Кіріспе

Спартаның Грекияның бір бөлігіне үстемдік етуі (б.з.д. 404–371 жж.)
Спарта гегемониясы – б.з.д. 404–371 жылдар аралығындағы Грек істерінде Спартаның үстемдік құрған кезеңін білдіреді. Осы кезеңге дейін де Спарта полисі классикалық Грек ежелгі дәуіріндегі ең ірі әскери күш болып саналды және бүкіл Пелопоннесті басқарды, үстемдік етті немесе оған әсер етті. Б.з.д. 431–404 жылдар аралығындағы Пелопоннес соғысында афиналықтар мен Делиан лигасының жеңілісі нәтижесінде Спартаның Грек әлемінің оңтүстігінде б.з.д. 404–371 жылдар аралығындағы қысқа мерзімді үстемдігі орнады. Өзгелерге сенімсіздікпен қарағандықтан, спарталықтар өздерінің ішкі істері туралы жазбалар жасауға көңіл бөлген жоқ. Спарта тарихы туралы мәліметтер Ксенофонт, Фукидид, Геродот және Плутархтың еңбектерінде кездеседі, бірақ олардың ешқайсысы спарталық болған жоқ. Плутарх Спартаның үстемдік ету кезеңі аяқталғаннан кейін бірнеше ғасыр өткен соң жазды. Олар қала-мемлекеттің аграрлық экономикасын дамытып, жұмыс күшін қамтамасыз етті. Сонымен қатар, Спарта қоғамындағы жұмыс істейтін халықтың тағы бір тобы – perioeci, яғни «айналасында тұратын адамдар» болды, олар жаулап алынған аумақтардың еркін халқы еді. Perioeci өздерінің инфрақұрылымын, әкімшілік құрылымдарын және жергілікті экономикасын сақтауға рұқсат алды, бірақ Спартаға салық төлеуге және әскериге сарбаз беруге міндетті болды. Homoioi – Спарта азаматтары. Олар элиталық топқа жатты және «спарталық» атағына лайық болды. Нәтижесінде, Спарта халқы жұмысшы табымен салыстырғанда өте аз болды. Әрбір спарталық азаматқа 7-8 гелот шамасында тиесілі болды. Тағайындалған адамдар Спартаға емес, Лисандрға адал болғандықтан, бұл жүйе Лисандрдың жеке империясы деп сипатталды. Жаңа Эгей тәртібінің орнауы кезінде көптеген адамдар қаза тапты немесе жер аударылды, бірақ Эгина мен Мелос бұрынғы тұрғындарына қайтарылды. Спарта Афинаның тағдыры туралы мәселеде екіге бөлінді. Лисандр мен Агис патшалары, сондай-ақ Спартаның жетекші одақтастары Коринф пен Фива толық жойылуды жақтады. Алайда Паузанияс басқарған орташа топ басымдыққа ие болды. Афина құтылды, бірақ оның ұзын қабырғалары мен Пирей бекіністері қиратылды. Лисандр Афинаның жер аударылғандарын қайта шақыруын талап етті. Бір адамның қолындағы биліктің тым көп болуының қаупі айқын болғандықтан, Агис патшасы мен Паузанияс патшасы Лисандрдың ықпалын шектеуге келісті. Декархиялар таратылды деп жарияланды және Спарта Афинада демократияны қалпына келтіруге рұқсат бергенде Афина тез пайда тапты.

Агисилаус және оның жорықтары

Агесила II – Спартаның гегемония кезінде Спартаның екі патшасының бірі. Плутарх кейіннен Агесиланың дәстүрлі спартандық идеалдарды сақтайтын патша болғанын жазды, оны көбінесе тозығы жеткен дәстүрлі плащымен көруші еді. Ол Пелопоннес соғысы аяқталғаннан кейін, ағасы Агис II қайтыс болғаннан және мұрагер қалмағаннан кейін (Агис ұлы Леотихид афиналық Алкібиадтың заңсыз ұлы деп есептелді) патшалыққа көтерілді. Дексилеос б.з.д. 394 жылдың жазында Коринф маңында, шамасы Немея шайқасында қаза тапты, Дексилеостың қабір тасы, б.з.д. 394–393 жылдар. Агесила жақын арада Персия империясының батыс аймақтарына тағы бір жорық ұйымдастырды. Плутарх оның әскерін Персия астанасы Сузаға дейін жеткізуді жоспарлағанын айтады. Алайда, Эпикидидтан келген жағымсыз хабар оны тоқтатты, грек полистері тағы да соғыс бастады. Грекияда Агесила басқаратын спарталықтар көптеген көтерілісшіл полистермен кездесті. Спарталықтардың осы соғыстағы ең маңызды шайқастарының бірі – гректердің, әсіресе тебандықтардың коалициясына қарсы өткен Коронея шайқасы. Спарталықтар парсылардан көмек сұрап, тебандықтарды, коринфтіктерді және афиналықтарды қолдауын тоқтатуды өтінді. Келісімдерді жүргізген спарталықтың атымен аталған Антальцида бейбіт шарты б.з.д. 386 жылы жасалды және Спартаның Азиядағы аумақтарын жоғалтуына әкелді.

Боеотия соғысы

379/378 ж. қысында Тебадан жер аударылғандардың бір тобы қалаға жасырын кіріп, 1500 сарбаздық спартан гарнизонына қарамастан Тебаны азат етуге қол жеткізді. Келесі бірнеше жыл бойы Спарта Тебаға қарсы төрт жорық ұйымдастырды, бірақ Тебаны бағындыра алмады. 371 ж. Леуктра шайқасы Спартаның гегемониясының аяқталуын белгіледі. Дегенмен, демократияға қарсы көңіл күйге қарамастан, демократия Афинаға отыз тиранды қуғаннан кейін қайта келді. Спартаның саясаттағы рөлі Леуктрадағы жеңілістен кейін азайып кетті. 360 ж. Агесиланың қайтысынан кейін Архидам III патша болып, Афина мен Екінші теңіз конфедерациясы арасында бейбіт саясат ұстанды (357–355 ж.б.д.). 355 және 346 жылдар аралығында олар Афинамен одақтасып, Тебаға қарсы күш біріктірді, соның нәтижесінде Амфиктиондық кеңес Тебаның назарын Пелопоннес аймағынан аударды.