Кіріспе
Агата Кристидің пьесасы Ахнатон - Агата Кристидің пьесасы. Ол 1937 жылы, яғни Нил өзеніндегі өлімді жазған кезде жазылған. Бұл оқиға ежелгі Мысырда орын алып, Мысыр перғауыны Ахнатон, оның әйелі Нефертити және оның мұрагері Тутанхатонның (фараон болған кезде Тутанхамон атын алатын) ерліктерін жалғастырды. Пьесаны жазуда Кристиге әйгілі египтолог Стивен Гланвилл көмектесті, ол өзінің және күйеуі Макс Маллоуанның досы болды. 1977 жылғы автобиографиясында Кристи бұл пьесаның қойылатынын ешқашан ойламағанын, тек пьеса жазуды немесе әдеттен өзгеше жазуды ұнататынын мойындады. Пьеса жазылғаннан кейін оны сахнаға қоюға тырысқан кез-келген маңызды әрекеттің жазбалары жоқ, бірақ Чарльз Осборн өзінің "Агата Кристинің өмірі мен қылмыстары" атты кітабында баспагерлер оны коммерциялық емес деп ойлады және ол қоғамның Агата Кристиден күткені емес, ол кезде ол тек қылмыстық фантастика жазушысы ретінде көрінді. 1972 жылдың мамыр айында Кристи қолжазбаға тап болды және оны өзінің баспасына жіберді. Бұл көрмені Британ мұражайында 30 наурыздан 30 қыркүйекке дейін өткен Тутанхамонның қазыналары көрмесі арқылы көтерілген ежелгі Мысырға деген қызығушылықты ескере отырып, ол сахнаға қою қымбат болатынын мойындады. Ол 1937 жылғы қолжазбасына кішігірім түзетулер енгізді және оны жариялауды сұрады; дегенмен, пьесадағы оқиғалар мен Египет тарихындағы осы уақытқа қатысты белгілі болған оқиғалар арасында әлі де үлкен айырмашылықтар болды (мысалы, Ахнатонның қазір Кия деп аталатын екінші әйелі бар екені белгілі). Пьесаны Коллинз баспасы 1973 жылы мамыр айында шығарды. 2009 жылы пьесаның жаңа, қалың қапталы, факсимильді басылымы шығарылды. Бұл пьесаны кейбір әуесқой топтар мен репертуарлық театрлар қолданған, бірақ өте сирек қойылады. Теманың коммерциялық мәселелерін қоспағанда, пьесада он бір сахнаның өзгеруін және жиырмадан астам сөйлеу бөлімін қажет етеді.
Akhnaton is a play by Agatha Christie. It was written in 1937, around the same time she was writing Death on the Nile. It is set in Ancient Egypt, and followed the exploits of the Egyptian Pharaoh Akhnaton, his wife Nefertiti and his successor Tutankhaton (who would take the name Tutankhamun when he became Pharaoh). In writing the play, Christie was assisted by the eminent Egyptologist, Stephen Glanville, who was a friend of both her and her husband, Max Mallowan. In her 1977 autobiography, Christie confessed that she never thought that the play would be produced but that she simply enjoyed writing plays or writing something different from that which she was used to. There is no record of any serious attempt to get the play staged once it had been written, but Charles Osborne, in his book The Life and Crimes of Agatha Christie puts forward the theory that the publishers thought it not commercial, and was not what the public expected of Agatha Christie, who was seen at the time as purely a writer of crime fiction. In May 1972, Christie came across the manuscript, and sent it to her publisher in view of the interest in ancient Egypt prompted by the Treasures of Tutankhamun exhibition which ran at the British Museum from 30 March until 30 September of that year, although she admitted that it would be an expensive production to stage. She made minor revisions to her 1937 manuscript and asked that it be published; however there were still major differences between events in the play and what was then known of this time in Egyptian history (such as Akhnaton now being known to have a second wife called Kiya). The play was published by Collins in May 1973. A new, hardcover, facsimile edition of the play was issued in 2009. The play has been used by some amateur groups and repertory theatres, but is seldom performed. Aside from the commercial issues of the subject matter, the play requires eleven scene changes and over twenty speaking parts.
Бірінші акт
1-сурет: Но-Амон (Тебе) қаласындағы Аменхотеп III патша сарайының үлкен ауласы: Сириялық делегация сарайға келіп, онымен бірге Ниневидің Иштар құдайының ғибадатханасын алып келеді. Бұл перғауын Аменхотепті ауруынан сауықтырады деген үмітте. Мұнда тыңдаушылар Амонның бас діни қызметкері Мерифта мен жас сарбаз Хоремхевті таныстырады. Мерипта өзіне, Амонның көп тәңірлерге табыну дініне, еліне және өзінің перғауынға адал, ал Хоремхев - қарапайым, бірақ өз еліне, перғауынға және өз дініне бірдей адал болғандықтан, одан да құрметке лайық адам. Патшайым Тие (ойын барысында Тии деп аталады) делегацияны өзінің ұлы Ахнатонмен бірге қарсы алады. Ол артта қалып, Хоремхебпен кездеседі. Ахнатон көрерменге барлық адамдар еркін, жекпе-жек махаббатпен аяқталатын әлемге сенетін суретші, ақын және мистик ретінде танылады. Ол сондай-ақ Хоремхебтің игілігін мойындайды, оның адалдығын сұрайды және алады. Сценаның соңында Мерифта Аменхотептің өлгенін және Ахнатонның енді перғауын екенін айтады. 2-ші сахна Сарайдағы бөлме (Үш жылдан кейін): Ахнатон кәмелетке толғанға дейін Ти Мысырдың регенті болып табылады. Жас жігіт әкесі сияқты билік жүргізуге қызығушылық танытпайды да, Мерифтаға қарсы шығады. Ахметонға бала кезінде Амон дінін жек көруді және Раға құрмет көрсетуді үйреткен Ти екені белгілі. Ай деген діни қызметкермен сөйлескенде Ахнатон өзінің тағдырын және Раның ұлы екенін түсінеді. Ол өзінің баржасын Нил өзенінен төмен қарай сапарға дайындауға бұйрық береді. Ол Раның даңқын арттыратын жаңа қала салатын жерге барады. Нефертити таныстырылды. Ол күйеуі Ахнатонмен бір-бірін шын жүректен жақсы көреді және олардың жалғыз баласы, қызы бар. Тий Нефертитиге күйеуін Амонға табынуға қарсылық білдірмеуге көндіру керектігін ескертеді, бірақ ол күйеуіне тым адал, сондықтан оның қалауына қарсы шықпайды. Нефертитидің есепші әпкесі Незземут өзінің қарапайым қызметшісі Парадан құм арқылы болашақты болжауды сұрайды. Пара бір күні Хоремхевтің перғауын, ал Незмуттың оның патшайымы болатынын айтады. 3 - сахна Нил жағалауы, Фивадан төменгі жақта 300 миль жерде (бір айдан кейін): Ахнатон өзінің патшалық баржасында жаңа қала Хоризонт (қазіргі Амарнаның орнында) туралы шешім қабылдайды.
Екінші акт
1-ші сахна Но Амон қаласындағы Нил жағалауы (сегіз жылдан кейін): Ескі қаланың тұрғындары Ахнатонның ескі дінге шабуыл жасауымен елдеріне енгізген өзгерістерге ашулы екендігі анықталды. Мерипта олардың шағымдарын естіп, Хоризонттан келген Птахмос деген абыройын күтеді. Птахмос Тутанхатон Ахнатонның екінші қызымен тұрмысқа шыққандығын, Хоремхебтің қазір Мысыр әскерлерінің қолбасшысы екенін және Птахмостың айлакер Незземутпен одақтас екенін айтады. Мерептаның жоспары - ежелгі дінді қалпына келтіру, сондай-ақ өзінің билігі мен байлығын қайтару. 2-ші сахна Горизонт қаласындағы Патша павильоны (алты айдан кейін): Ахнатон Нефертитидің әйгілі бюстінің мүсіншісі ретінде ашылады (оң жақтан қараңыз). Қазір олардың бес қызы бар. Ти енді регент емес, Аханатон өз билігін өзі жүргізеді. Нефертити Хоремхебті ұнатпайды, ол оны ұнатпайды деп ойлайды, бірақ Ахнатонның сарбазға деген сүйіспеншілігі мен оған деген сенімі бұрынғыдай зор. Хоремхевтің өзі Мысырда байқаған қарсылық белгілеріне алаңдайды, бірақ Ахнатон бұл алаңдаушылықтарды бір жағына тастап, жаңа қаланың сұлулығына деген құмарлығын жоғалтады. Тьи қартайған және науқас болып келеді. Ол халықтың сезімдері туралы, әсіресе Ахнатонның салық жинаушылары ақшаларын ұрлағандығы туралы қатты алаңдайды. Хоремхеб оның уайымына қосылып, Ахнатонға күзетуді уәде етеді. Ти ештеңеден айырылмайды және Хоремхебке Незземутпен абай болуды ескертеді. Ахнатон шетелдік сыйлықтарды алады, бірақ оларды күткен ұлылықпен таң қалдырудан бас тартады. Бұл олардың әлсіздік белгісі ретінде қаралатынына күмәнмен қарайды. Ол көпшіліктің ішінде Птахмосты таниды және ұлын оның ортасындағы тыңшылар туралы ескертуге тырысады, бірақ ол мұны жасай алмастан көз жұмады. 3-көрнекілік Хоремхебтің Хоризонт қаласындағы пәтерлері (бір жылдан кейін): Тутанхатон Хоремхебтің жақсы досы болып табылады және одан сарбаздық өнерде нұсқау алады. Екі сириялық елші Хоремхевпен сөйлесуге келеді. Мерипта Хоризонтқа жасырын түрде кірді және Тутанхатон мен Хоремхембен сөйлесіп, жаңа дінге қарсылық туғызуға тырысты. Мысырдың қол астындағы мемлекеттері мен қалаларындағы бүлік туралы хабарлар тарады. Ахнатон Амонның діні кінәлі деп сеніп, оның барлық іздерін Мысырдан, тіпті өлгендердің қабірінен жою туралы жарлық шығарады. Оның жақтастары да, жаулары да қорқып тұр, бірақ Ахнатонның шешімі берік.
Үшінші акт
1-ші сахна Патша павильоны (үш жылдан кейін): Ахнатон әлсіз және науқас, бірақ әлі де адамдардың жақсылығына сенуде, ол әлі де Хоремхебтің өтінішіне құлақ болып келеді, ол бүкіл Мысыр мен оның провинцияларындағы көтерілісшілермен күресуге рұқсат етуді сұрайды. Незмут Хоремхебті перғауынның ақылдан адасқанына сендіруге тырысады. Хоремхеб Ахнатонды Тутанхатонмен бірге билік етуге көндіруге тырысады. Ахнатон бір тәңірге табыну жолына түсіп, Радан басқа барлық құдайлардың ізін Мысырдан жоюға бел буған. Бұл Хоремхебті Незмуттың дұрыс екеніне және Ахнатонның ақыл-ойынан айырылып қалғанына сендіреді. 2-сурет Но Амондағы көше (алты айдан кейін): Хоремхев пен Мериптаның дауысы естіледі. Хоремхев Мысырдың қайтадан өркендеуіне бел буған. 3-сурет Бас діни қызметкердің үйіндегі бөлме (осы күні): Мерипта, Хоремхев, Тутанхатон және Незземут Ахнатонды құлатуды жоспарлайды. Хоремхев Ахнатонның өмірі сақталатынын және оған Горизонтта өмірінің қалған бөлігінде құрметпен өмір сүруге рұқсат етілетінін уәде етеді. Алайда, Мерипта мен Незмет өздері бөлек жоспар жасайды: Тутанхатонға өлмес бұрын бірнеше жыл өмір сүруге рұқсат етіледі, содан кейін Незмет билік ете алады, ал Ахнатон өлуі керек, өйткені Хоремхев әлі де перғауынға деген сүйіспеншілігі бар. Незземут оның өлімін ұйымдастырады, бірақ Мериптаға Нефертитиді - оны шын сүйетін - зардап шекпеу керектігін айтады. 4-көрнеу Горизонт қаласындағы сарайдағы бөлме (бір айдан кейін): Ахнатон Мысырдағы бүлік туралы естігенде, бірінен кейін бірі қайғылы оқиғалар болады, өйткені Хоремхеб оған енді оны қолдамайтынын, күйеу баласы Тутанхатон өзіне қарсы бұрылғандығын және Амонның аяқталды деп есептелетін құрметі қайтадан көтерілгенін айтады. Осы оқиғалардан кейін ол истерикалық қызулыққа ұшырайды, бұл Незземутке Параның оны тыныштандыру үшін өзінің әйгілі сусындарының бірін (яғни у) жасауды ұсынды. Нефертити Ахнатонға сусын береді және өзі де ішпекші болады, бірақ қорқынышты Незземут оны тоқтатады. Нефертити күйеуін уландыру үшін алданғанын түсінеді. Хоремхейб келіп, өзі себеп болған оқиғаларға қатты күйзеледі. Ахнатон қайтыс болады да , Нефертити өзі сусынды ішіп алады .
Эпилог
Капитан тас қалаушылар тобына жарлық оқып береді. Амон діні Мысырға қайта оралады.