Кіріспе
Құмшекерлік улану синдромы Құмшекерлік улану синдромы (АУУ) - домол қышқылы деп аталатын теңіз биотоксинін қамтитын құмшекерліктерді тұтынудан болатын ауру. Сүтқоректілерде, оның ішінде адамда домин қышқылы нейротоксин ретінде әрекет етеді, ол қысқа мерзімді есте сақтау қабілетін жоғалтады, миға зақым келтіреді және ауыр жағдайларда өлімге әкеледі. Бұл токсин Pseudo nitzschia тұқымдасына және Nitzschia navis varingica түріне жататын теңіз диатомияларынан табиғи жолмен түзіледі. Құс, теңіз сүтқоректілері және адамдар қоқыспен зақымдалған балықтарды жегенде, домин қышқылының жоғары концентрациясында жинақталуы мүмкін. Домоикалық қышқылға байланысты адам ауруы тек қана моллюстермен байланысты болса да, токсин фитопланктонды жейтін көптеген теңіз организмдерінде, мысалы, анчоустар мен сардиндарда биожиналуы мүмкін. Домоя қышқылының адам емес организмдерде улануы жиі домя қышқылының улануы деп аталады.
Amnesic shellfish poisoning (ASP) is an illness caused by consumption of shellfish that contain the marine biotoxin called domoic acid. In mammals, including humans, domoic acid acts as a neurotoxin, causing permanent short term memory loss, brain damage, and death in severe cases. This toxin is produced naturally by marine diatoms belonging to the genus Pseudo nitzschia and the species Nitzschia navis varingica. When accumulated in high concentrations by shellfish during filter feeding, domoic acid can then be passed on to birds, marine mammals, and humans by consumption of the contaminated shellfish. Although human illness due to domoic acid has only been associated with shellfish, the toxin can bioaccumulate in many marine organisms that consume phytoplankton, such as anchovies and sardines. Intoxication by domoic acid in nonhuman organisms is frequently referred to as domoic acid poisoning.
Симптомдары мен емдеуі
Мида домол қышқылы гиппокамп пен миндальді ядроға зиян келтіреді. Асқазан-ішек ауруының белгілері зақымданған моллюскаларды ішке сіңіргеннен кейін 24 сағаттан кейін пайда болуы мүмкін. Олардың ішінде құсу, еріну, диарея, іштің қиналуы және геморрагиялық гастрит болуы мүмкін. Ауыр жағдайларда неврологиялық симптомдардың пайда болуына бірнеше сағат немесе 3 күнге дейін уақыт кетеді. Бұларға бас ауруы, жүрек айнуы, бағдарсыздану, көру қабілетінің бұзылуы, қысқа мерзімді есте сақтау қабілетінің жоғалуы, қозғалыс әлсіздігі, ұстамалар, тыныс алу жолдарынан мол бөліну, иісік, қан қысымының тұрақсыздығы, жүрек ритмінің ауытқуы және кома жатады. Токсиннің өте жоғары дозасымен уланған немесе қартаю, бүйрек жетіспеушілігі сияқты қауіп факторлары бар адамдар өлуі мүмкін. 107 анықталған жағдайдың төртеуінде өлім болды. Кейбір жағдайларда тұрақты салдары қысқа мерзімді есте сақтау қабілетін жоғалту және перифериялық полиневропатия болды. Домоин қышқылының антидоты жоқ, сондықтан егер симптомдар сипаттамаға сәйкес келсе, дереу дәрігерге қаралу керек. Ауруға шалдыққан балық пен балықбалықтардың тіндерін пісіру немесе мұздату улылықты азайта алмайды. Домоин қышқылы - жылуға төзімді және өте тұрақты токсин, ол неврологиялық әсерлерге әкелетін концентрацияның 1/100-інде бүйрекке зақым келтіре алады.
Ашылу
Адамдарда АЗС алғаш рет 1987 жылдың соңында, Канаданың шығысында тамақтан уланудың ауыр індеті пайда болған кезде анықталды. Үш қарт науқас қайтыс болды, ал басқалар ұзақ уақыт бойы неврологиялық проблемаларға ұшырады. Құрбандар естелігін жоғалтып алғандықтан, "амнезия" деген терминді қолданады. Канаданың денсаулық сақтау министрлігінің эпидемиологтары ауруларды принс-Эдвард аралының бір аймағынан жиналған, бұрын-соңды улы балдырлар зақымдалмаған, балдырлар өсірілген мейрамханалық тағамдармен байланыстырды. Мысықтарда сулы экстракттермен жасалған биологиялық зерттеулер күдікті шұңқырлардың кейбір ерекше нейротоксикалық белгілерімен өлімге әкелді, олар паралитті моллюск уытты токсиндер мен басқа белгілі токсиндерден ерекшеленеді. 1987 жылдың 12 желтоқсанында ғалымдар тобы Канаданың Ұлттық зерттеулер кеңесінің Галифакстағы (Новая Шотландия) зертханасына жиналды. Биологиялық талдаумен басқарылған фракциялауды химиялық талдаумен біріктіре отырып, топ токсинді 16 желтоқсанның түстен кейін, келісілген тергеу басталғаннан кейін төрт күн өткен соң анықтады.
Танымал мәдениетте
"Қызыл команда" телесериалының "Елементар" эпизодында (бастапқы эфир күні 31 қаңтар 2013), куәгер әдейі дом кислотасымен уландырылады. Get a Life-ның "Bad Fish" эпизодында (бастапқы эфир күні: 1992 жылдың 2 ақпаны) Шарон мен Гас нашар балық жегеннен кейін амнезияға ұшырайды, ал Крис оларды өзінің ең жақсы достары екеніне сендіру мүмкіндігіне ие болады. Домоин қышқылының улануы 1961 жылдың 18 тамызында Капитола мен Санта-Круста (Калифорния) мыңдаған қысылған теңіз құстарының басып кіруіне себеп болған болуы мүмкін. Режиссер Альфред Хичкок өзінің "Қоштар" (1963) көркем фильмі үшін Дафне дю Мориердің "Қоштар" повесін бейімдеу үстінде жұмыс істеп жатқанда, осы шабуыл туралы естіді және Санта-Крус Сентинельден "жаңа триллер үшін зерттеу" ретінде қосымша жаңалықтар сұрады.