Кіріспе
Словакиялық еврей Аушвицтен қашып шыққан, канадалық биохимик (1924-2006)
Жас кезі және тұтқындалуы
Врба Вальтер Розенберг 1924 жылы 11 қыркүйекте Чехословакияның Топольчани қаласында (Словакияның 1993 жылдан бастап бөлігі) дүниеге келді. Ол Хелена Розенбергтің, тумасы Груенфельдованың және оның күйеуі Элиастың төрт баласының бірі. Врбаның анасы Збехиден еді; оның анасының әжесі, Нитрадан шыққан православиелік яһуди Бернат Грунфельд Майданек концентрациялық лагерінде өлтірілді. Врба Аушвицтен қашып шыққаннан кейін Рудольф Врба деген есімді алды. Розенбергтер Якловцеде булы пилорамаға ие болды және Трнавада тұрды. 1941 жылдың қыркүйегінде Словакия Республикасы (1939-1945) - нацистік Германияның клиенті - "Нюрнберг заңдарына" ұқсас "еврей кодексі" қабылдады, ол еврейлердің білім алуына, баспанасына және саяхаттауына шектеулер енгізді. Үкімет Новаки, Середь және Вихне қалаларында транзиттік лагерьлер құрды. Яһудилер сары төспен белгіленіп, белгілі бір аймақтарда тұруы керек болды, ал жұмыс орындары алдымен яһуди еместерге берілді. 15 жасында Врба Братислава гимназиясынан (орта мектептен) шығарылғанда, ол жұмысшы болып жұмыс тауып, үйде химия, ағылшын және орыс тілдерін оқыды. Осы уақытта ол болашақ әйелі Герт Сидоновамен кездесті; ол да мектептен шығарылған болатын. Врба бұл шектеулермен өмір сүруді үйренгенін, бірақ 1942 жылдың ақпан айында Словакия үкіметі мыңдаған яһудилерді неміс оккупациялаған Польшадағы "резервацияларға" жер аударылатынын жариялағанда көтерілгенін жазды. Депортация Германияның сұрауы бойынша болды, оған жұмыс күшi қажет болды; Словакия үкіметі немістерге депортацияланғандардың мүлкiне мемлекет талап қояды деген түсінікпен еврейге 500 рубль төледі. 1942 жылдың наурыз мен қазан айлары аралығында жер аударылған 58 000 словак яһудиінің 800-і аман қалды. Врба Словакияның еврейлік кеңесіне депортациямен ынтымақтастық жасағаны үшін кінәлады. "Карьердегі жас бұқадай депортацияланбаймын" деп талап еткен Врба Англиядағы Чехословакия әскеріне қосылуға шешім қабылдады және 17 жасында шекараға таксимен, картамен, ширек қораппен және анасынан 10 фунтқа тең ақшамен жолға шықты. Ол Будапештке (Мажарстан) барған соң, Трнаваға қайтуға шешім қабылдады, бірақ Мажарстан шекарасында тұтқындалды. Словакия билігі оны Новкаки транзиттік лагеріне жіберді; ол қысқа уақытқа қашып кетті, бірақ ұсталды. СС офицері оны келесі рейспен депортациялауға бұйырды.
Майданек
Врба 1942 жылы 15 маусымда Чехословакиядан Люблиндегі Майданек концентрациялық лагеріне айдалды. Олар бір-бірін көрді "екі бірдей дерлік және біз қолын көтерді қысқа сәлем"; бұл соңғы рет ол оны көрді. Сонымен қатар ол алғаш рет "капо" - түрмеде қызмет атқаратын адамдармен кездесті. Олардың көбісі "кәсібіндегі қылмыскерлер" санатына кіретін жасыл үшбұрыштар киген: Врбаның басы мен денесі қырқылып, оған киім-кешегі, ағаш аяқ киім мен қалпақ берілді. СС үш метр қашықтықта тұрған кезде, қалпақтарды алып тастау керек болды. Тұтқындар тым баяу қозғалғандары немесе сөйлегендері үшін ұрып-соғылатын. Күн сайын таңертеңгілік аты-жөнді тексеру кезінде түнде қайтыс болған тұтқындар тірілердің артына үйіріліп қойылатын. Врбаға құрылысшы болып жұмыс берілді. Бір капо басқа жердегі шаруаларға 400 ерікті адам сұрағанда, Врба қашудың мүмкіндігін іздеп, жұмысқа жазылды. Врбамен дос болған чех капосы бұл туралы естігенде оны ұрды; капо "шаруашылық жұмыс" Аушвицте екенін түсіндірді.
Vrba's head and body were shaved, and he was given a uniform, wooden shoes and a cap. Caps had to be removed whenever the SS came within three yards. Prisoners were beaten for talking or moving too slowly. At roll call each morning, prisoners who had died during the night were piled up behind the living. Vrba was given a job as a builder's labourer. When a kapo asked for 400 volunteers for farm work elsewhere, Vrba signed up, looking for a chance to escape. A Czech kapo who had befriended Vrba hit him when he heard about this; the kapo explained that the "farm work" was in Auschwitz.
Аушвиц I
1942 жылдың 29 маусымында Рейхтің қауіпсіздік бас кеңсесі Врба мен басқа еріктілерді Аушвиц I, Ошвицкімдегі негізгі лагерьге (Стаммлагер) көшірді. Бұл сапар екі күннен астам уақытқа созылады. Врба пойыздан қашып кетуді ойлады, бірақ СС әр жоғалғанға он адам атып тасталатынын мәлімдеді. Аушвицте екінші күні Врба тұтқындардың оннан бірге үйілген денелерді арбаға лақтырып тастағанын көрді. Келесі күні ол 400 ер адаммен бірге 30 адамға арналған душ бөлмесінде суық душқа ұрып-соғылып, содан кейін тіркелу үшін сыртқа жалаңаш жүріп шықты. Сол жақ қолға "жоқ" деп таңбаланған. 44070 және жолақ түбірі, шалбар, шапқын және ағаш аяқ киім берілді. Түні бойы және кешке дейін жалғасқан тіркеуден кейін, оны казармасына, басты қақпаның жанында орналасқан төбешіктегі төбешікке және Arbeit macht frei деген белгіге алып барды. Жас және күшті Врбаны капо Франк лимонға (С витамині үшін сұранысқа ие) айырбастау үшін "сатып алды" және СС азық-түлік дүкенінде жұмыс істеуге тағайындады. Бұл оның сабыны мен суға қол жетімділігін қамтамасыз етті, бұл оның өмірін сақтап қалуға көмектесті. Ол Франктің мейірімді адам екенін білген, ол күзетшілердің көз алдында тұтқындарды ұрып-соғуды жасайтын, бірақ соққылар әрқашан қателікпен жіберілетін. Лагерьдегі режимнің басқа да ерекшеліктері - қарапайымдылық пен қатыгездік. 1942 жылы 17 шілдеде Генрих Гиммлер келген кезде (ол газбен өлтіруді көрді), тұтқындарға бәрі тапсыз болуы керек деп айтылды. Түрме оркестрі Гиммлердің келуін күтіп қақпаға жиналғанда, блок жетекшісі мен тағы екі адам түрмедегі бір адамды оның көйлегінің түймесі жоқ болғандықтан ұрып-соғып жібере бастады:
"Канада" командасы
1942 жылдың тамызында Врба Ауфраумунгскоммандоға ("тазалау") немесе "Канада" командосына Аушвиц I-ден 4 км қашықтықтағы Аушвиц II Биркенаудағы өлім лагеріне ауыстырылды. Шамамен 200-800 тұтқын жақын маңдағы Judenrampe-де жұмыс істеді, онда еврейлерді тасымалдайтын жүк пойыздары келіп, өлілерді алып тастады, содан кейін жаңа келгендердің меншігін сұрыптады. Көптеген адамдар әр түрлі маусымдарға арналған ас үй ыдыстары мен киімдерін әкелді, бұл Врбаға олар қоныс аудару туралы әңгімелерге сенетіндерін білдірді. Жұмыс істеуге жарамды деп танылғандар құлдық жұмысына таңдалды, ал қалғандары жүк көлігімен газ камерасына жеткізілді. Врбаның бағалауы бойынша, 90 пайызы газбен өлтірілген. Жаңа келгендердің мүлкі Аушвиц I-дегі Effektenlager I және II деп аталатын казармаларға (Врба қашқаннан кейін Аушвиц II-ге көшірілді) жеткізілді. Тұтқындар, сондай-ақ лагерь басшыларының кейбірі, казармаларды "Канада I және II" деп атаған, өйткені олар "көпшілік жері" еді. Ол жерде барлық заттар бар еді: дәрі-дәрмек, азық-түлік, киім-кешек, ақша. Оның көп бөлігін Ауфрамунг командасы Германияға жөнелту үшін қайта орады. Ауфраумунгсккоманда 1943 жылдың 15 қаңтарына дейін Аушвиц I, 4-ші блокта өмір сүрді, содан кейін олар 1943 жылдың маусым айына дейін Врба тұратын Аушвиц II, Ib секторындағы 16-шы блокка көшірілді. Врба Аушвицте бес айдай болғаннан кейін, тифпен ауырады; оның салмағы төмендеп, ол мазасызданып жүрді. Ең төменгі сатысында оған лагерьдегі қарсылық күштерінің словак мүшесі Йозеф Фарбер көмек көрсетті, ол оған дәрі-дәрмек әкеліп, содан кейін оған Аушвицтің жер астындағы қорғанысын берді. 1943 жылдың басында Врбаға блоктардың бірінде тіркеуші көмекшісінің жұмысы берілді; ол Ланцманға қарсылық қозғалысы оны осы лауазымға орналастырды, өйткені ол оған ақпаратқа қол жеткізуді берді. Бірнеше аптадан кейін, маусым айында, ол Аушвиц II-дегі 10-блоктағы тіркеуші (Блокшрайбер) болды, ерлер үшін карантин бөлімі (BIIa), тағы да жер астынан. Ол өзінің жеке бөлмесі мен төсегін және киімдерін өзі киетін. Сондай-ақ, ол жұмысқа таңдалған жаңа келгендермен сөйлесіп, тіркеу туралы есептерді жазып, сұрақтар қоюға және жазбалар жазуға мүмкіндік алды.
Қаза тапқандардың саны
Врба БИА-дағы бөлмесінен газ камераларына қарай бара жатқан жүк көліктерін көріп отырғанын айтады. Оның бағалауы бойынша, әр көліктің 10 пайызы жұмысқа таңдалып, қалғандары өлтірілді. Ол 1978 жылы Ланцманға өзінің 18 тамыз 1942 жылдан 7 маусым 1943 жылға дейінгі уақыт аралығында Judenrampe-де болған кезінде, әрқайсысында 1000-5000 адам бар кемінде 200 пойыздың келгенін көргенін айтты. 1998 жылы ол 100300 пойыздың келгенін, әр локомотив 2040 жүк вагонын, кейде 5060 тартқанын көргенін жазды. Врба Ветцлер баяндамасына сәйкес, 1942 жылдың сәуірінен 1944 жылдың сәуіріне дейін Аушвицте 1765 000 адам өлтірілген. 1961 жылы Врба Адольф Эйхманның соты кезінде берген антпен жазған мәлімдемесінде лагерьде 2,5 миллион адам өлтірілген деп сенетінін, плюс-минус 10 пайызын айтқан. Врбаның бағалауы Холокост тарихшыларының бағалауынан жоғары, бірақ СС офицерлері мен Аушвицтен аман қалғандардың, соның ішінде Зондеркомандо мүшелерінің бағалауымен сәйкес келеді. Алғашқы бағалаулар 1 миллионнан 6,5 миллионға дейін болды. Аушвицтің алғашқы командирі Рудольф Хёсс 1946 жылы өзінің пікірін өзгерткенмен, лагерде үш миллион адам өлтірілгенін айтты. 1946 жылы Польшадағы неміс қылмыстарын тергеу жөніндегі бас комиссия төрт миллион деп есептеген. Кейінгі ғалымдардың болжамы бұдан да төмен болды. Польшалық тарихшы Франциск Пайпердің 2000 жылы жазған мәліметтеріне сәйкес, тарихшылардың көпшілігі бұл санды 1 миллионнан 1,5 миллионға дейін деп санайды. Оның өз бағалауы бойынша, кем дегенде 1,3 миллион адам Аушвицке жіберілді және кем дегенде 1,082,000 адам (бұл 1,1 миллионға дейін немесе 85 пайыз) қайтыс болды, оның ішінде 960 000 яһудилер. Пайпердің 1942 жылдың сәуірінен 1944 жылдың сәуіріне дейінгі өлім-жітім туралы бағасы 450 000 болды, ал Врбаның 1 765 000-ы.
Венгриялық еврейлер
Врбаның айтуынша, Берлиннен келген капо Юп 1944 жылдың 15 қаңтарында оған крематорийлерге тікелей алып баратын жаңа темір жол желісін салушы тұтқындар тобының мүшесі екенін айтты. Юп СС офицерінен бір миллион венгр еврейінің жуырда келетінін және ескі пандустың бұл санды қабылдай алмайтынын естігенін айтты. Темір жолдың тікелей крематорийге өтуі ескі жолдан мыңдаған жүк көлігін қысқартады. Сонымен қатар Врба маскүнем СС күзетшілерінің көмегімен олардың жуырда мажар саламиі болатынын естіген. Голландиялық яһудилер келгенде, олар ірімшікті әкелді; сонымен қатар француздық яһудилерден сардиндар, гректерден халва мен зәйтүн болды. Бұл мажар салами болды. Врба екі жылдан бері қашуды ойлап жүрген еді, бірақ, ол жазғандай, ол "операцияның басты негіздерінің бірі - құпиялылықты" бұзуға үміттеніп, қазір шешім қабылдады. Кеңес капитаны Дмитрий Волков оған иттерді алдап, бензинге малынған, содан кейін кептірілген ресей темекісін, компас ретінде қолданылатын сағатты, тамақ жасауға жанар-жағар майды және тамақтану үшін тұзды қажет ететінін айтты. Врба лагерьлердің құрылымын зерттей бастады. Аушвиц I және II лагерьлері тұтқындар ұйықтаған ішкі лагерьлерден тұрады, олардың айналасында алты метрлік кеңдікте су қазылып, жоғары кернеулі тікенді сыммен қоршалған. Бұл аймақ түнде жарықпен жабылған, әрі күзет мұнараларында СС күзетшілері тұрды. Бір тұтқынның жоғалғаны туралы хабарлағанда, күзетшілер үш күн, үш түн бойы іздестіріп отырады. Қашудың кілті іздеу тоқтатылғанға дейін ішкі периметрден тысқары жерде жасырыну. Оның алғашқы қашып кетуі 1944 жылдың 26 қаңтарына француз армиясының капитаны Чарльз Унгликпен жоспарланған, бірақ кездесу сәтсіз болды; Унглик жалғыз қашып құтылуға тырысты және өлтірілді. СС қызметкерлері оның денесін екі күн бойы орындықта қалдырып, көрінеді. Бұрынғы қашқындар тобы өлтіріліп, думдум оқпен қиратылған еді, содан кейін "Біз қайтып келдік!" деген жазуы бар D лагерінің ортасына орналастырылды.
Чех отбасы лагері
1944 жылдың 6 наурызында Врба чех отбасы лагерінің газ камераларына жіберілетінін естіді. Әйелдер мен балаларды қоса алғанда, 5000 адамнан тұратын топ 1943 жылдың қыркүйегінде Аушвицке Чехословакиядағы Терезиенштадт концентрациялық лагерінен келген. Оларға алты ай бойы Аушвицте тұруға рұқсат етілуі ерекше болды, себебі балалы әйелдер әдетте бірден өлтірілетін. Соғыстан кейін Адольф Айхманның кеңсесі мен Халықаралық Қызыл Крест арасындағы хат-хабарлар немістердің отбасылық лагерьді Қызыл Кресттің Аушвицке жоспарланған сапары үшін үлгі ретінде құрғанын көрсетті. Топтың бас қақпаға жақын орналасқан BIIb блогында салыстырмалы түрде жақсы жағдай жасалған, бірақ алты ай ішінде олар жақсы емдеуге қарамастан 1000 адам қайтыс болды. Олар шаштарын қырқып, сабақ беріп, сүт пен ақ нан сияқты жақсы тағамдарды жейтін. 1 наурызда, ВрбаВетцлер баяндамасына сәйкес (5 наурызда, Данута Чехтың айтуынша), топқа туыстарына пошталық хат жазып, олардың жақсы екенін айтып, азық-түлік пакеттерін сұрауға және карталарды 25-27 наурызға дейін жіберуге тапсырылды. 7 наурызда, есеп бойынша (8-9 наурыз, чех тілінде) 3791 адам газбен өлтірілді. Бұл баяндамада медициналық эксперименттер үшін 11 егіз бала тірі қалдырылды деп жазылған. 1943 жылдың 20 желтоқсанында 3000 адамнан тұратын екінші чех отбасы тобы келді (2473 чех). Врба бұл топты да алты айдан кейін, яғни 1944 жылдың 20 маусымы шамасында өлтіреді деп болжады.
Қашу
Врба қашып кетуді шешті. Аушвицте ол Трнавадан танысқан Альфред Ветцлермен кездесті (тұтқын No. 29162, 26 жаста) 1942 жылы 13 сәуірде келген және мәйітханада жұмыс істейтін. Врбадан бірнеше аптадан кейін Аушвицтен қашып шыққан Чеслав Мордович онжылдықтар өткен соң қашып кетуді бастаған және жоспарлаған Ветцлер екенін айтты. Ветцлердің айтуынша, кейіннен "Адамнан қашу" (2007) деп жарияланған "Чо Данте невидел" (1963) кітабында жазғандай, жер асты лагері қашуды ұйымдастырды, Врба мен Ветцлер үшін ақпарат берді ("Карол" және "Вал" кітабында). 18-ші үйдегі "Отта" кілтші, Врба және басқалар жердің жоспарын жасап, киімдерді бояған шағын сарайдың кілтін жасады. Орталық тіркелімнен "Феро" тіркелімнен деректерді ұсынды; 13-ші кабинадағы "Филип" (Филип Мюллер) крематорийдің айналасында жұмыс істейтін СС офицерлерінің есімдерін, газ камералары мен крематорийлердің жоспарын, IV және V крематорийлерде газбен газданған көліктер туралы жазбаларын және Циклон В контейнерінің таңбасын қосты. "Эдек" 14-ші үйден қашып құтылғандарға киімдерді, соның ішінде Амстердамнан келген костюмдерді таратты. "Адамек", "Болек" және ВРБА шұлық, іш киім, көйлек, қырғыш және шам, сондай-ақ глюкоза, витаминдер, маргарин, темекі және "Аушвицте жасалған" деген жазуы бар темекі от жағу құралын ұсынды. Лагерь туралы мәліметтер, оның ішінде орыс тұтқыны "Василь" жасаған крематорийдің сызбасы екі металл түтікшеге жасырылған. Скетчті қамтитын түтік қашу кезінде жоғалып кетті; екінші түтікке тасымалдау туралы мәліметтер енгізілді. Врбаның есебі Ветцлерден ерекшеленеді; Врбаның айтуынша, олар ешқандай жазбалар жасамаған және Врба-Ветцлер баяндамасын жадынан жазған. Ол тарихшы Джон Конвейге деректерді есте сақтау үшін "жеке мемотехникалық әдістерді" қолданғанын және жазба жазбалар туралы әңгімелер ойлап табылғанын айтты, өйткені ешкім оның соншалықты егжей-тегжейлі еске алу қабілетін түсіндіре алмады. 1944 жылы 7 сәуірде сағат 14:00-де (Пасха қарсаңы) костюм, пальто және аяқкиім киіп, ер адамдар Аушвиц-Биркенаудың ішкі және сыртқы қоршауларының арасында, "Мексик" ("Мексика") деп аталатын құрылыс аймағындағы BIII бөлімінде дайындалған ағаш үйіндісіне көтерілді. Олар сол жерді газға малынған ресейлік темекімен шашырады. Дмитрий Волковтың кеңесінше иттерді аулақ ұстауға тырысты. Болек пен Адамек поляк тұтқындары, олар жасырылғаннан кейін, тақтайларды қайта орнына қойды. Карни жазғандай, 7 сәуір күні сағат 20:33-те СС штурмбаннфюреры Фриц Хартженштейн, Биркенау командирі, телепринтер арқылы екі яһудидің жоғалғанын білді. 8 сәуірде Освенцимдегі гестапо Берлиндегі Рейх қауіпсіздік бас басқармасына, Ораниенбургтегі СС-ке, округ басшыларына және басқаларға сипаттамалары бар жеделхаттар жіберді. Олар үш күн бойы ағаш үйіндісіне тығылып, төртінші күні де солай болды. Олар ауыздарына шырылдап жатқан фланельді жіптерді тығып, жөтелін басу үшін, ылғалмен ылғалдай отырып, санап жатыр екен: "Сегіздеген сағат. 4800 минут. Екі жүз сексен сегіз мың секунд". 9 сәуірде Адамк үйіндіге шашылып, бәрі жақсы екенін білдіру үшін сыбызғылады. 10 сәуір күні сағат 9-да олар ағаш үйіндісінен шығып шықты. "Олардың айналымы тек баяу оралады", - деп жазды Ветцлер. "Олардың екеуінде де тамырларында жүгіріп жүрген құмырсқалар сезімі бар, олардың денелері үлкен, өте баяу жылыған құмырсқа үйірлеріне айналды. Олар әлсіреген кезде қатты күйзеліп, панельдердің ішкі жиектеріне сүйеніп отырады". "Канададан" алған картаны пайдаланып, ер адамдар солтүстікке қарай Словакияға қарай Сола өзеніне параллель жүріп кетті.
Словакияға жаяу бару
Аушвиц-Биркенау мемлекеттік мұражайының қызметкері Генрик Свиебоцкийдің айтуынша, жергілікті тұрғындар, соның ішінде лагерьдің жанында тұратын поляк жер асты күштерінің мүшелері де қашып шыққандарға көмектесу үшін қолдан келгеннің бәрін істеді. Врба оларға сырттан ешқандай ұйымдасқан көмек көрсетілмейтінін жазды. Алғашында ер адамдар тек түнде ғана қозғалып, Аушвицтен әкелінген нанды жеп, өзеннен су ішті. 13 сәуірде олар Бельско-Биалада жоғалып, бір шаруа үйіне жақындады. Ол оларға нан, картоп шұпасы және кофе ұсынды. Ол аймақтың көп бөлігі "германизацияланған" екенін және поляктардың еврейлерге көмектесуі өлімге ұшырайтынын түсіндірді. Олар өзеннің бойымен жүріп, әрдайым бір поляк әйелінің жанына жарты нан тастап жүретін. 16 сәуірде олар неміс жандармдарынан атып өлтірілді, бірақ қашып кетті. 1944 жылдың 21 сәуірінде олар Польша мен Словакия шекарасынан өтіп, Скалитетке жақындағанша, басқа екі поляк оларға тамақ пен баспанамен көмектесті. Осы уақытқа дейін Врбаның аяғы қатты шиып кеткен еді, оған аяқкиімдерін алып тастауға тура келді және поляк шаруаларының бірі берген кілемнен жасалған шұлық киіп жүрді. Скалиттегі шаруа отбасы оларды бірнеше күн бойы қабылдап, тамақ пен киім берді, содан кейін оларды жақын маңдағы Чадкадағы еврей дәрігері доктор Поллакпен байланыста қалдырды. Врба мен Поллак Новакидегі транзиттік лагерьде танысқан. Польк Словакияның еврей кеңесіне хабарласып, Братиславадан ер адамдарға хабарласу үшін адамдар жіберуді ұйымдастырды. 1942 жылы Словакиядан Аушвицке жер аударылған ата-анасы мен бауырларының тағдыры туралы білгенде Поллак қатты уайымдады.
Еврей кеңесімен кездесу
Врба мен Ветцлер түнді Чадкада раввин Лео Бектің туысының үйінде өткізді, содан кейін пойызбен Жилинаға жеткізілді. Оларды вокзалда Словакияның еврей кеңесінің мүшесі Эрвин Штайнер (немесе Устредна Жидов) қарсы алып, кеңес кеңсесі бар яһуди қарттар үйіне алып барды. Келесі күндері олар Ервинге үйленген Иболя Штайнермен танысты; Оскар Краснянский, инженер және стенограф (кейін Оскар Исаия Кармиль деген есімді алды); және 25 сәуірде кеңес төрағасы доктор Оскар Нойман, заңгер. Кеңес Врба мен Ветцлер кім екенін оның депортация тізімдерінен растай алды. Өзінің мемуарларында Ветцлер алғашқы кездесуге қатысқан бірнеше адамды (псевдонимдерді қолдана отырып) сипаттады: заңгер (негізінен Нойман), фабрика жұмысшысы, прогрессивті жастар ұйымының функционері болған "Мадам Иби" (Иболя Штайнер) және швейцариялық газеттің Прага тілшісі. Нейман оларға екі жыл бойы Аушвиц туралы естіген құлақтанған сөздерін растайтын адамды күтіп жүргендерін айтты. Ветцлер: "Одан шығу соншалықты қиын ба?" - деп сұрағаны таң қалдырды. Журналист олар қалай жеңіп шыққанын білгісі келді, егер де бұл соншалықты қиын болса. Ветцлер Врбаның ашуланып бірдеңе айту үшін алға қарай еңкейгенін сезінді, бірақ ол оның қолын ұстады, ал Врба кері шегінді. Ветцлер Врбаға Аушвицтегі жағдайды сипаттауға шақырды. "Ол куәгер ретінде сөйлеуді қалайды, - деп жазды Ветцлер, - тек қана фактілерді, бірақ қорқынышты оқиғалар оны тасқын сияқты алып кетеді, ол оларды жүйкелерімен, дененің әрбір тесігімен қайталайды, сондықтан бір сағаттан кейін ол мүлдем шаршайды". Топтың, әсіресе швейцариялық журналистің, түсіну қиынға соқты. Журналист Халықаралық Қызыл Крест ұйымының неге араласпағанын білгісі келді. "Ол неғұрлым көп хабарласа, соғұрлым ашуланып, ашуға түседі". Журналист Врбадан "СС адамдарының айрықша қатыгездіктері" туралы айтып беруін сұрады. Врба: "Бұл - Дунай өзенінде су болған нақты бір күнді айтып беруімді қалайтының сияқты", - деп жауап берді. Врба пандус, іріктеу, Зондеркоманда және лагерьлердің ішкі ұйымы туралы, Аушвиц III құрылысын және еврейлерді Крупп, Сименс, ИГ Фарбен және DAW үшін құл еңбегі ретінде қалай пайдаланғанын, газ камераларын сипаттады. Ветцлер оларға қалған түтікте жасырылған орталық тізілімнен деректерді берді және совет тұтқындарының өлім-жітімі, чех отбасы лагерінің қирауы, медициналық тәжірибелер және оларға қатысқан дәрігерлердің есімдері туралы баяндады. Сондай-ақ, ол "Циклон-В" баллонының таңбасын да тапсырды. Ол: "Әр сөздің өзі - бір соққы", - деп жазды. Нейман ерлерге таңертең жазу машинасы әкелінетінін, ал топ үш күннен кейін қайтадан кездесетінін айтты. Бұны естіген Врба: "Сен үш күннің ішінде деп айтуың оңай! Бірақ сол жерде қазір адамдарды отқа лақтырып жатыр, үш күн ішінде мыңдаған адам өледі. Бірдеңе жасаңыз! Ветцлер оның қолын тартты, бірақ Врба әрқайсысына қарап: "Егер бірдеңе жасамасаңыз, бәріңіз газға түсесіз! Естисіз бе?
Есепті жазу
Келесі күні Врба Аушвиц I және II лагерінің құрылымын, сондай-ақ пандустың лагерьлерге қатысты орналасуын сызудан бастады. Есепті үш күн ішінде бірнеше рет қайталап жазды. Словак тіліндегі және, көрініп тұрғандай, неміс тіліндегі есеп 1944 жылдың 27 сәуірінде бейсенбі күні аяқталды. Карнидің айтуынша, баяндамада лагерь "қатаюсыз дәлдікпен" сипатталған, оның ішінде оның құрылысы, қондырғылары, қауіпсіздігі, тұтқындардың нөмір жүйесі, тұтқындардың санаттары, тамақтануы мен тұру орны, сондай-ақ газбен өлтіру, ату және инъекциялар. Онда тұтқындарға ғана белгілі мәліметтер, соның ішінде газбен өлтірілген тұтқындар үшін босату формалары толтырылған, бұл лагерьдегі өлім-жітімнің жалған екенін көрсетеді. Оны екі адам ұсынғанмен, ол көптеген тұтқындардың, соның ішінде газ камераларында жұмыс істейтін Sonderkommando-ның туындысы болды. Онда газ камераларының сызбалары бар, әрқайсысында газ камерасы мен пеш бөлмесі бар төрт крематорий болған. Есепте газ камераларының жалпы сыйымдылығы күніне 6000 адам деп бағаланды. 1961 жылы Адольф Айхманның соты кезінде берген антпен берген мәлімдемесінде Врба өзі мен Ветцлер газ камералары мен крематорийлер туралы ақпаратты сонда жұмыс істеген Sonderkommando Filip Müller және оның әріптестерінен алғандарын айтты. Мюллер мұны өзінің "Аушвицте болған оқиғалар" (1979) деген еңбегінде растады. Аушвицта оқыған Роберт Ян ван Пелт 2002 жылы бұл сипаттамада қателер бар екенін, бірақ сол жағдайларды, соның ішінде ер адамдардың сәулет өнеріне деген білімі жоқ екенін ескерсек, "егерде қателер болмаса, күдік туар еді" деп жазды.
Розин мен Мордович қашып кетеді
Еврей кеңесі Врба мен Ветцлер үшін Словакияның Липтовский Святый Микуляш қаласында пәтер тапты, онда ер адамдар Врба Ветцлер баяндамасының словак тіліндегі көшірмесін сақтады, оны Мәриям ананың суреті артына жасырып қойды. Олар досының, Братиславадағы жыныстық аурулардың алдын алу жөніндегі кеңсесінің қызметкері Йозеф Вайс көмегімен жасырын көшірмелерін жасап, оларды Венгрияда байланыстары бар Словакиядағы яһудилерге мажар тіліне аудару үшін берді. Тарихшы Золтан Тибори Сабоның айтуынша, бұл баяндама алғаш рет 1944 жылы 17 мамырда Дүниежүзілік еврей конгресінің авраам Сильбершеннің 1944 жылы 17 мамырда Жеңіс пен Биркенау туралы деректі баяндама ретінде 1944 жылы мамыр айында неміс тілінде Женевада жарияланды. Берндегі Румынияның өкілдігінен Флориан Манолиу баяндаманы Швейцарияға алып барып, Женевадағы Ел Салвадор консулдығының бірінші хатшысы болып жұмыс істейтін Трансильваниядан келген еврей бизнесмен Джордж Мантеллоға берді. Мантеллоның арқасында Швейцария баспасөзінде баяндама алғаш рет кеңінен жарияланды. Арност Росин (No1 тұтқын) 29858) және Чеслав Мордович (тұтқын No. 84216) 1944 жылы 27 мамырда Аушвицтен қашып, 6 маусымда, Нормандияға қону күні Словакияға келді. Нормандияға шабуыл жасалғанын естіп, соғыс бітті деп ойлап, олар Аушвицтен әкелінген долларларын пайдалана отырып, тойлау үшін мас болды. Олар валюталық заңдарды бұзғаны үшін тұтқындалып, Еврей кеңесі айыппұл төлеместен бұрын сегіз күн түрмеде отырды. Росин мен Мордовичті 17 маусымда Врба Ветцлер баяндамасын неміс тіліне аударған инженер Оскар Краснянский сұхбатқа алды. Олар оған 1944 жылдың 15-27 мамыры аралығында 100 000 венгр еврейінің Аушвиц II Биркенауға келгенін және олардың көпшілігі келген кезде өлтірілгенін айтты. Осыдан Vrba Венгрияның еврей кеңесі өзінің еврей қауымдастықтарын VrbaWetzler баяндамасы туралы хабардар етпеді деп қорытындылады. Жеті бетті Розин Мордович баяндамасы ұзын Врба Ветцлер баяндамасымен және Польшалық майордың баяндамасы деп аталатын үшінші баяндамамен (Аушвиттен 1943 жылдың қарашасында қашып шыққан Джерзи Табо жазған) біріктірілді. Дэвид Кранцлердің айтуынша, Мантелло Швейцарияның венгр студенттер лигасынан Врба Ветцлер баяндамасының және Аушвицтегі екі қысқаша баяндаманың 50 мимеографиялық көшірмесін жасауды сұрады, оларды 1944 жылдың 23 маусымына дейін Швейцария үкіметі мен еврей топтарына таратты. Швейцариялық студенттер мыңдаған дана жасап, басқа студенттер мен депутаттарға таратып берді. 1944 жылдың 23 маусымы мен 11 шілдесі аралығында Швейцария баспасөзінде Освенцим туралы кем дегенде 383 мақала жарық көрді. Майкл Флемингтің айтуынша, бұл Британияның барлық газеттерінде соғыста жарық көрген Холокост туралы мақалалардың санынан көп.
Күндердің маңызы
Есептің таратылған күндері Холокост тарихшылығындағы маңызды мәселе болды. Рэндольф Л. Брахамның айтуынша, яһуди басшылары паника тудырудан қорқып, бұл хабарды таратуға асықты. Брахам: "Неге Венгрия, Словакия, Швейцария және басқа жерлердегі яһуди басшылары 1944 жылдың сәуір айының аяғында немесе мамыр айының басында Аушвиц туралы есептерді алғаннан кейін, оларды таратып, жарияламады?" - деп сұрайды. Врбаның айтуынша, осыған байланысты көптеген адамдардың өмірі қиылды. Ол әсіресе Будапешттің көмек және құтқару комитетінің Рудольф Кастнерді кінәлады. Ол комитет неміс басқыншылығына дейін еврейлердің Венгрияға қауіпсіз кіруін ұйымдастырған болатын. Словакияның еврей кеңесі Кастнерге есепті сәуір айының соңында немесе 1944 жылдың 3 мамырында тапсырды. Бауэрдің айтуынша, Кастнер немесе көмек және құтқару комитетінің басшысы Отто Комолы Соосқа есеп берді. Элиастың хатшысы Мария Секели оны венгр тіліне аударып, алты данасын дайындады. Брам бұл таратылым 15 мамырдан бұрын болған деп жазады. Кастнердің баяндаманы бұдан әрі таратудың себептері белгісіз. Брахамның айтуынша, "венгр еврей басшылары 14-16 маусымда әлі де баяндамаларды аударумен және көшірумен айналысып, оларды маусымның екінші жартысына дейін таратпады. Олар соғыстан кейінгі естеліктерінде және мәлімдемелерінде "Жетістіктерді" мүлдем елемеді". Врба өмірінің соңына дейін Рудольф Кастнердің көмек және құтқару комитеті мен еврейлерді Венгриядан әкетуді басқаратын СС офицері Адольф Эйхманның келіссөздеріне қауіп төндірмеу үшін баяндаманы жасырып қалды деп дәлелдеді. Врба Ветцлер баяндамасы жазылып жатқан кезде Эйхман Будапешттегі комитетке СС-тің бір миллионға дейін венгр еврейлерін 10,000 жүк көлігі мен басқа да тауарларға батыс одақтастарымен алмастыруды ұсынды. Бұл ұсыныс іске аспады, бірақ Кастнер 1600 еврейге Будапешттен Швейцарияға Кастнер пойызы деп аталатын пойызға шығуға мүмкіндік беру үшін СС-ке ақша төлеу үшін садақа жинады. Врбаның пікірінше, Кастнер СС-ті алаңдату үшін бұл баяндаманы жасырды. Венгриялық биолог Джордж Клейн жасөспірім кезінде Будапешттегі Сип көшесінде Венгрияның еврей кеңесінің хатшысы болып жұмыс істеді. 1944 жылдың мамыр айының аяғында немесе маусым айының басында оның бастығы доктор Золтан Кон оған Врба Ветцлер баяндамасының мажар тіліндегі көміртек көшірмесін көрсетті және ол тек жақын туыстары мен достарына айту керектігін айтты. Клейн еврейлердің "Вернихтунгслагер" (азаматты жою лагері) деген сөзді айтқандарын естіген еді, бірақ бұл аңыз сияқты көрінді. "Мен дереу осы хабарға сендім, өйткені оның мәні бар еді", - деп жазды ол 2011 жылы. Құрғақ, нақты, ғылыми тіл, күндері, сандары, карталары мен қисындылығы бір-бірімен тығыз байланыста болды". Клейн ағасына: "Мен және Сип көшесіндегі ғимараттағы басқа адамдар қысымнан ақылдарымыздан адасқан болуымыз керек", - деп жауап берді. Басқа туыстар мен достары да солай болды: орта жастағы, бай, отбасы бар ер адамдар бұған сенбеді, ал жас жігіттер әрекет жасағысы келді. Сол жылдың қазан айында Клейннің Аушвицке баратын пойызға отыратын уақыты келгенде, ол қаша жөнелді.
Жаңалықтар
VrbaWetzler баяндамасының егжей-тегжейі бұқаралық ақпарат құралдарында басқа жерде пайда бола бастады. 1944 жылдың 4 маусымында "Нью-Йорк Таймс" журналы Венгрияның еврейлерін "салқын қанмен өлтіру" туралы хабарлаған. 16 маусымда Лондонның "Еврей хроникасы" газеті Иерусалимдегі еврейлік агенттіктің Исаак Груенбаумның "Бомбалау өлім лагерьлері" деген тақырыпта жазған мақаласын жариялады; жазушы VrbaWetzler баяндамасын анық көрген. Осы күні Германияда BBC World Service мартта чех отбасы лагерінің өлтірілуі туралы хабарлаған және ВрбаВетцлер баяндамасында екінші чех тобы 20 маусымда өлтірілетіндігі айтылған. Телеарнада ВрбаВетцлер баяндамасына сілтеме жасалды: Нью-Йорк Таймс газетінің бесінші бетіндегі 22 жолдық "Чехтар қырғын туралы хабар береді" деген мақаласында 20 маусымда 7000 яһуди "Биркенау мен Ошвиццимдегі әсем неміс концлагерлерінде газ камераларына сүйретілгені" туралы хабарланды. Британдық ақпарат агенттігі Exchange Telegraph-тың швейцариялық тілшісі Уолтер Гарретт 24 маусымда Джордж Мантеллодан алынған есептің егжей-тегжейімен, оның ішінде Врбаның 1715 000 еврей өлтірілгенін болжауымен бірге Лондонда төрт депеш жіберді. Оның баяндамасының нәтижесінде келесі 18 күн ішінде Аушвиц туралы кем дегенде 383 мақала жарық көрді, соның ішінде Женевадағы 66 бетті баяндама, Les camps d'extermination. 26 маусымда Еврей телеграф агенттігі Аушвицте 100 000 венгр еврейінің газ камераларында өлтірілгенін хабарлады. Би-Би-Си бұл хабарды сол күні қайталады, бірақ лагерьдің атын атамады. Келесі күні Уолтер Гарреттің ақпараты нәтижесінде Манчестер Гардиан газетінде екі мақала жарияланды. Біріншісі поляк еврейлері Аушвицте газбен өлтіріліп жатыр деген еді, ал екіншісі: "Немістердің венгр еврейлерін жүйелі түрде жойып жатқаны туралы ақпарат соңғы уақытта айтарлықтай болды". Бұл хабарда "Освиэцимдегі концлагерге мыңдаған яһудилердің" келгені туралы айтылған болатын. 28 маусымда газетте 100,000 венгр еврейлері Польшаға жер аударылып, газбен өлтірілгені туралы хабарланды, бірақ Аушвиц туралы сөз болмады. Нью-Йорк Таймс газетінің Женевадағы тілшісі Дэниел Бригам 3 шілдеде "Сұрақ-жауап нацистік өлім лагерьлерін растайды" атты мақаласын "Немістер 15 сәуірге дейін 1715 000 яһудиді өлтірді" деген тақырыппен, ал 6 шілдеде "Екі өлім лагері - қорқынышты жерлер; неміс мекемелері еврейлерді жаппай өлтірді, швейцариялықтар сипаттады" деген екінші мақаласын жариялады. Флемингтің айтуынша, BBC Home Service Аушвицті жою лагері ретінде алғаш рет 1944 жылдың 7 шілдесінде атады. Онда "Ошвицкімдегі концлагерге төрт жүз мыңнан астам венгр яһудилері жіберілгені" және олардың көпшілігі газ камераларында өлтірілгені айтылды; бұл лагерь Польшадағы ең үлкен концлагерь болғаны және 1942 жылы күн сайын 6000 адамды өлтіретін газ камералары орнатылғаны да айтылды. Флемингтің айтуынша, бұл хабар кешкі тоғыздағы тоғыз хабардың соңғысы болды.
A 22 line story on page five of the New York Times, "Czechs report massacre", reported on 20 June that 7,000 Jews had been "dragged to gas chambers in the notorious German concentration camps at Birkenau and Oświęcim [Auschwitz]". Walter Garrett, the Swiss correspondent of the Exchange Telegraph, a British news agency, sent four dispatches to London on 24 June with details from the report received from George Mantello, including Vrba's estimate that 1,715,000 Jews had been murdered. As a result of his reporting, at least 383 articles about Auschwitz appeared over the following 18 days, including a 66 page report in Geneva, Les camps d'extermination. On 26 June the Jewish Telegraphic Agency reported that 100,000 Hungarian Jews had been executed in gas chambers in Auschwitz. The BBC repeated this on the same day but omitted the name of the camp. The following day, as a result of the information from Walter Garrett, the Manchester Guardian published two articles. The first said that Polish Jews were being gassed in Auschwitz and the second: "Information that the Germans systematically exterminating Hungarian Jews has lately become more substantial." The report mentioned the arrival "of many thousands of Jews at the concentration camp at Oswiecim". On 28 June the newspaper reported that 100,000 Hungarian Jews had been deported to Poland and gassed, but without mentioning Auschwitz. Daniel Brigham, the New York Times correspondent in Geneva, published a story on 3 July, "Inquiry Confirms Nazi Death Camps", with the subtitle "1,715,000 Jews Said to Have Been Put to Death by the Germans up to April 15", and on 6 July a second, "Two Death Camps Places of Horror; German Establishments for Mass Killings of Jews Described by Swiss". According to Fleming, the BBC Home Service mentioned Auschwitz as an extermination camp for the first time on 7 July 1944. It said that over "four hundred thousand Hungarian Jews [had been] sent to the concentration camp at Oświęcim" and that most were murdered in gas chambers; it added that the camp was the largest concentration camp in Poland and that gas chambers had been installed in 1942 that could murder 6,000 people a day. Fleming writes that the report was the last of nine on the 9 pm news.
Мартилотти мен Вейсмандльмен кездесулер
Словакияның еврейлік кеңесінің өтініші бойынша Врба мен Чеслав Мордович (мамырдың 27-і қашқандардың бірі), аудармашы және Оскар Красниаскимен бірге Ватиканның Швейцариялық легаты Монсеньор Марио Мартилоттимен 1944 жылы 20 маусымда Святой Юр монастырында кездесті. Мартилотти бұл есепті көріп, бес сағат бойы сол кісілерден сұрақ қойды. Бұл кездесуде Мордович Врбаның ашуына ұшырады. 1990 жылдары АҚШ-тың Холокост мемориалдық мұражайына берген сұхбатында ол сол кездегі 19 жастағы Врбаның циникалық және балалық мінез-құлық танытқанын айтты; бір кезде ол Мартилоттидің сигарын кесу жолын мазақтай бастады. Мордович бұл әрекеттер олардың ақпаратының сенімділігін төмендетеді деп қорықты. Мартилоттидің назарын аудару үшін ол оған католиктер мен діни қызметкерлердің еврейлермен бірге өлтіріліп жатқанын айтты. Мартилотти "Мейн Готт! Құдай!" - деп айқайлады. Бес күннен кейін Папа Пий XII Миклош Хортиге үндеу жолдады. Сондай-ақ, еврей кеңесі сұрауы бойынша Врба мен Мордович православиелік раввин және Братислава жұмыс тобының жетекшілерінің бірі Михаэль Дов Вайсмандльмен Братиславаның орталығындағы ешивасында кездесті. Врба Вейсмандльдің жақсы хабардар болғанын және Врба Ветцлер баяндамасын көргенін жазады. Ол сондай-ақ, Врба соғыстан кейін білгендей, поляк майорының Аушвиц туралы баяндамасын көрген. Вейсмандл не істеу керектігін сұрады. Врба: "Оларға пойызға отырмау керектігін түсіндіру ғана жеткілікті" , - деп түсіндірді. Ол сондай-ақ, Біркенауға дейінгі темір жолдарды бомбалауды ұсынды. Врба Вайсмандлдің өзінің иешивасына барудың орынсыздығы туралы жазды, ол словак үкіметі мен немістердің қорғауында деп есептеді. "Братиславаның орталығында, Аушвицтен оңтүстікке қарай 150 миль (241 км) жерде, ешива өмірінің көрінісі менің көз алдымда Геббельдің рухына бөленген іс-әрекетінің типтік бөлігі болды. Онда әлемнің көз алдында рабби Вейсманделдің шәкірттері еврей этикасының ережелерін зерттей алады, ал өз аналары мен әпкелері Биркенауда өлтіріліп, өртеліп жатыр".
Депортация тоқтатылды
[[Файл:Регент Хорти. 1944 жылдың 6 шілдесінде Венгрия регенті Миклош Хорти депортацияларды тоқтатуды бұйырды. Рим папасының телеграммасында яһудилер туралы айтылмаған: "Бізге әртүрлі жақтан, осы асыл және ерлік ұлтқа, көптеген бақытсыз адамдар өздерінің ұлты немесе нәсіліне байланысты төтеп берген азап-тозок, қазірдің өзінде өте ауыр, ұзартылмауы және ауырлатылмауы үшін қолымыздан келгеннің бәрін жасауымыз керек деп өтініш айтылды". Берндегі британдық дипломат Джон Клиффорд Нортон 27 маусымда британ үкіметіне іс-қимыл туралы ұсыныстар жіберді, оның ішінде Будапешттегі үкіметтік ғимараттарды бомбалау болды. 2 шілдеде америкалық және британдық әскерлер Будапештті бомбалады, 500 адам қаза тапты және депортация үшін жауаптылар жауапқа тартылатынын ескертетін листовкалар тастады. Рэндольф Брахамның айтуынша, Хорти 6 шілдеде жаппай жер аударылуды тоқтатуды бұйырды, "Нормандиядағы одақтастардың табыстарына қатты таң қалды" және неміс тарапынан төңкеріс қаупі төнген кезде немістерге билігін жүзеге асыруға асықты. Рауль Хилбергтің айтуынша, Хорти Берндегі одақтастардың Будапешттің көмек және құтқару комитетінің өтініші бойынша өз үкіметтеріне депортация туралы хабарлаған ақпарат туралы да алаңдаушылық білдірген болуы мүмкін. Бұл жеделхаттарды Венгрия үкіметі ұстап алған, ол өз мүшелері кісі өлтіру үшін жауапты деп есептеледі деп қорыққан болуы мүмкін.
Соғыс босқындары жөніндегі кеңестің жарияланымдары
Врба Ветцлер баяндамасы АҚШ-та және басқа жерлерде кеңінен жарияланды, өйткені бірнеше айлық кешіктіруден кейін, АҚШ-тың соғыстық босқындар кеңесінің Джон Пель 1944 жылы 25 қарашада 25,000 сөзді баспасөз хабарламасын, баяндаманың толық нұсқасын және оны "толық сенімді" деп атаған алғы сөзін шығарды. "Ошвиц (Ошвиццим) және Верхняя Силезиядағы Биркенаудың құрту лагерлері" деп аталатын бұл басылымға 33 бетті Врба Ветцлер баяндамасы; 1944 жылы 27 мамырда Аушвицтен қашып келген Арност Росин мен Чеслав Мордовичтің алты бетті баяндамасы; және 1943 жылы желтоқсанда польшалық қашқан Джерзи Табо жазған 19 бетті поляк майорының баяндамасы кірді. The Washington Times Herald газетінде баспасөз хабарламасы "Польшадағы жаппай қырғынның көптеген куәгерлерінің оқиғаларына алғашқы ресми американдық мөр басылған" деп жазылған, ал New York Herald Tribune газетінде Хаттамалар "АҚШ үкіметінің бір агенттігі шығарған ең шоқ құжат" деп аталды. 1944 жылдың маусым айында Пель АҚШ-тың соғыс министрі көмекшісі Джон Дж. МакКлойді Аушвицті бомбалауға шақырды, бірақ МакКлой мұны "әдістемелік тұрғыдан мүмкін емес" деп мәлімдеді. Хаттамалар жарияланғаннан кейін ол тағы да тырысты. МакКлой лагерьге Франция, Италия немесе Ұлыбританияда орналасқан бомбалаушылар жете алмайтынын, яғни ауыр бомбалаушылар 2000 мильдік Аушвицке дейін соңынан ертіп жүруге мәжбүр болатынын айтты. МакКлой оған: "Бұл мәселені шешудің оң жолы - Германияны еңсере алу".
Қарсылық іс-әрекеттері
1944 жылдың сәуірінде есепті диктанттан кейін Врба мен Ветцлер Липтовский Микулашта алты апта болды және досы Джозеф Вайс көмегімен есептің көшірмелерін жасауды және таратуды жалғастырды. Вайс Братиславадағы венериялық аурулардың алдын алу жөніндегі басқармада жұмыс істеді және кеңседе көшірме жасауға рұқсат берді. Еврей кеңесі Врбаға Рудольф Врбаның атына үш ұрпаққа арялық ата-бабаларын көрсететін құжаттарын берді. 1944 жылдың 29 тамызында Словакия армиясы нацистерге қарсы көтеріліп, Чехословакияның қайта құрылуы жарияланды. Врба 1944 жылдың қыркүйегінде словак партизандарына қосылды және кейін Чехословакияның Батырлық медалімен марапатталды. Аушвицті 1945 жылы 27 қаңтарда 1-ші Украина майданының 60-шы армиясы (Қызыл Армияның бір бөлігі) азат етті. СС дәлелдерді жоюға тырысты, бірақ Қызыл Армия төрт крематорийден қалғандарды, сондай-ақ 5,525 жұп әйел аяқ киімін, 38,000 жұп еркек аяқ киімін, 348,820 еркек костюмін, 836,225 әйел киімін, көптеген кілемдерді, ыдыстарды, тіс щеткаларын, көзілдіріктер мен протездерді және жеті тонна шашты тапты.
Неке және білім
1945 жылы Врба балалық шақтағы досы Герт Сидоновамен қайта байланысқа келді. Олар екі бірдей жоғары оқу орнын бітіруді қалағандықтан, Чехословакияның Білім беру министрлігі нацистердің кесірінен оқудан айырылғандарға арналған курстарға қатысқан. Содан кейін олар Прагаға көшіп, 1947 жылы үйленді; Сидонова Врбова фамилиясын алды, бұл Врбаның әйел нұсқасы. Медицинаны бітіріп, ғылыми-зерттеу жұмыстарына кірісті. 1949 жылы Врба химия мамандығы бойынша (инженерлік) диплом алды. Химиялық) 1951 жылы докторлық дәрежесін (Dr. Tech. С.) "Мұнай қышқылының метаболизмі туралы" атты диссертация үшін. Осы уақытта оның некесі бұзылады.
Израильге аттанып, Англияға көшіп кетеді
Неке аяқталғаннан кейін және Чехословакияда Кеңес Одағының социалистік үкіметі билік еткеннен кейін, Врба мен Врбова екеуі де бас тартты, ол Израильге, ал ол балаларымен бірге Англияға кетті. Врбова ағылшынға ғашық болып, Польшадағы академиялық конференцияға шақырылғаннан кейін дезертир бола алды. Балаларына виза ала алмай, ол заңсыз түрде Чехословакияға оралып, балаларын Польшаға қарай таулар арқылы алып кетті. Сол жерден олар жалған құжаттармен Данияға, содан кейін Лондонға ұшып кетті. 1957 жылы Врба Джеральд Райтлингердің "Тыңдаудың соңғы шешімі" (1953) кітабын оқыған кезде Врба Ветцлер баяндамасы таратылып, адам өмірін құтқарып қалғанын біледі; ол бұл туралы 1951 жылы немесе сол кездерде естіген, бірақ Рейтлингердің кітабы алғашқы растау болды. Келесі жылы ол Израильде өтетін халықаралық конференцияға шақыру алды, бірақ сол жерде жүріп, ол бас тартты. Ол 1966 жылы 4 тамызда британдық азамат болып қабылданды.
Адольф Эйхманның соты
1961 жылы 11 мамырда Адольф Айхманды Буэнос-Айресте Моссад тұтқындап, Иерусалимге сотқа алып барды. (1961 жылы желтоқсанда өлім жазасына кесілді). Врба куәлік беруге шақырылмаған, өйткені Израильдің Бас прокуроры шығынды үнемдеуді қалаған. Аушвиц жаңалықтарға айналғандықтан, Врба Лондонның Daily Herald газетіне хабарласты. 1961 жылдың шілдесінде Врба Лондондағы Израиль елшілігінде өзінің пікірінше, Аушвицте 2,5 миллион адам өлтірілгенін, плюс-минус 10 пайызын мәлімдеген.
On 11 May 1960 Adolf Eichmann was captured by the Mossad in Buenos Aires and taken to Jerusalem to stand trial. (He was sentenced to death in December 1961.) Vrba was not called to testify because the Israeli Attorney General had apparently wanted to save the expense. Because Auschwitz was in the news, Vrba contacted the Daily Herald in London, In July 1961 Vrba submitted an affidavit to the Israeli Embassy in London, stating that, in his view, 2.5 million had been murdered in Auschwitz, plus or minus 10 percent.
Роберт Мулканың соты, кітап шығару
Врба Франкфурт Аушвицтегі сот процестерінде СС-тен келген Роберт Мулкаға қарсы куәлік етті, ол сотқа Мулканы Аушвиц Біркенаудағы еврейлер трассасында көргенін айтты. Сотта Врба "өте жақсы және ақылды әсер қалдырды" және ол қашуды жоспарлағандықтан, сол кезде әсіресе байқаушы болуы керек еді. Сот Мүлканың шынымен де жолға шыққандығы туралы шешім шығарып, оны 14 жылға бас бостандығынан айырды. Herald мақалаларынан кейін, Бестик Врбаның "Мен кешіре алмаймын" (1963) атты мемуарларын жазуға көмектесті, ол сонымен қатар "Өлім фабрикасы" (1964) деп жарияланды. Бестиктің жазу стилі сынға ұшырады; 1964 жылы Мервин Джонс кітапты қарап, оның "63 беттің шырынды бөлігі" деген дәмді екенін жазды. 1985 жылы Эрих Кулька кітапты басқа үш қашқанның (Ветцлер, Мордович және Розин) рөлін азайғаны үшін сынға алды; Кулька сондай-ақ Врбамен сионистерді, Словакияның еврей кеңесін және Израильдің бірінші президенті туралы сынға қатысты келіспеді. Кітап неміс (1964), француз (1988), голланд (1996), чех (1998) және еврей (1998) тілдерінде жарық көрді.
Канадаға көшіп келу, Клод Ланцманның сұхбаты
Врба 1967 жылы Канадаға көшіп барды, онда ол 1967 жылдан 1973 жылға дейін Канаданың Медициналық зерттеулер кеңесінде жұмыс істеді. Олар 1975 жылы үйленді және Ванкуверге оралды, онда ол жылжымайтын мүлік агенті болды, ал ол Британдық Колумбия университетінің фармакология кафедрасының доценті болды. Ол сол жерде 1990 жылдардың басына дейін жұмыс істеді, ми химиясы, қант диабеті және қатерлі ісік туралы 50-ден астам ғылыми мақала жариялады. Клод Ланцман Врбамен 1978 жылы қарашада Нью-Йорктің Орталық паркіне Ланцманның Холокост туралы тоғыз жарым сағаттық деректі фильмі, Шоа (1985) үшін сұхбат алды; сұхбат АҚШ-тың Холокост мемориалдық мұражайының (USHHM) веб-сайтында қол жетімді. Фильм алғаш рет 1985 жылы қазанда Нью-Йорктегі Cinema Studio киностудиясында көрсетілді. Врбаның сұхбатынан алынған үзінді USHMM көрмесінде жазылған:
Эрнст Цюндельдің соты
Врба 1985 жылы қаңтарда Рауль Хилбергпен бірге Торонтода неміс Холокостты жоққа шығарған Эрнст Зундельдің жеті апталық сотта куәлік етті. Врбаның 1961 жылы Адольф Эйхманның соты кезінде берген куәлігіне сәйкес, сот процессі Зюндельдің Холокост туралы жалған материал жариялағаны үшін айыпты болуымен аяқталды. 1992 жылы R v Zundel деген іс бойынша Канаданың Жоғарғы соты сөз бостандығына байланысты Zundel-дің апелляциясын мақұлдады.
Өлім
Врбаның қашқан серігі Альфред Ветцлер 1988 жылы 8 ақпанда Словакияның Братислава қаласында қайтыс болды. Ветцлер "Аспаннан қашу: Аушвиц протоколының шынайы тарихы" (2007) кітабының авторы, алғаш рет Čo Dante nevidel (lit. "Данте көрмеген нәрсе", 1963) Жозеф Ланник псевдонимімен. Врба 2006 жылы 27 наурызда Ванкувердегі ауруханада 81 жасында қатерлі ісік ауруынан қайтыс болды. Робин Врба Врбаның қағаздарын Нью-Йорктегі Франклин Д. Рузвельт президенттік кітапханасы мен мұражайына сыйға тартты. 2014 жылы Враба Везтлер ескерткіші жыл сайын 130 км ұзақтықтағы бес күндік жол жүруді ұйымдастыра бастады. 2020 жылдың қаңтар айында PBS фильмінде "Өлілердің құпиялары: Аушвицке бомбалау" Врбаның қашып кетуін қайта құруды ұсынды, Дэвид Мурст Врба және Майкл Фокс Ветцлер рөлінде. 2022 жылы Врба "Қотылу суретшісі" атты Джонатан Фридлендтің өмірбаянында Врбаның өмірі, қашып кетуі мен оның салдары және соғыстан кейінгі өмірі туралы баяндалады.
Шәкіртақы
Врбаның Холокост тарихшылығындағы орны Рут Линннің "Ош-тан қашу: ұмыту мәдениеті" (Корнелл университетінің баспасы, 2004) еңбегінің басты тақырыбы болды. Нью-Йорк қалалық университетінің Холокост зерттеулері жөніндегі Розенталь институты 2011 жылдың сәуірінде ВрбаВетцлер және басқа да Аушвиц баяндамаларын талқылау үшін академиялық конференция өткізді, нәтижесінде "Ошвиц баяндамалары және Мажарстандағы Холокост" (Колумбия университетінің баспасы, 2011) атты кітап шықты, Рэндольф Л. Брахам және Уильям ванден Хьювел редакциялады. 2014 жылы британдық тарихшы Майкл Флеминг Врба Ветцлер баяндамасының Аушвицтегі әсерін, одақтастар мен Холокосттың цензурасын қайта бағалады (Кембридж университетінің баспасы, 2014).
Бас прокурор Грюенвальдқа қарсы
Врбаның өміріне қайғы-қасірет туғызған себеп - Врба Ветцлер баяндамасы 1944 жылдың маусым-шілде айларында, сәуірде қашып кеткеннен кейін бірнеше апта өткенге дейін кеңінен таратылмаған. 1944 жылдың 15 мамыры мен 7 шілдесі аралығында 437 000 венгр еврейлері Аушвицке жер аударылды және олардың көпшілігі келген кезде өлтірілді. Оның пікірінше, жер аударылғандар пойыздарға еврейлер резервациясына жіберіледі деп сеніп отырды. Депортацияланғандар шындықты білгенде күрескен немесе қашқан болар еді, немесе кем дегенде үрейлену көліктерді баяулатқан болар еді деп, Врба Будапешттің көмек және құтқару комитетінің Рудольф Кастнерінің (оның Врба Ветцлер баяндамасының көшірмесі бар еді) деп мәлімдеді. Врбаның пікірінше, бұл келіссөздерге қатысу арқылы СС еврей басшылығын қоғамдағы бүлік шығарудан аулақ болу үшін жай ғана жайластыра бастады. Врба "Мен кешіре алмаймын" (1963) атты еңбегінде 1954 жылы Иерусалимде Израильде тұратын венгр еврейі Малхиел Груенвальдтың сотына назар аударды. 1952 жылы Грюенвальд Израильдің мемлекеттік қызметкері болған Рудольф Кастнерді бірнеше таңдаулы адамдармен, соның ішінде отбасы мүшелерімен бірге Венгриядан қашып кету үшін СС-пен ынтымақтастық жасады деп айыптады. Кастнер СС-ке 1 600-ден астам яһудиге Венгриядан Швейцарияға 1944 жылдың маусым айында Кастнер пойызымен кетуге рұқсат беру үшін пара берді және ол Нюрнберг процестерінде СС-тің жетекші офицерлері, соның ішінде Курт Бехер үшін куәлік етті. Врба Грюенвальдтың Кастнерді сынға алуына келісті. Израиль үкіметінің бас прокуроры Мальхиел Груенвальдқа қарсы іс-қимылында Израиль үкіметі Груенвальдты Кастнердің атынан жамандағаны үшін сотқа берді. 1955 жылдың маусым айында судья Бенджамин Халеви Грюенвальдтың пайдасына шешім қабылдады, Кастнер "жанды шайтанға сатқан" деп шешті. "Геттодағы көптеген яһудилер депортациялық пойыздарға толықтай мойынсұнып отырды, - деп жазды Халеви, - олар нақты баратын жерін білмеді және оларды Венгриядағы еңбек лагерлеріне ауыстырып жатыр деген жалған мәлімдемеге сенді". Кастнер пойызы төлем болды, - деді судья, - ал кейбір яһудилерді қорғау "жұртты жою үшін жүргізілген 'психологиялық соғыстың' ажырамас бөлігі болды". Кастнер 1957 жылы наурызда Тель-Авивте өлтірілді; үкімді 1958 жылы Израиль Жоғарғы Соты ішінара жоққа шығарды.
Врбаның Холокост тарихшылығында алатын орны
Врбаның пікірінше, Израиль тарихшылары оның есімін Холокост тарихшылығынан жоюға тырысты, өйткені оның Кастнер туралы және Мажар және Словакиялық еврей кеңестері туралы көзқарастары, олардың кейбіреулері Израильде көрнекті лауазымдарды иеленді. Рут Линн алғаш рет Британдық Колумбиядағы Врбаға барғысы келгенде, ол оны "офистен қуып шығарды", деп жазды Ури Дроми Haaretz-те, "Сіздің Judenrats және Kastners жағдайыңызға" қызығушылығы жоқ екенін айтып. Словакиялық еврей кеңесінің докторы Оскар Нойман өз мемуарларында оларды "бұл жігіттер" деп атады; Врба Ветцлер баяндамасын неміс тіліне аударған Оскар Краснянский оларды 1961 жылы Адольф Айхманның соты кезінде "екі жас адам" деп атады. Сонымен қатар Врба Ветцлер баяндамасын Аушвиц хаттамалары деп атауға бейімдік болды, бұл Врба Ветцлер және басқа екі баяндаманың бірігуі. 1990 жылы Израильдегі "Яд-Вашем" баспасынан шыққан "Холокост энциклопедиясының" 1990 жылғы басылымында Врба мен Ветцлер аталды, бірақ 2001 жылғы басылымда олар "екі еврей тұтқыны" деп аталды. Врбаның естеліктері ағылшын тілінде жарияланғаннан кейін 35 жыл өткен соң 1998 жылға дейін еврей тіліне аударылмаған. Сол жылы Иерусалимдегі Холокост шейіттері мен батырларын еске алу органында Врба Ветцлер баяндамасының ағылшынша немесе еврейше нұсқасы болмаған, бұл мәселе мұражайда қаржыландырудың жетіспеушілігіне байланысты болды. Венгер тілінде аударма болған, бірақ ол авторлардың аттарын атаған жоқ және Линн жазғандай, оны Рудольф Кастнермен байланысты файлдан ғана табуға болады. Линннің өзі Израильде туып-өскен және беделді еврей Реали мектебінде оқыған, ол алғаш рет Врба туралы Клод Ланцманның "Шоа" (1985) фильмін көрген кезде білді. 1998 жылы ол Хайфа университетінің 594 студентімен сауалнама жүргізді. Олардың 98 пайызы Аушвицтен ешкім қашып шықпағанын, ал қалғандары қашып кеткендердің есімдерін білмейтіндерін айтты. Врбаның танылмауы Холокостты жоққа шығаратындардың қолынан келді, олар оның газ камералары туралы куәлігін жоққа шығаруға тырысты.
Холокост
(1998) деп атады. "Ғылым және Холокост", Фокус, Хайфа университеті (Врбаның құрметті докторлық дәрежесін алған кездегі сөзінің редакцияланған нұсқасы). (1997) деп атады. "Мажарстандағы Холокостқа дайындық: көз куәсі" Рэндольф Л. Брахам, Аттила Пок (ред.). Венгриядағы Холокост. 50 жылдан кейін. Нью-Йорк: Колумбия университетінің баспасы, 227285. (1998) деп атады. "Мажарстандағы Холокостқа дайындық: көз куәсі" Рэндольф Л. Брахам, Аттила Пок (ред.). Венгриядағы Холокост. 50 жылдан кейін. Нью-Йорк: Колумбия университетінің баспасы, 227285. (1996) деген мақаласында "Ди миссахте Ворнннг. 1944 жылғы Аушвиц туралы баяндама". "Заман тарихы үшін жылнамалар", 44-тарау, 124. (1992) деп атады. "Аушвиц I және Аушвиц II (Биркенау) СС медицина дәрігерлерінің іс-әрекеттерінің жеке естеліктері", Чарльз Г. Роланд және басқалар. (оқушылар). Өткен және қазіргі медицинаның жанашырлықсыз дамуы. Гамбург: 20-шы ғасырдың әлеуметтік тарихы жөніндегі қор. Жүздеген жылдар. (1989) деп атады. "Холокосттың 1941-1945 жылдардағы неміс экономикасы мен әскери стратегиясындағы рөлі", "Мен Аушвицтен қаштым" кітабының VII қосымшасы, 431-440 ж. (1966) деп атады. "Аушвиц туралы баяндамаға төменгі жазба", "Еврей ағымдары", 20 (((3), 27. (1963) Алан Бестикпен бірге. Мен кешіре алмаймын. Лондон: Сиджвик пен Джексон. (1964) Алан Бестикпен бірге. Өлім фабрикасы. Лондон: Transworld Publishers баспасы. (1989) Алан Бестикпен бірге. 44070: ХХ ғасырдың қастандықтары. Беллингэм, Уэльс штаты: Star & Cross Publishing House. (2002) деп аталады. Мен Аушвицтен қашып шықтым. Лондон: Робсон кітаптары.
Академиялық зерттеулер
(1975) Э. Альпертпен; К. Дж. Исельбахермен бірге. "Карциноэмбрионалды антиген: антигендік детерминанттар мен изоантигендердің көптігіне дәлел". Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясының іс қағаздары, 72 11), 1975 жылғы қараша, 4602 4606. (1974) А. Қыс; Л. Н. Эппс. "Глюкоза көміртегінің сілекей бездері мен ісіктің ин виво сіңіруі". Американдық физиология журналы, 226 (6), 1974 жылдың маусымы, 14241427. (1972) А. Қыс. "Жыртқының миы, бауыры мен жүрегінің липидтері мен молекулалық салмағы жоғары компоненттеріне (U 14 C) глюкоза көміртегінің қозғалысы және одан кейінгі босатылуы in vivo". Канадалық биохимия журналы, 50 (1), 1972 жылғы қаңтар, 91-105. (1970) Венди Кэннонмен бірге. "Шошқа миының молекулалық салмағы мен метаболизмі". Биохимиялық журнал, 116 ((4), 1970 жылғы ақпан, 745753. 1968 жылы Венди Кэннонмен бірге. "Шошқа миының жоғары жылдамдықты супернатант түріндегі [U 14C] глюкозаның гельдік сүзгісі". Биохимия журналы, 1093 (), 1968 жылғы қыркүйек, 30P. (1967) деп атады. "Глюкоза көміртегінің клеткалық тышқан миы бөлшектерінде ин виво сіңірілуі және аксоплазмалық ағынның проблемалары". Биохимия журналы, 105 ((3), 1967 жылғы желтоқсан, 927-936. (1966) деп атады. "Инсулинді гипогликемияның мидағы көміртек атомының тағдырына әсері". Биохимия журналы, 992 (мамыр 1966 ж.), 367380. (1964) деп атады. "Глюкоза көміртекті қолдану" Nature, 202, 18 сәуір 1964 жыл, 247249. (1963) Х. С. Бачелардпен; Дж. Крауцинскимен бірге. "Мұғзы мен жүректің глюкозаны пайдалануы арасындағы өзара байланыс". Nature, 197, 1963 жылдың 2 наурызы, 869870. (1962) Х. С. Бачелард және басқалармен бірге. "Резерпиннің жүрекке әсері". The Lancet, 22 желтоқсан 1962 жыл, 13301331. (1962) М. К. Гайтондемен; Д. Рихтер. "Глюкоза көміртегінің мида және басқа да ағзаларда ақуызға айналуы". Нейрохимия журналы, 9 ((5), 1962 ж. қыркүйек, 465 475. (1962) деп атады. "Сыртқы мидағы глюкозаның метаболизмі". Nature, 195 (4842), 1962 жылдың тамыз айы, 663665. (1961) Кунжлата Котаримен бірге. "Қышқыл гидролизі кезінде тышқанның миындағы ақуыздардан аммиактың бөлінуі". Нейрохимия журналы, 8), 1961 жылдың қазаны, 65-71. (1959) Ярослава Фолбергровамен бірге. "Витро және ин виво мидағы эндогендік метаболизмді бақылау". Нейрохимия журналы 4 ((4), 1959 жылғы қазан, 338349. (1958) Жарослава Фолбергровамен бірге. "Бейнежасушаның ішкі метаболизмі". Nature, 182, 1958 жылғы 26 шілде, 237238. (1957) Ярослава Фолбергровамен; В. Кантурек. "Мұнда амонияның ми қабығының бөлшектерінде пайда болуы". Nature, 179 ((4557), 1957 жылдың наурыз айы, 470471. (1956) жылы. "Аммонияның мидың метаболизмі мен функцияларына қатысы туралы". Чехословакия медицинасының шолуы, 3), 81-106. (1955) деп атады. "Глутамин қышқылының физикалық жаттығу кезінде тышқан миындағы метаболистік процестердегі маңызы". Nature, 176 ((4496), 31 желтоқсан 1955, 1258 1261. (1955) деп атады. "Аммонияның көзі және физикалық күш-жігер кезінде тышқанның миындағы белок құрылымының өзгеруі". Nature, 176 ((4472), 1955 жылғы 16 шілде, 117118. (1955) деп атады. "Дене шынықтырудың мидың метаболистік қызметіне әсері. III. Ауысу Аммиактың түзілуі және мидағы ақуыздардың құрылымы". Чехословацкая физиология, 4), 397408 (неміс тілінде). (1954) Арношт Кляйнцеллермен; Жири Малек. Манометриялық әдістерді биология мен биохимияда қолдану. Прага: Státní Zdravotnické Nakladatelství ("Мемлекеттік денсаулық сақтау баспасы").
Пайдаланылған әдебиеттер
Алғаш рет "Шайтанмен күресу: Резо Кастнердің батыл құтқару миссиясы" деп жарияланды. Лондон: Джонатан Кейп, 2008. Алғаш рет Ланник, Жозеф (1964) болып басылып шықты. Данте көрінбейді. Братислава: Освета.