы парламенттік комиссияға қатысудан бас тартты. Квасьневский конституция парламенттік комиссияларға президентті тергеуге құқық бермейтінін, сондай-ақ заңдық тұрғыдан нақты пікірлердің болмағанын мәлімдеді. Комиссия соңында Квасьневскийді шақырудан бас тартты. 2005 жылғы наурыз айында Квасьневский Орлен мұнай концернінің жекешелендіруін зерттейтін комиссияға куә ретінде екінші рет қатысудан бас тартты. Ол комиссия мүшелерінің, оның қолдауымен жүрген солшыл үкіметке қарсы болуының нәтижесінде, олардың әрекеттері өзіне қарсы бағытталғанын айтты. Комиссияның беделін түсіру мақсатында ол журналистерге көп көлемде ақпарат берді, ал комиссия мүшелеріне бұл ақпарат тек кейіннен қолжетімді болды.

Құпия полиция мүшесі туралы мәлімдемелер

2007 жылы IPN Квасьневскийдің коммунистік кезеңде 1983 жылдан 1989 жылға дейін құпия полицияның қауіпсіздік қызметі (Służba Bezpieczeństwa – SB) агенті "Алек" ретінде тіркелгенін мәлімдеді. Квасьневский өзі Польша заңымен саясатшылардан талап етілетін арнайы мәлімдеме жасап, агент болғанын жоққа шығарды, және сот оның мәлімдемесін растады.

Төрайымнан кейінгі кезең

2006 жылдың 7 наурызында Квасьневский Джорджтаун университетінде жаһандық көшбасшылық практикасының ерекше ғалымы болып тағайындалды. Ол Эдмунд А. Уолш сыртқы істер мектебінде студенттерге қазіргі еуропалық саясат, Атлант мұхиты арқылы байланыс және Орталық және Шығыс Еуропадағы демократиялану туралы дәріс оқиды. Сонымен қатар, ол профессор Кэрол Ланкастер басқаратын, Испанияның бұрынғы премьер-министрі Хосе Мария Азнармен бірлескен саяси көшбасшылық курсын оқытады. Ол Украинаның Киев қаласындағы Халықаралық саясатты зерттеу орталығының қадағалау кеңесінің төрағасы және Еуропа дипломатия академиясының халықаралық құрметті кеңесінің мүшесі болып табылады. 2008 жылы Александр Квасьневский Еуропадағы төзімділік және келісім кеңесінің төрағасы болды – бұл кеңес Еуропадағы төзімділікті бақылау, үкіметтер мен халықаралық ұйымдарға континенттегі дінаралық және этносаралық қатынастарды жақсарту бойынша нақты ұсынымдар дайындау мақсатымен құрылған коммерциялық емес ұйым. Ұйымның тең төрағасы – Еуропалық еврей қорының президенті Виатчеслав Моше Кантор. 2012 жылдың маусымынан бастап Квасьневский мен Пэт Кокс Украинадағы Юлия Тимошенко, Юрий Луценко және Валерий Иващенкоға қарсы қылмыстық істерді бақылау үшін Еуропалық Парламенттің мониторингтік миссиясын басқарып келеді. 2011 жылдан бері Квасьневский Конкордияның басшылық кеңесінде қызмет етеді. Конкордия – Нью-Йоркте орналасқан, мүсірленбеген, коммерциялық емес ұйым, ол гүлденген және тұрақты болашақты құру үшін тиімді мемлекеттік-жекеменшік ынтымақтастығын дамытуға бағытталған. Квасьневский сонымен қатар Украина үкіметімен Еуроодақпен қауымдастық туралы келісім туралы келіссөздерге қатысты, бірақ 2013 жылдың қарашасында Украина парламенті оны ратификацияламады. Майдандағы наразылықтардан кейін 2014 жылы Украинамен Еуроодақпен қауымдастық туралы келісімге қол қойған Яценюк басқаратын уақытша үкімет құрылды, содан кейін Квасьневский Украинаның ірі газ кен орындарына лицензиялары бар «Burisma Holdings Limited» газ компаниясының директоры болып тағайындалды. 2019 жылы ол Өзбекстанның Халықаралық консультативтік кеңесінің (ХКК) мүшесі болды. 2020 жылы ол Шығыс Еуропа және Орталық Азиядағы есірткі құралдары жөніндегі комиссияның төрағасы лауазымын иеленді.

Пол Манафорт атынан заңсыз лоббистік әрекеттер жасағаны мүмкін

2018 жылдың 14 қыркүйегінде АҚШ федералды сотында жасалған сот келісімінде Дональд Трамптың сайлау штабының бұрынғы төрағасы Пол Манафорт 2011 жылдан бастап Украинаның сол кездегі президенті Виктор Януковичтің мүддесі үшін заңсыз лоббилеу мақсатында Еуропаның бұрынғы мемлекет басшыларының тобын ұйымдастырғанын мойындады. Сот келісімінде осы құпия лоббиге қатысқан мемлекет басшыларының бірі "Польшаның бұрынғы президенті" деп сипатталған, ол сонымен қатар "Украина мәселелеріне бақылау жасайтын Еуропалық Парламент өкілі" болған. Кем дегенде бір баспасөз хабарында Квасьневский осы бұрынғы Польша президенті екені жазылған.

Жеке өмір

1979 жылы Квасьневский заңгер Жоланта Контиге азаматтық неке қиды. Олардың бір баласы бар: қызы Александра (1981 жылы туған). Ол өзін дінсіз деп санайды. 2005 жылы, екінші президенттік мерзімінің соңында, жұбайлар президенттік шіркеуде Квасьневскийдің бұрынғы президенттік капелланы басқаруымен шағын католик тойында некелерін ресімдеді.