Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жаңадан жанданған славян тілі
Revitalized Slavic language
Полаб тілі, сондай-ақ Древан тілі, Древан-Полаб тілі және Люнебург венд тілі деп те аталады, – бұл батыс славян тілі. Ол қазіргі Германияның солтүстік-шығысында, Эльба өзені маңында поляб славяндары (Венден) қолданған. Бұл тіл шамамен Пруссияның билікке көтерілуіне дейін, яғни 18 ғасырдың ортасына дейін қолданыста болды – сол кезде төменгі неміс тілі оның орнын басты. Ол Помор (Мекленбург-Батыс Померания), Бранибордың (Бранденбург) орталық (Миттельмарк) бөлігі, Шығыс Саксония-Анхальт (Виттенберг, бастапқыда Бела Сербияның бір бөлігі), сондай-ақ Вендланд (Төменгі Саксония) және Дравания (Шлезвиг-Гольштейн), Остхольштейн және Лауэнбург аймақтарында таралған. Полаб тілі Буковец (Любек), Старгард (Ольденбург) және Трава (Гамбург) қалаларында және олардың төңірегінде де 16 ғасырға дейін салыстырмалы түрде ұзақ қолданылып келді. Рюген аралындағы нашар сақталған славян диалектілері Померания диалектілерімен емес, Полаб тілімен көбірек байланысты болған сияқты. Оңтүстік жағынан ол Лужицадағы сорб тілімен шектесетін аймаққа тірелді. 18 ғасырға қарай лехит поляб тілі басқа славян тілдерінен айқын ерекшеленді, әсіресе неміс тілінің күшті ықпалына тап болды. Бұл тіл померан және кашуб тілдеріне жақын, және ол тек 17-18 ғасырлардағы қолжазбалар, сөздіктер мен басқа да жазбаларда кездеседі.
The Polabian language, also known as Drevanian–Polabian language, Drevanian language, and Lüneburg Wendish language, is a West Slavic language that was spoken by the Polabian Slavs (Wenden) in present day northeastern Germany around the Elbe. It was spoken approximately until the rise to power of Prussia in the mid 18th century – when it was superseded by Low German – in the areas of Pomoré (Mecklenburg West Pomerania), central (Mittelmark) part of Branibor (Brandenburg) and eastern Saxony Anhalt (Wittenberg originally part of Béla Serbia), as well as in eastern parts of Wendland (Lower Saxony) and Dravänia (Schleswig Holstein), Ostholstein and Lauenburg). Polabian was also relatively long (until the 16th century) spoken in and around the cities of Bukovéc (Lübeck), Starigard (Oldenburg) and Trava (Hamburg). The very poorly attested Slavic dialects of Rügen seemed to have had more in common with Polabian than with Pomeranian varieties. In the south, it bordered on the Sorbian language area in Lusatia. By the 18th century, Lechitic Polabian was in some respects markedly different from other Slavic languages, most notably in having a strong German influence. It was close to Pomeranian and Kashubian, and is attested only in a handful of manuscripts, dictionaries and various writings from the 17th and 18th centuries.
Тарих
Полабиан тілінде шамамен 2800 сөз белгілі; прозалық жазбалардан тек бірнеше дұға, бір үйлену әні және бірнеше халық ертегілері сақталған. Тіл жойылып кетуге айналмас бұрын, бірнеше адам тіркестерді жинап, сөздіктер құрастыра бастады және Полаб славяндарының фольклорымен айналысты, бірақ олардың тек біреуі Полаб тілінің туған тілі болған сияқты (ол 310 беттік қолжазбадан тілдік мағлұматтары бар 13 бетті ғана қалдырды). Полаб тілінде соңғы туған тілінде сөйлеген әйел 1756 жылы қайтыс болды, ал шектеулі деңгейде сөйлей білген соңғы адам 1825 жылы қайтыс болды. Тілдің ең маңызды ескерткіші – Кристиан Хеннингтің 1679–1719 жылдарға арналған Vocabularium Venedicum еңбегі. Тіл осы күнге дейін топонимияда көптеген іздер қалдырды; мысалы, Вустроу (сөзбе-сөз "арал", Полаб: Våstrüv), Люхов (Полаб: Ljauchüw), Сагард, Гартов, Краков және т.б. Бұл Берлин атауының да болуы мүмкін шығу тегі, Полаб тіліндегі berl / birl ("батпақ") түбірінен шыққан. Ұйымдастырылмаған болса да, Полаб тілін жаңғыртуға бағытталған жұмыстар шағын топтарда жүзеге асырылуда. 2023 жылғы мәліметтерге сәйкес, тілде аз ғана сөйлеуші бар, бірақ тілді үйренуге арналған ресурстардың көбеюіне байланысты сөйлеушілер саны артып келеді.
About 2800 Polabian words are known; of prose writings, only a few prayers, one wedding song and a few folktales survive. Immediately before the language became extinct, several people started to collect phrases and compile wordlists, and were engaged with folklore of the Polabian Slavs, but only one of them appears to have been a native speaker of Polabian (himself leaving only 13 pages of linguistically relevant material from a 310 page manuscript). The last native speaker of Polabian, a woman, died in 1756, and the last person who spoke limited Polabian died in 1825. The most important monument of the language is the so called Vocabularium Venedicum (1679–1719) by Christian Hennig. The language left many traces to this day in toponymy; for example, Wustrow (literally 'island', Polabian: Våstrüv), Lüchow (Polabian: Ljauchüw), Sagard, Gartow, Krakow etc. It is also a likely origin of the name Berlin, from the Polabian stem berl /birl ('swamp'). Though unorganized, language revitalization for the Polabian language is occurring in small groups. As of 2023, the language has few limited speakers, but is growing due to more resources being accessible to learn the language.
Стресс және дауыстыларды азайту
Полаб тілінде еркін және жылжымалы басау болған, яғни оның орналасуын сөздің түріне қарай болжау мүмкін емес, және ол орыс тіліндегідей, сөздердің өзгерісі мен туындысы кезінде басқа буынға көше алатын. Төрт буынды сөздердің соңғы буынына басау түскен жағдайда, екінші буынына қосымша басау түсетін. Басау, дауыстылардың қысқаруымен байланысты болды. Барлық дауыстылар, тек басау түскен буындарда немесе негізгі басау алдындағы буындарда ғана кездесетін, егер бұл буынға дейін қосымша басау түспесе. Мысалы, төрт буынды сөздің үшінші буынына басау түскенде, екінші және үшінші буындарда толық дауыстылар болар еді; ал егер осы сөздің соңғы буынына басау түскенде, екінші және төртінші буындарда толық дауыстылар болар еді. Қысқартылған дауыстылар өте қысқа болғандықтан, жазушылар (көбінесе Төменгі неміс тілінде сөйлейтіндер) оларды күтілген жерлерде кейде жіберіп алатын, бұл, мүмкін, аталған дауыстылардың жоғалуынан емес, олардың өте қысқа болуынан туындаған. Толық дауыстылар айқын түрде ұзын болып, мәтіндерде осылай белгіленетін.
Polabian had free and mobile stress, which means its placement could not be predicted based on the shape of the word, and it could shift to other syllables in inflection and derivation, much like in Russian. Four syllable words with stress on the last syllable had secondary stress on the second one. Stress was interconnected with vowel reduction. All vowels except and were full vowels and could only occur in stressed syllables, or in the syllable immediately preceding primary stress, unless it was itself preceded by a syllable with secondary stress. Thus for example a four syllable word stressed on the third syllable had full vowels in the second and third syllable; but if this same word had stress on the last syllable, it had full vowels in the second and fourth syllable. Reduced vowels were very short, so much that the transcribers (who mostly spoke Low German) sometimes omitted them in places where they could be expected, which was probably not caused by the ellipsis of said vowels, but rather by their very short duration. The full vowels were noticeably long and were often marked as such in the texts.