Кіріспе
Ботаник (18761930) Эрнест Генри "Қытай" Уилсон (1876 жылы 15 ақпан - 1930 жылы 15 қазан), Э. Х. Уилсон ретінде танымал, 2000-ге жуық Азия өсімдік түрлерінің үлкен ауқымын Батысқа енгізген белгілі британдық өсімдіктер жинаушы және зерттеуші; шамамен алпыс оның есімін алып жүр.
Ernest Henry "Chinese" Wilson (15 February 1876 – 15 October 1930), better known as E. H. Wilson, was a notable British plant collector and explorer who introduced a large range of about 2000 Asian plant species to the West; some sixty bear his name.
Мансап
Уилсон Глостерширдің Чиппинг Кампден қаласында дүниеге келді, бірақ отбасы көп ұзамай Уорвикширдің Ширли қаласына көшіп барды, онда олар гүлдер бизнесін құрды. Ол мектепті ерте тастап, Уорвикширдегі Хьюит мырзалардың жергілікті балабақшасында бағбан шәкірті ретінде, ал 16 жасында Бирмингем ботаникалық бағында жұмыс істеді; ол сондай-ақ кешке Бирмингем қалалық техникалық мектебінде оқыды, ботаника бойынша Королева сыйлығын алды. 1897 жылы ол Кеудегі Корольдік ботаникалық бақта жұмыс істей бастады, онда қылқан жапырақты ағаштар туралы эссесі үшін Хукер сыйлығын жеңіп алды. Содан кейін ол Джеймс Вейч пен оның ұлдары фирмасының қытай өсімдіктерін жинаушы лауазымына орналасты, олар ең алдымен көгершін ағашын, Дэвидия инвульваратаны алуға құштар болды. "Өзінің ізденген бір нәрсесін ұстанып жүр", - деп кеңес берді Гарри Вейч, ондағаннан астам өсімдік аулаушыларын жалдап жүрген, "және уақыт пен ақшаны кез-келген жерде сарптамаңыз. Қытайдағы әрбір пайдалы өсімдік қазір Еуропаға жеткізілген". Алты ай Veitch's Coombe Woods Nursery-де болғаннан кейін, Уилсон батысқа қарай Қытайға қарай сапар шегіп, Массачусетс штатының Бостон қаласындағы Арнольд Арборетумында бес күн тоқтады. Ол пойызбен АҚШ-ты аралап, Сан-Францискодан кемемен жүзіп, 1899 жылы 3 маусымда Гонконгқа жетті. Сарджент оған он екі жыл бұрын ерекше көгершін ағашын көрген Огастин Генримен сөйлесу үшін Симаоға баруды ұсынған. Вильсон ағашты жақында ғана кесіп тастаған болса да, ол 600 км қашықтықтағы Ичанг қаласында Пэр Дэвид байқаған үлгілерді қайтадан тапты. Уилсон екі жыл бойы Хубэй провинциясында жинады, оны аңызға айналдырған батыл рухымен оқшауланған тау аңғарларына жетіп, 1902 жылы сәуірде Англияға 305 түрдің тұқымымен және 35 Вардиандық сауыттармен, бұтақшалар, корм, ризомалар және түбіршектермен оралды, олардың көбі Веичтің Батыс саудасына енгізілген, сондай-ақ 906 өсімдік түрін білдіретін құрғатылған гербарий үлгілері. Бірінші рет оралғанда Уилсон Эджбастонның Хелен Гандертонға үйленді, бірақ алты ай ішінде Вейч оны тағы да жіберді, бұл жолы оның мақсаты ретінде сары қытай макусы, Меконопсис интегрифолия. 1903 жылы Уилсон Сичуаньның батысында Мин өзенінің бойында "Регал" гүлін тапты. Ол 1908 жылы бұл жерге тағы да барып, көбірек гүлді жинады, бірақ олардың көпшілігі Бостонның Арнольд Арборетумына қайтып бара жатқанда шіріп кетті. 1910 жылы ол Мин аңғарына қайта оралды, бірақ бұл жолы оның аяғы тас тасқыны кезінде күйіп қалды. Аяғын камерасының үш табандысымен бекіткеннен кейін, оны үш күндік мәжбүрлі шеруде өркениетке қайтарып әкелді. Содан кейін ол "лилиядай сал болып" жүрді. Бұл гүлдердің үшінші жөнелтілімі Регал Лилидің АҚШ-та өсірілуіне мүмкіндік берді. Оның алғашқы экспедициясынан батысқа енгізілген көптеген өсімдіктердің ішінде Acer griseum, Actinidia deliciosa (киви), Berberis julianae, Clematis armandii, Clematis montana var. Rubens, Davidia involucrata, Ilex pernyi, Jasminum mesnyi және Primula pulverulenta. Ол жинаған көптеген түрлерге Максвелл Т. Мастерс ресми түрде ат қойды. Егер мен бақ жасаймын деген естелікінде Уилсон батысқа 25 жабайы роза түрін әкелгенін мәлімдеді. Олардың бірі, Роза willmottiae, "Роза тұқымдасының" әйгілі, маңызды демеушісі, сарапшысы және жазушысы Эллен Уилмоттың есімімен аталған. ХХ ғасырдың басында Англияның Норфолк штатындағы Шерингэм паркіне ие болған Генри Моррис Апчер Уилсоннан рододендронның әртүрлі тұқымдарын алды. Бақшада кездесетін осы көзден шыққан өсімдіктерге Рододендрон амбигуум, Р. калофитум және Р. декорум жатады. Кейінгі жылдары ол Арнольд Арборетумында Саргенттің коллекционері болды және 1907, 1908 және 1910 жылдары Қытайға, сондай-ақ Жапонияға (1911-1916), онда ол 63 түрдегі вишня гүлін жинады. Жапониядағы оның іздерінің бірі - Уилсонның 1914 жылы Якусимадағы Уилсон тұқымы деп аталатын "Яку суги тұқымы" туралы Батыс оқырмандарына таныстыруы. 1916 жылы Жапон вишнисі Прунус × йедоэнсис гибрид екендігі туралы оның гипотезасын 1965 жылы Жапон ұлттық зертханаларында гибридтеу эксперименттері қолдады. 1917-1918 жылдары Азияға оралып, Корея мен Формозаны зерттеді. 1919 жылы Арнольд Арборетумына оралғаннан кейін ол директордың орынбасары болып тағайындалды. Үш жылдан кейін ол екі жылдық экспедицияға жолға шығады, ол Австралия, Жаңа Зеландия, Үндістан, Орталық және Оңтүстік Америка, Шығыс Африка арқылы өтті. 1927 жылы ол Арнольд Арборетумының күзетшісі болды. Уилсон әйелімен 1930 жылы 15 қазанда Уорчестерде (Массачусетс штаты) автокөлік апатынан қайтыс болды.
Құрметтер
Бағбандыққа атқарған еңбегі үшін ол көптеген марапаттар алды, мысалы, 1906 жылы Корольдік бағбандық қоғамының Вейч мемориалдық медалі, 1912 жылы Виктория құрмет медалі және Массачусетс бағбандық қоғамының Джордж Роберт Уайт мемориалдық медалі. Ол Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болды және Гарвард университетінен құрметті магистр дәрежесін және докторлық диссертация алды. Тринити колледжінің білімі. Уилсон енгізген 100-ден астам өсімдік Лондонның Корольдік бау-бақша қоғамының Бірінші сыныптық сертификатын немесе Артықшылық сыйлығын алды. Қытай өсімдіктерінің 60 түрі мен сорттары оның есімін алып жүр. 1916-1917 жылдары Чарльз Спраг Сарджент өзінің кіріспелерінің ішінара тізімін Plantae Wilsonianae деп редакциялады. Эрнест Уилсонның ескерткіш бақшасы және оның туған жерін белгілейтін көк тақта Глостерширдің Чиппинг Кампден қаласында орналасқан. 2010 жылдың мамыр айында Вильсонның сол жерде болған уақытын атап өту үшін, Бирмингем азаматтық қоғамымен, Бирмингем ботаникалық бағында көк тақта орнатылды. 2015 жылы Татон Парк гүл шоуында Чешир штатындағы Татон Парк бақшылары Қытайдың "Бақ анасы" көрмесін жасады. Вильсонның көптеген түрлері дәстүрлі қытай ауласының дизайнында қолданылған.