Теңіз шұбарбалығынан алынған қымбат түс

Кіріспе

Теңіз шырыштардан алынған табиғи бояу

Тир қызғылт түсі (πορφύρα porphúra; purpura), сондай-ақ патшалық қызғылт, императорлық қызғылт немесе императорлық бояу деп те аталады, қызғылт түсті табиғи бояу. Тир атауы Ливанның Тир қаласына, бұрынғы Финикияға сілтеме жасайды. Бұл бояу Muricidae тұқымдасына жататын бірнеше жыртқыш теңіз шырыштармен, бастапқыда Murex (Bolinus brandaris, Hexaplex trunculus және Stramonita haemastoma) деген атпен белгілі тау шырыштарымен бөлінеді. Көне заманда бұл бояуды алу үшін ондаған мыңдаған шырыштар мен көп еңбек қажет болды, нәтижесінде бояу өте бағалы болды. Түсті құрауы 6,6' дибромоиндиго.

Тарих

Биологиялық пигменттерді алу көбінесе қиын болды, ал оларды өндірушілер өндірісінің ерекшеліктерін құпия сақтап, жария етпеді. Тирлік қызғылт түс – мүркес шаянының бірнеше түрінің шырынынан жасалған пигмент. Тирлік қызғылт түстің өндірісі б.з.д. 1200 жылға дейін финикиялықтармен басталып, 1453 жылы Константинополь құлағанға дейін гректер мен римдіктер жалғастырды. Финикиялықтардың бірегей сауда империясы арқылы қазіргі латын әліпбиі сияқты, финикиялық қызғылт пигмент те кеңінен тарады. Пигментті өндіру қымбатқа соғып, көп уақытты алды, ал онымен боялған заттар билік пен байлықтың белгісі болып саналды. Осы танымал идея қызғылт түстің элиталық түс екендігіне қазіргі замандағы кең таралған сенімге әсер етті. Бұл кезеңдегі маталардың түсі ежелгі қоғамдардағы әлеуметтік-мәдени қарым-қатынастарды, сондай-ақ технологиялық жетістіктер, мода, әлеуметтік жіктелу, ауыл шаруашылығы және сауда байланыстары туралы мәліметтер береді. Археологиялық зерттеулер үшін құнды болғанына қарамастан, маталар археологиялық ескерткіштерде сирек кездеседі. Кез келген бұзылатын органикалық материал сияқты, олар әдетте тез ыдырайды, ал мыңжылдықтар бойы сақталуы үшін микроорганизмдердің әсерінен қорғау үшін қатаң жағдайлар қажет. Финикия атауының өзі "күлгін жер" дегенді білдіруі мүмкін. Бояу ежелгі заманда өте бағалы болды, себебі оның түсі тез солмайды, керісінше, ауа райы мен күн сәулесінің әсерінен жарқырап, түсі ашық болады. Оның әртүрлі түстері болды, ең бағалысы – қара түсті қанға ұқсас түс. Бояудың қымбаттығы қызғылт түсті маталарды мәртебелік символға айналдырды, олардың қолданылуы салтанатты заңдармен шектелді. Римнің ең жоғары лауазымды шенеуніктері ақ тога киетін, ал оның жиегі Тирлік қызғылт түспен безендірілген. Ал одан да сәнді, алтын жіппен шектелген, толық қызғылт тога пиктаны римдіктер жеңіске жеткен кезде генералдар киетін. Кейінірек (9 ғасыр), биліктегі императордың туған баласы "күлгін түсті" – порфирогенит деп аталды. Кейбір ғалымдар Болинус брендарисінен алынған бояуды Киелі кітаптағы еврей тілінде (ארגמן) деп атайды деп болжайды. Тағы бір бояу, Hexaplex trunculus теңіз шаянынан алынған, жарыққа ұшырағаннан кейін көк түс береді, бұл (תְּכֵלֶת) деп аталатын, діни рәсімдерде киілетін киімдерде қолданылған бояу болуы мүмкін.

Biological pigments were often difficult to acquire, and the details of their production were kept secret by the manufacturers. Tyrian purple is a pigment made from the mucus of several species of Murex snail. Production of Tyrian purple for use as a fabric dye began as early as 1200 BC by the Phoenicians, and was continued by the Greeks and Romans until 1453 AD, with the fall of Constantinople. In the same way as the modern day Latin alphabet of Phoenician origin, Phoenician purple pigment was spread through the unique Phoenician trading empire. The pigment was expensive and time consuming to produce, and items colored with it became associated with power and wealth. This popular idea of purple being elite contributes to the modern day wide spread belief that purple is a "royal colour". The colour of textiles from this period provides insight into socio cultural relationships within ancient societies, in addition to providing insights on technological achievements, fashion, social stratification, agriculture and trade connections. Despite their value to archaeological research, textiles are quite rare in the archaeological record. Like any perishable organic material, they are usually subject to rapid decomposition and their preservation over millennia requires exacting conditions to prevent destruction by microorganisms. It has been suggested that the name Phoenicia itself means 'land of purple'. The dye was greatly prized in antiquity because the colour did not easily fade, but instead became brighter with weathering and sunlight. It came in various shades, the most prized being that of black tinted clotted blood. The expense meant that purple dyed textiles became status symbols, whose use was restricted by sumptuary laws. The most senior Roman magistrates wore a toga praetexta, a white toga edged in Tyrian purple. The even more sumptuous toga picta, solid Tyrian purple with gold thread edging, was worn by generals celebrating a Roman triumph. Later (9th century), a child born to a reigning emperor was said to be porphyrogenitos, "born in the purple". Some speculate that the dye extracted from the Bolinus brandaris is known as (ארגמן) in Biblical Hebrew. Another dye extracted from a related sea snail, Hexaplex trunculus, produced a blue colour after light exposure which could be the one known as (תְּכֵלֶת), used in garments worn for ritual purposes.

Теңіз шаяндарынан өндірілген өнім

Түске бояу құралы – Жерорта теңізінің шығысында және Марокконың Атлант жағалауында кездесетін орташа өлшемді жыртқыш теңіз қабықшаларының бірнеше түрінің гипобранхиальды безінен шығатын шырышты секреция. Бұл теңіз гастроподтары Bolinus brandaris – тікенді бояу мурексі (алғашқыда Murex brandaris Linnaeus, 1758 деп аталған), жолақты бояу мурексі Hexaplex trunculus, тас қабықшасы Stramonita haemastoma және сирек кездесетін Bolinus cornutus және басқа да бірнеше түрлерді қамтиды. Бояу – бромның органикалық қосылысы (яғни органобром қосылысы), бұл қосылыстар көбінесе балдырларда және кейбір теңіз жануарларында кездеседі, бірақ құрлықтағы жануарлардың биологиясында өте сирек табылмайды. Бұл бояу, теңіз қабықшаларынан алынған бояуларға қарағанда арзан материалдарды қолданып жасалған жасанды қызғылт түске қарама-қарсы. Шаян жыртқыштардың шабуыл жасағанда немесе адамдардың физикалық әрекеттеріне (мысалы, тебуге) жауап ретінде де осы затты бөліп шығарады. Сондықтан бояуды шаяндарды "сүтімен" алуға болады, бұл еңбекке көп талап етеді, бірақ қайта жаңартылатын ресурс болып табылады, немесе шаяндарды жинап, оларды жойып, ұрып алуға болады. Дэвид Жакоби былай деп атап көрсетеді: "Мюрекс брендаристің он екі мың шаянынан 1,4 грамнан аспайтын таза бояу шығады, бұл тек бір киімнің жиегін бояуға жетеді". Бояуды алу үшін шаянды жинау процесі жүзеге асырылады, ол гипобранхиальды безді (молюсктің мантиясының астында орналасқан) алуды қамтиды. Бұл үшін биология саласындағы терең білім қажет. Мюрекс негізіндегі бояу жасау шаяндардың шыққан жеріне жақын жерде жүргізілуі тиіс, себебі материалдың жаңалығы нәтижелерге маңызды әсер етеді, биохимиялық, ферменттік және фотохимиялық реакциялардың ұзақ процесіне негізделген түстер шығады және бірнеше күндік тотығу және тотықсыздану процестерін қажет етеді. Тропикалық Шығыс Тынық мұхитынан және Кариб теңізінің Батыс Атлантика аймағынан келген Plicopurpura patula да ұқсас затты өндіре алады (ол күн сәулесіне ұшырағанда тұрақты қызғылт түске айналады) және бұл қабілет тарихи түрде осы шаяндар кездесетін аймақтардағы жергілікті тұрғындармен пайдаланылған. (Epitoniidae тұқымдасына жататын кейбір балаусалар сияқты, басқа да жыртқыш гастроподтар да ұқсас затты өндіруі мүмкін, бірақ бұл әлі зерттелмеген немесе коммерциялық мақсатта қолданылмаған.) Солтүстік Атлантикадан алынған Nucella lapillus иттің қабықшасы да қызыл-қызғылт және күлгін бояулар жасау үшін қолданылуы мүмкін.

The dye substance is a mucous secretion from the hypobranchial gland of one of several species of medium sized predatory sea snails that are found in the eastern Mediterranean Sea, and off the Atlantic coast of Morocco. These are the marine gastropods Bolinus brandaris the spiny dye murex (originally known as Murex brandaris Linnaeus, 1758), the banded dye murex Hexaplex trunculus, the rock shell Stramonita haemastoma, and less commonly a number of other species such as Bolinus cornutus. The dye is an organic compound of bromine (i. e., an organobromine compound), a class of compounds often found in algae and in some other sea life, but much more rarely found in the biology of land animals. This dye is in contrast to the imitation purple that was commonly produced using cheaper materials than the dyes from the sea snail. The snail also secretes this substance when it is attacked by predators, or physically antagonized by humans (e. g., poked). Therefore, the dye can be collected either by "milking" the snails, which is more labor intensive but is a renewable resource, or by collecting and destructively crushing the snails. David Jacoby remarks that "twelve thousand snails of Murex brandaris yield no more than 1.4 g of pure dye, enough to colour only the trim of a single garment." The dye is collected via the snail harvesting process, involving the extraction of the hypobranchial gland (located under the mollusk's mantle). This requires advanced knowledge of biology. Murex based dyeing must take place close to the site from which the snails originate, because the freshness of the material has a significant effect on the results, the colors yielded based on the long process of biochemical, enzymatic and photochemical reactions, and requires reduction and oxidation processes that probably took several days. from the tropical eastern Pacific, and Plicopurpura patula from the Caribbean zone of the western Atlantic, can also produce a similar substance (which turns into an enduring purple dye when exposed to sunlight) and this ability has sometimes also been historically exploited by local inhabitants in the areas where these snails occur. (Some other predatory gastropods, such as some wentletraps in the family Epitoniidae, seem to also produce a similar substance, although this has not been studied or exploited commercially.) The dog whelk Nucella lapillus, from the North Atlantic, can also be used to produce red purple and violet dyes.

Патшалық көк

Финикиялықтар теңіз шаянының бір туысынан алынған, кейде патша көгі немесе гиацинт қызғылт деп аталатын, терең көк түсті бояу да жасаған. Финикиялықтар Мароккодағы Могадордағы Iles Purpuraires-те қосымша өндіріс орнын құрды. Марокконың батысындағы бояу өндірісі орнында жиналған теңіз шаяғы Hexaplex trunculus, бұрынғы аты Murex trunculus. Бұл екінші түрі бояу мурексі бүгін Жерорта теңізі мен Атлантика жағалауларында Еуропа мен Африкада (Испания, Португалия, Марокко) табылған. Матаның бояуы қартайған сайын өшіп кетпей, керісінше, түсі тереңдейгеніне сенімді. Витрувий Тир қызғылт түсін моллюскалардан алу туралы айтқан. Аристотель «Жануарлар тарихы» еңбегінде Тир қызғылт түсі алынған моллюска мен оның түтігін алу тәсілін сипаттаған. Плиний Үлкен өзінің «Табиғи тарихында» Тир қызғылт түсінің өндірісін сипаттады: Бұл [моллюсканы] алу үшін ең қолайлы маусым – Ит жұлдызының көтерілгеннен кейін немесе көктемге дейін, себебі олар бір рет балауыз тәрізді секрециясын шығарғаннан кейін, шырынының құрамы бұзылады: бұл, алайда, бояушылар шеберханаларында белгісіз факт, бірақ бұл ең маңызды мәселе. Оны алғаннан кейін, тамыр [яғни гипобранхиальді без] алынып тасталады, ол туралы біз бұрын айтқан едік, оған тұз қосу қажет, секстарий [шамамен 20 фл. жүз фунт шырынға]. Оларды үш күннен аспайтын уақытқа батырып қою жеткілікті, себебі олар неғұрлым жаңа болса, сұйықтық соғұрлым тиімді болады. Содан кейін оны қалайы [немесе қорғасын] ыдыстарда қайнатуға қояды, әр жүз амфораны орташа отпен қолданып, бес жүз фунт бояуға дейін қайнату керек; осы мақсатта ыдыс ұзын шұңқырдың соңында орналастырылады, ол пешке жалғанады; осылайша қайнаған кезде, сұйықтық уақыт-уақытпен майсыздалады, сонымен қатар тамырларға жабысқан еті де алынып тасталады. Шамамен он күннен кейін, қазанның барлық мазмұны сұйытылған күйде болады, содан кейін сынап көру үшін майы тазартылған жүнді оған батырады, бірақ оны дайындаушылардың тілегін қанағаттандыратын түс табылғанға дейін сұйықтық қайнаған күйінде сақталады. Қызыл түске еңкейген түс қара түстісінен нашар деп саналады. Жүнді бес сағатқа батырып, содан кейін оны қағып болғаннан кейін, түсіне толық сіңгенше қайтадан лақтырады. Тирдегі археологиялық деректерден көретініміздей, шаяндарды үлкен ыдыстарға салып, шіріуге қалдырған. Бұл жағымсыз иіс ескі авторлардың да айтуынша болған. Кейінгі қадамдар туралы көп нәрсе белгісіз, және екі мурекс бояуларын жаппай өндірудің ежелгі әдісі әлі күнге дейін толыққанды қайта құрылмаған; барлық басқалардан жоғары бағаланған бұл ерекше «қараңғы қан» түсі матаға екі рет батыру арқылы қол жеткізіледі деп есептеледі, бір рет H. trunculus бояуында және бір рет B. brandaris қызғылт қызыл бояуында. Соңғы кездері Критте көп сандаған мурекс қабықшалары табылған, бұл бояудың Миной дәуірінде, б.з.д. Италияның оңтүстігіндегі Коппа-Невигата жеріндегі үйден табылған күйретілген мурекс қабықшалары, кем дегенде б.з.д. Қосымша археологиялық дәлелдер Ежелгі темір дәуіріндегі мыс балқыту орнынан алынған қазбалардан алынған үлгілерден (Славян тауы) табылған (34-орындар), ол радиокөміртекпен б.з.д. Ал Жакобидің айтуынша, балық аулау мен бояудың, сондай-ақ батыс елдерінің, тіпті франк елдерінің де, бояу сатудың ешбір жерінде айтылмаған. Оның орнына Батыс Еуропаның тұрғындары қызыл түсті кәрі көк шөпке, яғни «грана» деп аталатын құртқа, айналды. 1909 жылы Гарвард антропологы Зелия Натталл ежелгі Таяу Шығыста және ежелгі Мексикада алтыннан жоғары бағаланған патшалық қызғылт бояудың көзі – ет жейтін мурекс шаяндарынан өндірілген қызғылт бояудың тарихи өндірісі туралы жан-жақты салыстырмалы зерттеу жүргізді. Ежелгі Мексика халқы финикиялықтар сияқты өндіріс әдістерін қолданғанмен, олар басқалардан гөрі боялған мурекс матасын жоғары бағалаған, өйткені ол кодекстерде ақсүйектердің киімі ретінде көрінеді. Натталдың айтуынша, мексикалық мурекс боялған матаның «балық секілді қатты иісі бар, ол түстің өзі сияқты ұзаққа созылады». Ежелгі Мысырдағы Анастаси папирусында: «Бейнелеушінің қолы шіріп бара жатқан балық секілді иіскеді» деп жазылған. 2021 жылы археологтар Израильдегі Тимна аңғарында патшалық қызғылт боялған жүн талшықтарын тапты. Бұл табылған материал б.з.д. шамамен б.з.д. 1000 жылдығына жатады, ол ежелгі заманнан қалған боялған матаның тікелей дәлелі болып табылады.

The Phoenicians also made a deep blue coloured dye, sometimes referred to as royal blue or hyacinth purple, which was made from a closely related species of marine snail. The Phoenicians established an ancillary production facility on the Iles Purpuraires at Mogador, in Morocco. The sea snail harvested at this western Moroccan dye production facility was Hexaplex trunculus, also known by the older name Murex trunculus. This second species of dye murex is found today on the Mediterranean and Atlantic coasts of Europe and Africa (Spain, Portugal, Morocco). It is believed that the intensity of the purple hue improved rather than faded as the dyed cloth aged. Vitruvius mentions the production of Tyrian purple from shellfish. In his History of Animals, Aristotle described the shellfish from which Tyrian purple was obtained and the process of extracting the tissue that produced the dye. Pliny the Elder described the production of Tyrian purple in his Natural History:

The most favourable season for taking these [shellfish] is after the rising of the Dog star, or else before spring; for when they have once discharged their waxy secretion, their juices have no consistency: this, however, is a fact unknown in the dyers' workshops, although it is a point of primary importance. After it is taken, the vein [i. e. hypobranchial gland] is extracted, which we have previously spoken of, to which it is requisite to add salt, a sextarius [about 20 fl. oz.] to every hundred pounds of juice. It is sufficient to leave them to steep for a period of three days, and no more, for the fresher they are, the greater virtue there is in the liquor. It is then set to boil in vessels of tin [or lead], and every hundred amphorae ought to be boiled down to five hundred pounds of dye, by the application of a moderate heat; for which purpose the vessel is placed at the end of a long funnel, which communicates with the furnace; while thus boiling, the liquor is skimmed from time to time, and with it the flesh, which necessarily adheres to the veins. About the tenth day, generally, the whole contents of the cauldron are in a liquefied state, upon which a fleece, from which the grease has been cleansed, is plunged into it by way of making trial; but until such time as the colour is found to satisfy the wishes of those preparing it, the liquor is still kept on the boil. The tint that inclines to red is looked upon as inferior to that which is of a blackish hue. The wool is left to lie in soak for five hours, and then, after carding it, it is thrown in again, until it has fully imbibed the colour. Archaeological data from Tyre indicate that the snails were collected in large vats and left to decompose. This produced a hideous stench that was actually mentioned by ancient authors. Not much is known about the subsequent steps, and the actual ancient method for mass producing the two murex dyes has not yet been successfully reconstructed; this special "blackish clotted blood" colour, which was prized above all others, is believed to be achieved by double dipping the cloth, once in the indigo dye of H. trunculus and once in the purple red dye of B. brandaris. Recently, the archaeological discovery of substantial numbers of Murex shells on Crete suggests that the Minoans may have pioneered the extraction of Imperial purple centuries before the Tyrians. Dating from collocated pottery suggests the dye may have been produced during the Middle Minoan period in the 20th–18th century BC. Accumulations of crushed murex shells from a hut at the site of Coppa Nevigata in southern Italy may indicate production of purple dye there from at least the 18th century BC. Additional archaeological evidence can be found from samples originating from excavations at the extensive Iron Age copper smelting site of “Slaves’ Hill” (Site 34), which is tightly dated by radiocarbon to the late 11th–early 10th centuries BC. By contrast, Jacoby finds that there are no mentions of purple fishing or dyeing, nor trade in the colorant in any Western source, even in the Frankish Levant. The European West turned instead to vermilion provided by the insect Kermes vermilio, known as grana, or crimson. In 1909, Harvard anthropologist Zelia Nuttall compiled an intensive comparative study on the historical production of the purple dye produced from the carnivorous murex snail, source of the royal purple dye valued higher than gold in the ancient Near East and ancient Mexico. Not only did the people of ancient Mexico use the same methods of production as the Phoenicians, they also valued murex dyed cloth above all others, as it appeared in codices as the attire of nobility. "Nuttall noted that the Mexican murex dyed cloth bore a "disagreeable strong fishy smell, which appears to be as lasting as the color itself." Likewise, the ancient Egyptian Papyrus of Anastasi laments: "The hands of the dyer reek like rotting fish " So pervasive was this stench that the Talmud specifically granted women the right to divorce any husband who became a dyer after marriage. In 2021, archaeologists found surviving wool fibers dyed with royal purple in the Timna Valley in Israel. The find, which was dated to c. 1000 BC, constituted the first direct evidence of fabric dyed with the pigment from antiquity.

Солтүстік Африкадағы мүррекс қызғылт түсті өндірісі

Финикияның көптеген аймақтарында мүркестен жасалған қызғылт түс өте маңызды өнеркәсіп болды, Карфаген де осыдан ерекшеленбеді. Бұл бір кезде өте табысты болған өнеркәсіптің іздері бүгінге дейін көптеген пуникалық ескерткіштерінде, мысалы Керкуан, Зухис, Джерба және тіпті Карфагеннің өзінде көрініп тұр. Плинийдің мәлімдемесіне сәйкес, Менинкс (қазіргі Джерба) Африкадағы ең жақсы қызғылт түсті бояуды өндірген, ол Тирден кейін екінші орында тұрды. Бұл бояу Эссауирада (Марокко) да табылған. Патшалық немесе императорлық қызғылт түс, шамамен, Августин Гіппоның (354–430) заманына дейін және Рим империясы құлауынан бұрын қолданылған.

Бояу химиясы

Түрлі шағалақтың "Тир қызылы" түстеріндегі айырмашылықтар индиго бояуының (көк), 6-бром-индигоның (көктемгі қызғылт), және 6,6'-дибром-индигоның (қызыл) болуымен байланысты. Түстің қосымша өзгеруі жарық әсерінен дебромидану арқылы (Tekhelet-тегідей) немесе жылумен өңдеу арқылы туындауы мүмкін. Соңғы қызғылт түстің тоны хроматограмма арқылы анықталады, оны HPLC-талдаудың бір өлшемімен анықтауға болады: индиготин (IND) және индирубин (INR). Бұл екеуі шөптесін (Isatis tinctoria L.) және индиго өсімдігі (Indigofera tinctoria L.) сияқты өсімдіктерде, сондай-ақ моллюскалардың бірнеше түрінде кездеседі. Бұл жаңалық 15-18 ғасырлардағы есептерге сүйенді және шөптесін ашытудың биотехнологиялық процесін зерттеді. Сілтілік айналдыру ыдысы қажет болды деген гипотеза бар. Плиний Ескі жазған Тир қызылын алудың толық емес ежелгі рецепті де қарастырылды. Ол бояу ыдысындағы теңіз тұзының пайыздық мөлшерін өзгертіп, калий қосып, жүнді терең қызғылт түске бояуға қол жеткізді. Органическая электроника саласындағы соңғы зерттеулер Тир қызылының екіполюсті органикалық жартылай өткізгіш екенін көрсетті. Бұл материалға негізделген транзисторлар мен тізбектерді бояудың сублимацияланған жұқа пленкаларынан жасауға болады. Бояудың жақсы жартылай өткізгіш қасиеттері күшті молекулааралық сутекті байланыстардан туындайды, бұл көліктің қажетіне жарайтын пи-қаптамасын нығайтады.

Филателия

"Тирлік шабдалы" түсінің атауы 1910 жылы король Эдуард VII қайтыс болғанға дейін дайындалған, бірақ халыққа ешқашан таратпаған британдық почта маркасына жиі беріледі.