Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тілдің ұшы немесе артқы бөлігі көмейшеге тиетін немесе жақын орналасқан дауыссыздар.
Consonants produced with tongue near or against the uvula
Көмейше дауыссыздары – тілдің артқы жағы көмейшеге немесе оған жақын орналасқан дауыссыздар, яғни ауыздағы тілдік дауыссыздарға қарағанда артқы жағында жасалады. Көмейше дауыссыздары тоқталымды, үскірмелі, мұрындық, дірілдемелі немесе жуық дауыссыздар болуы мүмкін, бірақ Халықаралық фонетикалық альфавит (IPA) жуық дауыссыздар үшін жеке символ бермейді, оның орнына дауысты үскірмелі дауыссыздың символы қолданылады. Көмейше аффикаттарын жасауға болады, бірақ олар сирек кездеседі: олар кейбір оңтүстік неміс диалектілерінде, сондай-ақ африка және американдық жергілікті тілдерінде кездеседі. (Құбылып айтылатын көмейше аффикаттары Лилует, қазақ тілінде көмейше тоқталымдарының іске асырылуы ретінде немесе грузин тілінде құбылып айтылатын көмейше үскірмелі дауыссызының аллофоны ретінде кездеседі.) Көмейше дауыссыздары әдетте тілдің тамырының алға жылжуымен үйлеспейді және олар көрші дауыстылардың артқа жылжуына себеп болады.
Uvulars are consonants articulated with the back of the tongue against or near the uvula, that is, further back in the mouth than velar consonants. Uvulars may be stops, fricatives, nasals, trills, or approximants, though the IPA does not provide a separate symbol for the approximant, and the symbol for the voiced fricative is used instead. Uvular affricates can certainly be made but are rare: they occur in some southern High German dialects, as well as in a few African and Native American languages. (Ejective uvular affricates occur as realizations of uvular stops in Lillooet, Kazakh, or as allophonic realizations of the ejective uvular fricative in Georgian.) Uvular consonants are typically incompatible with advanced tongue root, and they often cause retraction of neighboring vowels.
Фонологиялық бейнелеу
Табиғи фонологияда увуляр дауыссыздары көбінесе веляр дауыссыздарынан [-биік] және [+артқа] белгілері бойынша қарама-қайшы келеді. Прототиптік увулярлар сондай-ақ [ATR] болып көрінеді. Осыған орай екі нұсқаны белгілеуге болады. Палатализацияланған дауыссыздар [+артқа] болғандықтан, убых тілі сияқты бірнеше тілдегі палатализацияланған увулярлардың пайда болуын түсіндіру қиын. Вокстің (1999) пікірінше, олар [+биік], [+артқа], [ATR] белгілерін ұстауы мүмкін, соңғысы палатализацияланған веляр дауыссызынан ерекшеленетін белгі.
In featural phonology, uvular consonants are most often considered to contrast with velar consonants in terms of being [–high] and [+back]. Prototypical uvulars also appear to be [ ATR]. Two variants can then be established. Since palatalized consonants are [ back], the appearance of palatalized uvulars in a few languages such as Ubykh is difficult to account for. According to Vaux (1999), they possibly hold the features [+high], [ back], [ ATR], the last being the distinguishing feature from a palatalized velar consonant.
Ұрық жасушасының ротикасы
Увулярлық діріл француз, неміс, голланд, португал, дания, швед және норвегия тілдерінің кейбір диалекттерінде (әсіресе еуропалық астаналармен байланысты) қолданылады, сондай-ақ кейде қазіргі еврей тілінде ротикалық фонема үшін қолданылады. Олардың көпшілігінде ол дыбыссыз аялдамалардың бірі – , , немесе сөздің соңында, мысалы, француз тіліндегі maître сөзі сияқты, немесе тіпті дыбыссыз шамалас [ʁ̞] кейін дауысты немесе дауыссыз увулярлық фрикативтің аллофоны ретінде кездеседі. Көптеген дірілдер сияқты, увулярлық діріл жиі бір ғана контактіге дейін тобықтырылады, әсіресе дауыстылар арасында. Басқа увулярлық дауыстардан айырмашылығы, увулярлық діріл тілдің артқа тартылуын қажет етпейді, сондықтан ол увулярлық тоқталулар сияқты көрші жақын дауыстыларды төмендетпейді. Инуктитут, абхаз, ұйғыр және араб тілінің кейбір диалекттері сияқты басқа бірнеше тілдерде увулярлық фрикатив бар, бірақ ол ротикалық дауыс ретінде қарастырылмайды. Дегенмен, қазіргі еврей және араб тілінің кейбір қазіргі түрлерінде кем дегенде бір увулярлық фрикатив ротикалық емес, ал екіншісі ротикалық деп саналады. Лакхота тілінде увулярлық діріл – бұрынғы увулярлық фрикативтің аллофоны .
The uvular trill is used in certain dialects (especially those associated with European capitals) of French, German, Dutch, Portuguese, Danish, Swedish and Norwegian, as well as sometimes in Modern Hebrew, for the rhotic phoneme. In many of these it has a uvular fricative (either voiced or voiceless ) as an allophone when it follows one of the voiceless stops , , or at the end of a word, as in the French example maître , or even a uvular approximant [ʁ̞]. As with most trills, uvular trills are often reduced to a single contact, especially between vowels. Unlike other uvular consonants, the uvular trill is articulated without a retraction of the tongue, and therefore doesn't lower neighboring high vowels the way uvular stops commonly do. Several other languages, including Inuktitut, Abkhaz, Uyghur and some varieties of Arabic, have a voiced uvular fricative but do not treat it as a rhotic consonant. However, Modern Hebrew and some modern varieties of Arabic also both have at least one uvular fricative that is considered non rhotic, and one that is considered rhotic. In Lakhota the uvular trill is an allophone of the voiced uvular fricative before .